فصل دوم زیست شناسی دهم

• غذا خوردن یکی از لذت های زندگی است ؛ اما فراتر از آن، غذایی که می خوریم ،در گذر از دستگاه گوارش به شکلی در می آید که می تواند -1مواد -2انرژی الزم برای • الف)سالم ماندن • ب) درست عمل کردن • ج)رشد و نمو یاخته های بدن را فراهم کند. • البته غذای نامناسب و یا اضافه بر نیاز ،مشکالتی را برای بدن ایجاد می کند .اضافه وزن و چاقی ،یکی از مسائلی است که سالمت جمعیت کنونی و آیندۀ ما را به خطر می اندازد سوال؟ • بدن ما چگونه انواع غذاها را برای ورود به یاخته ها آماده می کند؟ • اضافه وزن چگونه به وجود می آید و چه مشکالتی را برای بدن ایجاد می کند؟ • چرا برخی افراد با اینکه غذای کافی و گوناگون می خورند، دچار کمبود مواد مغذی هستند؟ • گوارش در سایر جانداران چه شباهت ها و تفاوت هایی با گوارش انسان دارد؟ • برای پاسخ به این پرسش ها ،با دستگاه گوارش آشنا می شویم و عملکرد آن را در انسان و برخی جانوران بررسی می کنیم. دستگاه گوارش از : -1لولٔه گوارش -2اندام های دیگر • مرتبط با آن تشکیل شده است. • لولۀ گوارش چه ق سمته ایی دارد . لولٔه گوارش، لولٔه پیوسته ای است که از دهان تا مخرج ادامه دارد. -1لوله گوارش شامل: - 1دهان - 2حلق - 3مری - 4معده - 5روده کوچک - 6روده بزرگ - 7راست روده اسفنکتر (بنداره ) • در قسمت هایی از لوله گوارش ماهیچه های حلقوی به نام بنداره (اسفنکتر) وجود دارد. بنداره ها در تنظیم عبور مواد نقش دارند. • -1در ابتدای مری (کریکوفارنژیال) • -2انتهای مری(کاردیا) • -3بین معده و رودٔه باریک(بنداره پیلور) • -4انتهای رودٔه باریک، (ایلئوسکال) • ماهیچه های حلقوی وجود دارند که مانند دریچه عمل می کنند • -5در انتهای لولٔه گوارش نیز ،دو بنداره به ترتیب از نوع ماهیچٔه صاف و مخطط وجود دارد که هنگام دفع باز می شوند. محل اسفنکتر (بنداره ) در لوله گوارش  -2اندام های گوارشی • -1غده های بزاقی • -2پانکراس (لوزالمعده) • -3کبد (جگر) • -4کیسٔه صفرا با لولٔه گوارش مرتبط اند و در گوارش غذا نقش دارند. • دیوار ۀ بخش های مختلف لولۀ گوار ش، ساختار تقر یبًا مشابهی دار ند. این لوله از خار ج به داخل چ هار لایٔه دار د: -1لایه بیر ونی -2ماهیچه ای -3زیر مخاطی -4مخاطی هر لایه ،از انواع بافت ها تشکیل است . همه این الیه ها بافت پیوندی سست وجود دارد شده در ساختار لولٔه گوارش  -1لایۀ بیرونی • بخشی از صفاق است .صفاق پرده ای است که اندام های درون شکم را از خارج به هم وصل می کند.  -2الیٔه ماهیچه ای • در دهان ،حلق و ابتدای مری و بندارۀ خارجی مخرج از نوع مخطط است .این الیه در بخش های دیگر لولٔه گوارش شامل یاخته های ماهیچه ای صاف است که به شکل حلقوی و طولی سازمان یافته اند. دیوارٔه معده یک الیه یاختٔه ماهیچه ای مورب نیز دارد.  -3زیر مخاط ( الیٔه زیر مخاطی) • موجب می شود مخاط ،روی الیۀ ماهیچه ای بچسبد و به راحتی روی آن بلغزد یا چین بخورد .