پاورپوینت معرفی سبک شعری خراسان در ادبیات فارسی

هوالحق سبک‌شناسی ادبی سبک خراسانی در ادبیات فارسی بررسی تاریخی ،زبانی ،ادبی و فکری نخستین سبک شعر فارسی رشته— : ارائه درس— : مقطع :کارشناسی استاد درس— : دانشگاه— : ارائه‌دهنده— : نیمسال تحصیلی— : سبک خراسانی :نخستین سبک مستقل شعر فارسی سبک خراس1انی نخس1تین ش1یوه مس1تقل ش1عر فارس1ی دری پس از اس1الم اس1ت و از مهم‌ت1رین دوره‌ه1ای ت1اریخ ادبی1ات ای1ران ب1ه ش1مار کل‌گیری1 ج د1اش1ت و ز1مین1ه ش1 1 ری 1ر1و1ا 1 ن پن1جم1و1ا1وای1ل ق1رن 1شش1م ه1ج1 1 ر 1 ی ت1ا 1او1ا1خ1ر ق1 1 ر 1 ک1ا 1ز1ح1دو1د 1نی1م1ه دو1م 1ق1ر1ن س1و1م1هج1 1 ی‌رود1.1ای1ن س1ب 1 م 1 1 شه1ا1یی از ای1را1ن، ه ا1م1روزه1بخ ‌ گ 1و م1اور1ا1ءالن1هر ب1ود؛ 1من1اطق1ی ک1 1 ی خ1راس1ا1ن1ب1زر1 1 ی ر1ا ف1را1هم ک1رد 1.خ11اس1تگ1اه آ1ن1ن1واح 1 اد1بی1ات1کالس1یک 1فا 1رس1 1 افغانستان ،تاجیکستان ،ترکمنستان و ازبکستان را در بر می‌گیرد. شعر این دوره بازتاب‌دهن1ده روحی1ه ملی ،حماس1ی ،واقع‌گرایان1ه و خردگ1رای ایرانی1ان اس1ت .زب1ان آن س1اده ،اس1توار و روان ب1وده و از ی دو1ر 1اس1ت .1بس1یاری1از ش1ا1هکا1ره1ای ا1د1بی1ات فارس1ی1،از جمل1ه ت1کلف‌ه1ای ل1فظی1و1معن1وی 1ک1ه1در د1و1ره‌ه1ای ب1ع1د روا1ج ی1اف1ت ،1ت1ا 1ح1د 1زی11اد1 1 شاهنامه فردوسی ،در همین دوره یا بر پایه ویژگی‌های همین سبک پدید آمده‌اند. مفهوم‌شناسی مفهوم «سبک» و علت نام‌گذاری سبک خراسانی چرا «خراسانی»؟ بیش1تر ش1اعران آغ1ازین زب1ان فارس1ی در س1رزمین خراس1ان ب1زرگ می‌ز1یس1 1تن1د1و در1باره1ای1س1اما1نی 1و1غز1ن1و1ی ک1ه م1هم‌ت1ر1ین حامی1ان1 زب11ا1ن 1فا1رس11ی 1ب1ود1ن11د ،د1ر 1ه1مین 1م1 1نط1ق11ه ق11ر1ا1ر دا1ش11ت1ند1.ب11رخی1 پ1ژو1هش1گ1ران11از 1جمل1ه م1لک‌ا1لش1عرای1به1ار11از ا1ین ش1 1یو1ه ب1 1ا عن1وان1 «1س1بک ترکس1تا1نی» ن1یز ی1اد 1کرده‌ان1د ،زی1را بخش1ی از ش1اعران ا1ین دوره در ش11هرهای م11اوراءالنهر مانن11د بخ11ارا و س11مرقند فع11الیت می‌کردند. تعریف سبک در ادبیات یه1ای زب1انی ،فک1ری، در ادبی1ات« ،س1بک» ب1ه مجموع1ه ویژگ ‌ ی ه ی1ا گ1ر1وه 1 ک د1ور1 1 ه می‌ش1ود1ک1ه آ1ث1ار ی1 1 1اد1ب1ی و ه1 1نر1ی1گفت1 1 1ین از 1ش11اع1ران ر1ا ا1ز د1و1ره‌ه11ا1ی د1یگ11ر مت1م11ایز می‌کن11د .