در الیۀ ماهیچه ای و زیر مخاط شبکه ای از یاخته های عصبی وجود دارد. -4مخاط (الیٔه مخاطی) • یاخته ه ایی ازباف ت پوششی دارد ک ه در بخش ه ای مختلف لولۀ گوارش ،کاره ای متفاوتی مثل جذبو ترشح انجام می ده ند. حرکات لولٔه گوارش • انقباض ماهیچه های دیوارۀ لولۀ گوارش، حرکات منظمی را در آن به وجود می آورد. لولٔه گوارش ،دو حرکت کرمی وقطعه قطعه کننده دارد. حرکات لولٔه گوارش علت حرکات کرمی • ورود غذا← گشادی لولٔه گوارش ←تحریک یاخته های عصبی دیواره لوله ←انقباض ماهیچه های دیواره ← ایجاد حلقٔه انقباضی در لوله← حرکت مواد به جلو (از دهان به سمت مخرج) نقش حرکات کرمی -1حرکات ک رمی ،غذا را در طول لوله می راند • -2حرکات ک رمی نقش مخلوط کنندگی نیزدارند؛ به ویژه وق تی ک ه حرکتمحتویاتلوله با برخورد به یک بنداره ،متوق ف شود؛ • مثل وق تی ک ه محتویاتمع ده به پیلور برخورد می کنند . • پیلور بندارۀ بین مع ده و رود ۀ باریک است .دراین حالت ،حرکات ک رمی ف قط می توانند محتویاتلوله را مخلوط کنند . چگونگی حرکات قطعه قطعه کننده • در حرکات قطعه قطعه کننده بخش هایی از لوله به صورت یک در میان منقبض می شوند .سپس این بخش ها از حالت انقباض خارج و بخش های دیگر منقبض می شوند. نقش حرکات قطعه قطعه کننده -1تداوم این حرکات در لولۀ گوارش موجب می شود محتویات لوله، ریزتر و -2بیشتر با شیره های گوارشی مخلوط شوند • در مری ،الیة بیرونی از بافت پیوندی سستی تشكیل شده است که آن را به بافتها و اندامهای اطراف آن، • متصل می کند .به جای مری ،در صورت تمایل میتوانید بخشی از روده را مشاهده کنید. گوارش غذا • گوارش مکانیکی:دستگاه گوارش طی فرایند گوارش مکانیکی ،غذا را آسیاب می کند • گوارش شیمیایی :مولکول های بزرگ را به مولکول های کوچک تبدیل می کند • این فرایندها چگونه انجام می شوند؟ • چه عواملی در آنها نقش دارند؟ گوارش غذا در طول لوله گوارش به ترتیب بررسی می شود لوله گوارششامل: - 1دهان - 2حلق - 3مری - 4معده - 5روده کوچک - 6روده بزرگ - 7راست روده  -1گوارش در دهان • با ورود غذا به دهان جویدن غذا و گوارش مکانیکی آن آغاز می شود .آسیاب شدن غذا به ذره های بسیار کوچک برای فّعالیت بهتر آنزیم های گوارشی ،و اثر بزاق بر آن الزم است غده های بزاقی • سه جفت غدٔه بزاقی بزرگ و غده های بزاقی کوچک ،بزاق ترشح می کنند. ترکیب بزاق • بزاق ،ترکیبی از: • -1آب • -2یون ها • -3انواعی ازآنزیم ها • -4موسین نقش ترکیبات مهم بزاق • آنزیم • الف)آمیالز بزاق به گوارش نشاسته کمک می کند • ب)لیزوزیم ،آنزیمی است که در از بین بردن باکتری های درون دهان نقش دارد. • موسین ،گلیکوپروتئینی است که آب فراوانی جذب و مادۀ مخاطی ایجاد می کند .مادۀ مخاطی دیوارۀ لولۀ گوارش را از خراشیدگی حاصل از تماس غذا یا آسیب شیمیایی (بر اثر اسید یا آنزیم) حفظ می کند و ذره های غذایی را به هم می چسباند و آنها را به تودۀ لغزنده ای تبدیل می کند. واژه شناسی • آمیالز از ترکیب واژٔه آمیلوم (به معنای نشاسته) و آز (پسوند نشان دهندٔه آنزیم) تشکیل شده است. لیپاز و پروتئاز هم به ترتیب آنزیم های تجزیه کنندٔه لیپید و پروتئین هستند. بلع غذا • هنگام بلع با فشار زبان ،تودٔه غذا به عقب دهان و داخل حلق رانده می شود .با رسیدن غذا به حلق ،بلع به شکل غیرارادی ،ادامه پیدا می کند. همان طور که می دانید حلق را به چهارراه تشبیه می کنند .توضیح دهید هنگام بلع چگونه راه های دیگر حلق بسته می شوند؟  -2حرکت غذا در مری • در ادامه دیوار ۀ ماهیچه ای حلق منقبض می شود و حر کت کر می آن، غذا ر ا به مر ی می ر اند.حر کت کر می در مر ی ادامه پیدا می کند و با شل شدن بندار ۀ انتهای مر ی ،غذا وار د معده می شود .غده های مخاط مر ی ،مادۀ مخاطی ترشح می کنند تا حرکت غذا آسان تر شود.  -3گوارش در معده • معده ،بخش کیسه ای شکل لولٔه گوارش است. دیوارٔه معده ،چین خوردگی هایی دارد که با پرشدن معده باز می شود تا غذای بلع شده درآن انبار شود. گوارش در معده • علت گوارش غذا در معده : -1در اثر شیرٔه معده -2در اثر حرکات معده انجام می شود. • در پایان گوارش در معده مخلوط حاصل از گوارش که کیموس نام دارد،با باز شدن بندارۀ پیلور وارد ابتدای رودۀ باریک می شود. • به ابتدای رودۀ باریک دوازدهه می گویند. حفره و غده های معده معده یاخته ه ای پوششی مخاط مع ده در باف ت پیوندی زی رین ف رو رف ته اند و حفره ه ای مع ده را به وجود می آورند . مجاری غده ه ای مع ده ،به این حفره ه ا راه دارد . نقش هر یک از یاخته های غدد معده الف -نقش یاخته های پوششی مخاط • -1یاخته های پوششی سطحی مخاط معده و برخی از یاخته های غده های آن ،ماده مخاطی فراوان ترشح می کنند که به شکل الیٔه ژله ای چسبناکی، مخاط معده را می پوشاند الف -نقش یاخته های پوششی مخاط • -2یاخته های پوششی سطحی،بیکربنات((HC −O3نیز ترشح می کنند که الیه ژله ای حفاظتی را قلیایی می کند. • به این ترتیب سد حفاظتی محکمی در مقابل اسید و آنزیم به وجود می آید. ب -نقش یاخته ه ای اصلی معده • یاخته های اصلی غده ها ،آنزیم های معده (پروتئازها و لیپاز) را ترشح می کنند .پیش ساز پروتئازهای معده را به طور کلی پپسینوژن می نامند. پپسین و نقش آن • پپسینوژن بر اثر کلریدریک اسید به پپسین تبدیل می شود. پپسین خود با اثر بر پپسینوژن، تولید پپسین را بیشتر می کند. آنزیم پپسین ،پروتئین ها را به مولکول های کوچک تر تجزیه می کند. ج -یاخته های کناری غده های معده • یاخته های کناری غده های معده • -1کلریدریک اسید • -2عامل (فاکتور) داخلی ترشح می کنند. • عامل داخلی معده،برای ورود ویتامین B12به یاخته های رودٔه باریک ضروری است ج -یاخته های کناری غده های معده • اگ راین یاخته ه ا تخریب شوند ،یا مع ده برداشته شود عال وه برساخته نشدن کلریدریک اسید، ف رد به ک م خونی خطرناکی دچار می شود زی را ویتامین B12 ک ه برای ساختن گویچه ه ای ق رمزدر مغ ز استخوان الزم است، جذبنمی شود و زندگی ف رد به خطرمی اف تد. حرکات معده • با ورود غذا ،معده اندکی انبساط می یابد و انقباض های معده ،آغاز می شوند. این انقباض ها غذا را با شیرۀ معده می آمیزند که نتیجۀ آن تشکیل کیموس معده است .همان طور که گفتیم با باز شدن بندارۀ پیلور ،کیموس وارد دوازدهه می شود. برگشت اسید معده (ریفالکس) • اگر انقباض بندارۀ انتهای مری کافی نباشد ،فرد دچار برگشت اسید می شود .در این حالت در اثر برگشت شیرۀ معده به مری ،به تدریج، مخاط مری آسیب می بیند؛ زیرا حفاظت دیوارۀ آن به اندازۀ معده و رودۀ باریک ،نیست علت های برگشت اسید معده (ریفالکس) • سیگار کشیدن، • الکل • رژیم غذایی نامناسب • استفاده بیش از اندازه از غذاهای آماده • تنش و اضطراب، در طراحی این آزمایش ،باید به این موضوع توجه داشت که آنزیم پپسین در دمای 37 درجه بدن فعالیت می کند و در شرایط آزمایش باید دما ثابت نگه داشته شود. سفیدة تخم مرغ باید پخته و ریز شود.  -4گوارش در رودٔه باریک • کیموس به تدریج وارد رودٔه باریک می شود تا مراحل پایانی گوارش به ویژه در دوازدهه انجام شود. عوامل گوارش نهایی کیموس • -1صفرا • -2شیره های روده • -3شیره های لوزالمعده که به دوازدهه می ریزند • -4به کمک حرکات روده، در گوارش نهایی کیموس نقش دارند نقش حرکت های رودٔه باریک -1گوارش مکانیکی -2پیش بردن کیموس در طول روده -3کیموس را در سراسر مخاط روده می گستراند تا تماس آن با شیره های گوارشی و نیز یاخته های پوششی مخاط ،افزایش یابد. ترکیب شیرٔه روده • رودۀ باریک این شیره را ترشح می کند .شیرۀ روده شامل: • -1موسین • -2آب • -3یون های مختلف از جمله بیکر بنات • -4آنزیم است. صفرا • کبد (جگر) ،صفرا را می سازند .صفرا آنزیم ندارد • ترکیب صفرا: -1نمک های صفراوی -2بیکربنات -3کلسترول -4فسفولیپید نقش صفرا • صفرا به دوازدهه می ریزد و • -1به گوارش چربی ها کمک می کند. • -2همچنین بیکربنات صفرا به خنثی کردن حالت اسیدی کیموس معده کمک می کند. سنگ صفرا • گاهی ترکیبات صفرا در کیسه صفرا رسوب می کنند و سنگ ایجاد می شود .رژیم غذایی پرچرب در ایجاد سنگ کیسۀ صفرا نقش دارد. شیرٔه لوزالمعده • • • • آنزیم ها و بیکربنات لوزالمعده به دوازدهه می ریزند. لوزالمعده ،آنزیم های الزم برای گوارش شیمیایی انواع مواد را تولید می کند. پروتئاز های لوزالمعده درون رودۀ باریک فّعال می شوند. بیکربنات اثر اسید معده را خنثی می کند .به این ترتیب دیوارۀ دوازدهه از اثر اسید حفظ و محیط مناسب برای فعالیت آنزیم های لوز المعده فراهم می شود. این آنزیمها به شكل غیرفعال در لوزالمعده ترشح می شوند و بعد در روده فعال می شوند. البته لوزالمعده عامل غیرفعال کننده تریپسین هم دارد. انواع مواد آلی گوارش کربوهیدرات ها رژیم غذایی ما شامل انواع گوناگون کربوهیدرات هاست. • مونوساکاریدها بدون گوارش جذب می شوند. • دی ساکاریدها و پلی ساکاریدها برای جذب شدن باید گوارش یابند و به مونوساکارید تبدیل شوند. گوارش کربوهیدرات ها • آنزیم های گوارشی با واکنش آب کافت (هیدرولیز) ،مولکول های درشت را به مولکول های کوچک تبدیل می کنند. • در آب کافت همراه با مصرف آب ،پیوند بین مولکول ها شکسته می شود. • واکنش آب کافت را در تبدیل دی ساکارید به مونوساکارید نشان می دهد. گوارش کربوهیدرات ها • دستگاه گ وارش ما آنزیم مورد نیاز برای گوارش ه مۀ ک ربوه یدراته ا را نمی سازد، • مث ًال آنزیم موردنیاز برای تجزیه سلولزرا نمی سازد . گوارش پروتئین ها در معده • پپسین گوارش پروتئین ها را در معده آغاز می کند. گوارش پروتئین ها رودٔه باریک • در رودٔه باریک در نتیجٔه فّعالیت • -1پروتئازهای لوز المعده • -2آنزیم های یاخته های رودٔه باریک، پروتئین ها به آمینواسیدها ،تجزیه می شوند. گوارش چربی ها • فراوان ترین لیپید های رژیم غذایی ،تری گلیسیریدها هستند. گوارش چربی ها • آنزیم لیپاز ،تری گلیسریدها را به واحدهای سازندۀ آن تجزیه می کند. • صفر ا و حر کات مخلوط کنندۀ ر ودۀ بار یک موجب ر یز شدن چر بی ها می شوند .