ا 1 گی‌ه1ا1ش1امل ن1وع1واژگ1ا1ن ،س1اختار جمل1ه ،مض1امین، ویژ 1 آرایه‌ه1ای ادبی ،قالب‌ه1ای ش1عری و ش1یوه تص1ویرپردازی است. سبک خراسانی تنها یک شیوه ادبی نیست ،بلکه آغاز شکل‌گیری هویت ادبی و فرهنگی زبان فارسی پس مفهوم‌شناسی اوضاع تاریخی و سیاسی شکل‌گیری سبک خراسانی پی1دایش س1بک خراس1انی ارتب1اط مس1تقیمی ب1ا ش1رایط سیاس1ی و ف1رهنگی ق1رن س1وم 1زب1ان 1 ی ی1م1دت 1 ی1ب1را 1 ن ع1رب1 1 م1ب1ه1ا1ی1ران1،1 1زب1ا1 1 1اس1ال 1 1 د ز ورو 1 و1چه1ارم1هج1ری د1ارد .پس ا 1 1 1نن1د ما 1 ر 1 حک1ومت‌ه1ا1ی ا1یرا1نی‌تب1ا 1 ر1س1می د1ا1نش 1و1حک1وم1ت ش1د 1؛1ام1ا ب1ا1رو1ی ک1ار1آم1دن 1 سامانیان ،توجه دوباره‌ای به زبان فارسی صورت گرفت. سامانیان ب1ا حم1ایت از ش1اعران و نویس1ندگان ،زمین1ه رش1د ادبی1ات فارس1ی را ف1راهم ی1تب1دی1ل ش1د.1 ک 1 ن1ب1زر1گی م1انن1د11ر1ود 1 ی1حض1ور ش1اع1ر1ا 1 ی1ب1را1 1 ن ب1ه1مرک1ز1 1 ر آن11ا 1 رد1ن1د11.د1رب11ا 1 ک1 1 1عران 1 ز ش1ا ت ا1 1 حم11ای1 1 زن1وی 1،1ب1ا 1 دغ1 وی1ژ1ه س1لط1ا1ن م1حم1و 1 ن11،به‌ 1 ز غزنو1ی1ا 1 1پس 1از 1س1ام1ا1نیان 1ن1 1ی 1 ش1ش 1ع1ر رخ1ی1سیس 1ت1ان1ی ،م11وج1ب گ1س11تر 1 ی و1ف 1 1 ن فردو1س11ی ،ع1نص11ر 1 زر1گی همچ 1و1 1 ب1 1 ی ره‌ها 1 و اس1طو 1 ی ای1ران1ی1ان 1،عالق1ه1ب1ه ت1ا1ریخ1 1 ر1این1دور1ه ،ر1وحی1ه1مل 1 ف1ارس1ی ش1دند1.د 1 1وفایی 1 زم1ین1ه ش1ک هر1های خر1اس1ا1ن1 ، ی ش1 1 ا1ی1را1ن باس1تا1ن1و رون1ق اقتص1ادی1و ف1رهنگ 1 نخستین سبک ادبی فارسی را فراهم کرد. سیر جغرافیای ادبی گستره جغرافیایی سبک خراسانی خاس1تگاه اص1لی این س1بک ،س1رزمین پهن1اور خراس1ان ب1زرگ ب1ود .این منطق1ه در گذش1ته ش1امل ش1هرهایی مانن1د م علمی1،ف1ر1هن1گی1و رو 1،1ه1را1ت 1،بلخ 1،ب1خ1ار1ا 1،س1مرقند ،1ت1و1س و 1غ1زنی1ن می‌ش1د1.ای1ن ش1ه1رها م1را1ک1ز مه 1 ن1یش1ابور ،م1 1 ل1گردهم11ای1ی ش11اع1ران و ی جه11ان اس11الم م1حس 1و1ب می‌1ش11دند و1کتابخ1انه‌ه11ا 1،م11دا1رس1و در1باره 1ا1ی آن‌ه 1 1ا مح 1 1 ادب 1 دانش1مندان ب1ود .ب1ه همین دلی1ل ،زب1ان فارس1ی دری ابت1دا در همین ن1واحی رش1د ک1رد و س1پس ب1ه سراس1ر ای1ران و دیگر سرزمین‌های فارسی‌زبان گسترش یافت. 1 نیشابور و مرو 2 بخارا و سمرقند دانش و فرهنگ ماوراءالنهر و پایتخت‌های سامانیان مشهور مدارسستون دو مراکز علمی و ادبی برجسته خراسان با کتابخانه‌ها و 3 توس و غزنین 4 هرات و بلخ فارسیباستانی و مراکز تجاری و فرهنگی بلندآوازه خراسان شهرهای خاستگاه فردوسی و