گوار ش چر بی ها ،بیشتر در اثر فّع الیت در حضور نشاسته لوگول به ر نگ آبی در می آید .در لوله ای که بزاق ریخته شده است ،نشاسته به مولكولهای ساده تر تبدیل می شود و در اثر لوگول تغییر ر نگ دیده نمی شود. • مواد مغذی برای رسیدن به یاخته ه ای بدن باید ازیاخته ه ای بافت پوششی لولۀ گوارش عبور کنند و وارد محیطداخلی شوند . • تعریف جذب :ورود مواد به محیطداخلی بدن ،جذب نام دارد . • تعریف محیط داخلی :خون ،لنف و مایع بین یاخته ای محیطداخلی را تشکیل می ده ند . • محل جذب:در ده ان و معده ،جذب اندک است و جذب اصلی در رود ۀ باریک انجام می شود . جذب مواد در رودٔه باریک • پس از گوارش در ف ضای رود ۀ باریک ،مولکول ه ای گوناگونی وجود دارند ک ه باید ازغشای یاخته ه ای پوششی دیوارۀ روده بگذرند و به این یاخته ه ا و پس از آن ،به محیط داخلی وارد شوند . پرز روده • در دیوارٔه داخلی روده ،چین های حلقوی وجود دارند؛ روی این چین ها، پرزهای فراوانی دیده می شوند. غشای یاخته های پوششی رودٔه باریک نیز در سمت فضای روده ،چین خورده است .به این چین های میکروسکوپی، ریزپرز می گویند. مجموعٔه چین ها، پرزها و ریزپرزها سطح داخل رودٔه باریک را که در تماس با کیموس است تا چندین برابر افزایش می دهند. افزایش سطح جذب مواد در روده باریک بیماری سلیاک • در بیماری سلیاک بر اثر پروتئین گلوتن (که در گندم و جو وجود دارد) یاخته های روده تخریب می شوند و ریزپرزها و حتی پرزها از بین می روند .در نتیجه ،سطح جذب مواد ،کاهش شدیدی پیدا می کند و بسیاری از مواد مغذی مورد نیاز بدن جذب نمی شوند. جذب مواد در رود ٔه باریک • مواد گ وناگون به روش ه ای متفاوتی که در ف صل ق بل خواندید ،از یاخته ه ای پوششی ه رپرز عبور می ک نند و به شبک ۀ مویرگی درون پرز و سپس جریان خون وارد می شوند .در ه ر پرز ،مویرگ بست ۀ لنفی نیز وجود دارد .لنف از آبو ترک یباتدیگرتشکیل شده و در رگ ه ای لنفی جریان دارد. روش های ورود مواد به یاخته و خروج از آن جذب لیپید ها • مولکول های حاصل از گوار ش لیپید ها به مویرگ لنفی و سپس به خون وار د می شوند (در فصل دستگاه گر دش مواد در بدن ،با ساختار مویر گ خونی و لنفی بیشتر آشنا می شوید • این مولکول ها در کبد یا بافت چربی ذخیره می شوند .در کبد از این لیپیدها ،مولکول های لیپوپروتئین (ترکیب لیپید و پروتئین) ساخته می شود. گر وهی از لیپوپر وتئین ها کلستر ول ز یادی دار ندو به آنها لیپوپروتئین کم چگال ( ) LDLمی گویند ودر گر وهی دیگر ،پر وتئین از کلستر ول بیشتر است که لیپوپر وتئین پر چگال )) HDL نام دار ند .ز یاد بودن لیپوپر وتئین پر چگال نسبت به کم چگال ،احتمال ر سوب کلستر ول در دیوار ٔه سرخرگ ها را کاهش می دهد. عوامل افزاینده لیپوپروتئین های کم چگال L LD -1چاقی -2کم تحرکی -3مصرف بیش از حد کلسترول  -5رودٔه بزرگ و دفع • ابتدای رودۀ بزرگ رودۀ کور نام دارد که به آپاندیس ختم می شود. • ادامۀ رودۀ بزرگ از کولون باالرو، کولون افقی و کولون پایین رو، تشکیل شده است .رودۀ بزرگ، پرز ندارد و یاخته های پوششی مخاط آن ،مادۀ مخاطی ترشح می کنند ولی آنزیم گوارشی ترشح نمی کنند.  -6راست روده • بعد از روده بزرگ، راست روده قرار دارد .در انتهای راست روده ،بنداره های داخلی (ماهیچۀ صاف) و خارجی (ماهیچۀ مخطط) قرار دارند. دفع • مواد جذب نشده و گوارش نیافته ،یاخته های مرده و باقی ماندٔه شیره های گوارشی ،وارد رودٔه بزرگ می شوند. • رودٔه بزرگ ،آب و یون ها را جذب می کند؛ در نتیجه ،مدفوع به شکل جامد در می آید. • حرکات رودٔه بزرگ، آهسته انجام می شوند. • مدفوع به راست روده وارد و سرانجام دفع به صورت ارادی انجام می شود. گردش خون دستگاه گوارش • برخالف اندام های دیگر بدن ،خوِن بخش هایی از لولۀ گوارش به طور مستقیم به قلب برنمی گردد؛ بلکه از راه سیاهرگ باب ،ابتدا به کبد سپس از راه سیاهرگ های دیگر به قلب می رود جر یان خون دستگاه گوار ش • .پس از خور دن غذا، میزان جریان خون دستگاه گوار ش افزایش می یابد تا نیاز آن برای فّعالیت بیشتر تأمین شود و مواد مغذی جذب شده ،به کبد منتقل شوند .در کبد ،از مواد جذب شده ،گلیکوژ ن و پر وتئین ساخته می شود و موادی مانند آهن و بر خی ویتامین ها نیز در آن ذخیره می شوند. تنظیم فرایندهای گوارشی • دستگاه گوارش یک مرحله خاموشی نسبی (فاصله بین خوردن وعده های غذایی) و یک مرحله فّعالیت شدید (بعد از ورود غذا)دارد. • تنظیم فرایندهای گوارشی • این دستگاه باید به ورود غذا پاسخ مناسبی بدهد؛ یعنی شیره های گوارشی به موقع و به اندازٔه کافی ترشح ،وحرکات لولٔه گوارش به موقع انجام شوند تا غذا را با شیره ها مخلوط کند و در طول لوله با سرعت مناسب حرکت دهد. فّعالیت بخش های دیگر بدن از جمله گردش خون نیز باید با فّعالیت دستگاه گوارش هماهنگ باشد .فّعالیت دستگاه گوارش را مانند بخش های دیگر بدن ،دستگاه های عصبی و هورمونی تنظیم می کنند. تنظیم عصبی دستگاه گوار ش ر ا بخشی از دستگاه عصبی به نام دستگاه عصبی خودمختار انجام می دهد. تنظیم عصبی فرایندهای گوارشی • تنظیم عصبی دستگاه گوارش را بخشی از دستگاه عصبی به نام دستگاه عصبی خودمختار انجام می دهد .فّعالیت این دستگاه، ناخودآگاه است؛ مثًال وقتی به غذا فکر می کنیم ،بزاق ترشح می شود .با فّع الیت دستگاه عصبی خودمختار ،پیام عصبی مغز به غده های بزاقی می رسد و بزاق ترشح می شود. • دیدن غذا و بوی آن نیز باعث افزایش ترشح بزاق می شوند. تنظیم عصبی فرایندهای گوارشی • انجام فّع الیت های گوار شی با فّع الیت های بخش های دیگر بدن نیز باید هماهنگ شود .مثًال هنگام بلع و عبور غذا از حلق ،مر کز بلع در بصل الّنخاع ،فّعالیت مرکز تنفس را که در نزدیک آن قر ار دار د،مهار می کند .در نتیجه ،نای بسته و تنفس برای زمانی کوتاه ،متوقف می شود . تنظیم عصبی فرایندهای گوارشی • همان طور که در ساختار لوله گوارش دیدیم ،در دیوارۀ این لوله(از مری تا مخرج) شبکه های یاخته های عصبی ،وجود دارند. این شبکه ها تحرک و ترشح را در لولٔه گوارش، تنظیم می کنند. • شبکه های عصبی روده ای می تواند مستقل از دستگاه عصبی خودمختار، فّعالیت کنند .اما دستگاه عصبی خود مختار با آنها ارتباط دارد و بر عملکرد آنها تأثیر می گذارد. تنظیم هورمونی فرایندهای گوارشی • در بخش های مختلف معده و روده ،یاخته هایی وجود دارند که هورمون می سازند .این هورمون ها به خون می ریزند و همراه با دستگاه عصبی ،فّعالیت های دستگاه گوارش را تنظیم می کنند .سکرتین و گاسترین از این هورمون ها هستند. • سکرتین ،از دوازدهه به خون ترشح می شود و با اثر بر لوزالمعده موجب می شود ترشح بیکربنات افزایش یابد. • گاسترین از معده ترشح و باعث افزایش ترشح اسید معده و پپسینوژن می شود وزن مناسب • از دالیل چاق ی در جوامع امروزی: • -1استفاده ازغذا ه ای پرانرژی (غذاه ای پرچربو شی رین)، • -2عوامل روانی مانند غذا خوردن برای ره ایی از تنش • -3شیو ۀ زندگ ِی کم تحرک است. • -4الب ّته چاق ی دربرخی از اف راد به ژن ه ا م ربوط است خطرات چاقی • • • • • • چاقی ،سالمت فرد را به خطرمی اندازد و احتمال ابتال به بیماری هایی مانند: -1دیابت نوع 2 -2انواعی از سرطان -3تنگ شدن سرخرگ ها -4سکتٔه قلبی -5سکته مغزی را افزایش می دهد. خطرات الغری • از سوی دیگر ،افرادی که کمتر از نیاز غذا می خورند و در نتیجه ،الغر می شوند.به عّلت کاهش دریافت مواد مغذی دچار مشکالتی مانند • -1کم خونی • -2کاهش استحکام استخوان ها می شوند. • تبلیغات و فشار اجتماعی در تمایل افراد به کاهش وزن بیش از حد نقش دارد. تعیین وزن مناسب • برای تعیین وزن مناسب ،از شاخص تود بدنی ۀ استفاده می کنند .این شاخص از رابطۀ زیر محاسبه می شود: • شاخص تودۀ بدنی کمتر از ، 19نشان دهندۀ کمبود وزن و بیشتر از 30به معنی چاقی است .اگر این شاخص بین 19تا 25باشد ،نشان دهندۀ وزن مناسب و بین 25تا 30به معنی داشتن وزن اضافه است. تعیین وزن مناسب تعیین وزن مناسب بر اساس شاخص تود • ۀ بدنی برای افراد بیشتر از بیست سال است .از آنجا که افراد کمتر از بیست سال در سن رشد قرار دارند ،برای بررسی مناسب بودن وزن این افراد،شاخص تودۀ بدنی آنها را با افراد هم سن و هم جنس ،مقایسه می کنند. تعیین وزن مناسب البته وزن هر فرد به: -1تراکم استخوان، -2مقدار بافت ماهیچه و -3چربی بدن او بستگی دارد .بنابراین فقط افراد متخصص می توانند دربارۀ مناسب بودن وزن فرد ،قضاوت کنند. پیشگیری از ابتال به کبد چرب √ انتخاب سبک زندگی سالم √ مصرف نکردن مشروبات الکلی √ پیگیری یک برنامه تدریجی و مستمر کاهش وزن در صورت لزوم √ به حداقل رساندن مصرف شکر ،کاهش مصرف غذاهای سرخ کردنی √ رعایت رژیم غذایی متعادل سرشار از فیبر و دارای چربی‌های اشباع شده کمتر √ گنجاندن ورزش‌هایی مانند پیاده‌روی ،شنا و نرمش‌های کششی در برنامه تنوع گوارش در جانداران • برخی جانداران ،مواد مغ ذی را از سطح یاخته یا بدن به طورمستقیم از محیط، دریاف تمی ک نند .این محیط، آبدریا ،دستگاه گوارش یا مایع اتبدن جانوران می زبان است. • کرم کدو که فاقد دهان و دستگاه گوارش است ،مواد مغذی را از سطح بدن جذب می کند. گوارش درون یاخته ای در پارامسی • واکوئول گوارشی: پارامسی از آغازیان استو با حرک ت مژک ه ا غذا را از محیط به حفرۀ ده انی منتقل می ک ند .در انته ای حفره ،ک یسه ای غشایی به نام واکوئول غذایی تشکیل می شود. واکوئول غذایی درون سیتوپالسم حرکت می کند. گوارش درون یاخته ای در پارامسی • لیزوزوم ،به واکوئول می پیوندد و آنزیم های خود را به درون آن آزاد می کند. در نتیجه ،واکوئول گوارشی تشکیل می شود. • مواد گوارش یافته از این واکوئول خارج می شوند و مواد گوارش نیافته در آن باقی می مانند .به این واکوئول ،واکوئول دفعی می گویند. محتویات این واکوئول از راه منفذ دفعی یاخته خارج می شود حفرٔه گوارشی • گوارش در جانوری مانند هیدر در کیسه ای به نام حفرۀ گوارشی انجام می شود .این حفره فقط یک سوراخ برای ورود و خروج مواد دارد. نقش یاخته های حفرٔه گوارشی • -1یاخته هایی در این حفره ،آنزیم هایی ترشح می کنند که فرایند گوارش به صورت برون یاخته ای را آغاز می کنند. • -2یاخته های این حفره ،ذره های غذایی را با آندوسیتوز دریافت می کنند .سپس فرایند گوارش به صورت درون یاخته ای در حفرۀ گوارشی ادامه می یابد لولٔه گوارش • این لوله در اثر تشکیل مخرج، شکل می گیرد و امکان جریان یک طرفٔه غذا را فراهم می کند .در ادامه نمونه هایی از لوله گوارش در جانوران را بررسی می کنیم. لولٔه گوارش ملخ (دهان تا چینه دان) • ملخ ،حشره ای گیاه خوار است و با استفاده از آرواره ها ،مواد غذایی را خرد و به دهان منتقل می کند .غذای خرد شده از طریق مری به چینه دان وار د می شود. • چینه دان بخش حجیم انتهای مری است که در آن غذا ذخیره و نرم می شود. لولٔه گوارش ملخ (چینه دان تا پیش معده) • سپس غذا به بخش کوچکی به نام پیش معده وارد می شود .دیوارۀ پیش معده دندانه هایی دارد که به خرد شدن بیشتر مواد غذایی کمک می کنند. لولٔه گوارش ملخ (پیش معده تا راست روده) • معده و کیسه های معده ،آنزیم هایی ترشح می کنند که به پیش معده وارد می شوند .جذب ،در معده صورت می گیرد .مواد گوارش نیافته پس از عبور از روده ،به راست روده وارد و سپس از مخرج دفع می شوند. لولٔه گوارش کرم خاکی و • جانور ان دیگر ی پرنده دانه خوار مانند پر ندگان دانه خوار نیز چینه دان • بخش عقبی معده در این پرندگان ساختار ی ماهیچه ای است و سنگدان نامیده می شود. • سنگریزه هایی که پر نده می بلعد، فرایند آسیاب کردن غذا را تسهیل می کنند. لولٔه گوارش پستانداران نشخوارکننده • پستانداران نشخوارکننده ،نظیر گاو و گوسفند ،معدۀ چهار قسمتی دارند. لولٔه گوارش پستانداران نشخوارکننده • در این جانوران ،معده ،شامل کیسۀ بزرگی به نام سیرابی؛ بخش به نام نگاری؛ یک اتاقک الیه الیه به نام هزارال و معدۀ واقعی یا شیردان است. نقش سیرابی • این جانور ان به سر عت غذا می خور ند تا در فر صت مناسب یا مکانی امن ،غذا ر ا با نشخوار کر دن به دهان بر گر دانند و بجوند .ابتدا غذای نیمه جویده بلعیده و وار د سیر ابی می شود و در آنجا به کمک میکر وب ها تا حدی گوار ش می یابد. نقش میکروب ه ا • در نشخوارکنندگان ،وجود میکروب ها برای گوارش سلولز ضروری است .سلولز مقدار زیادی انرژی دارد ولی اغلب جانوران فاقد توانایی تولید آنزیم الزم برای گوارش آن هستند. نشخوار کردن (نقش نگاری) • توده های غذا سپس به نگاری وارد و به دهان برمی گردند .در این زمان غذا به طور کامل ،جویده و دوباره به سیرابی وارد می شود؛ بیشتر حالت مایع پیدا می کند و سپس به نگاری جریان می یابد .مواد از آنجا به هزارال رفته ،تا حدودی آبگیری و سرانجام به شیردان وارد می شوند. در این محل آنزیم های گوارشی وارد عمل می شوند و گوارش ادامه پیدا می کند. • پایان