پایتخت غزنویان؛ مرکز حمایت از شعر وجود دربارهای قدرتمند ،امنیت نسبی ،رونق تجارت و حمایت مالی از شاعران از مهم‌ترین عواملی بود که موجب شکل‌ سیر تحول دوره‌های تحول سبک خراسانی پژوهشگران معموًال سبک خراسانی را به چهار مرحله تقسیم می‌کنند که هر یک ویژگی‌ها و شاعران ب دورٔه آغازین دورٔه غزنوی حنظله بادغیسی و محمد بن وصیف سیستانی فرخخی ،انصاری، فردوسی دورٔه سامانی گذار سلجوقی عصر طالیی رودکی انتقال به سبک عراقی ه سرایی در دوره غزنوی و سپس گذار تدریجی به سبک عراقی ،این سیر تحول نش از آثار محدود و ساده‌ی دوره نخست تا شکوفایی قصید ‌ ویژگی‌های زبانی ویژگی‌های زبانی سبک خراسانی سادگی و روانی زبان واژگان اصیل فارسی م استواژگان کهن و اصیل فارسی با کمترین وا ‌ فراوان کاربرددور زبان شعر به زبان گفتار و محاوره نزدیک و از تکلف‌های لفظی استحکام نحوی آرایه‌های ساده پرهیز از صنایع پیچیده لفظی و تکیه بر زیبایی طبیعی زبان جمالت کوتاه ،روشن و متین با ساختار نحوی باثبات و فصیح ویژگی‌های فکری ویژگی‌های فکری و محتوایی سبک خراسانی مض1امین ش1عری در س1بک خراس1انی بیش از ه1ر چ1یز بازتاب‌دهن1ده واقعیت‌ه1ای زن1دگی ،روحی1ه ملی و ش1رایط ن اس1ت1.1ش1اع1را1ن1ای1ن دوره1ب1رخالف1ش1ا1عر1ان1س1ب1ک ع1را1قی1،1کم1تر ب1ه1مف11اه1یم پی1چی1ده1 س1یا1س1ی و اج1تم1اعی 1زم1ا1 1 عر1ف1انی ی1ا ا1حساس1ات 1عاش1ق1انه می‌پردازن1د و بیش1تر ب1ه ح1ماس1ه ،خ1رد1،اخالق 1،م1دح ،1توص1یف ط1بیع1ت و س1تا1یش ارزش‌های انسانی توجه دارند. مضامین برجسته خردگرایی • ستایش عدالت ،شجاعت و وفاداری • میهن‌دوستی و جوانمردی یکی از برجس11ته‌ترین ویژگی‌ه11ای فک11ری این س11بک ،خردگ11رایی اس1ت .ش1اعران انس1ان را ب1ه اندیش1یدن ،تجربه‌آم1وزی و بهره‌گ1یری • وصف شکار و طبیعت • زندگی درباری و مدح پادشاهان باس11تان ،اس11طوره‌ها و ه11ویت ملی به‌وض11وح دی11ده می‌ش11ود. • حکمت و اندرزهای اخالقی ش1اهنامه فردوس1ی برجس1ته‌ترین نمون1ه این گ1رایش ملی اس1ت ک1ه از عق11ل دع11وت می‌کنن11د .در کن11ار آن ،عالق11ه ب11ه ت11اریخ ای11ران ت11اریخ و اس11طوره‌های ای11ران را در ق11البی حماس11ی زن11ده ک11رده است. قالب‌شناسی قالب‌های شعری رایج در سبک خراسانی در این دوره ،هر قالب شعری کاربرد خاصی داشت و شاعران با توجه به موضوع ،قالب مناسب را انتخاب می‌کردند .تنوع قالب‌ها نشانگر بلوغ تدریجی ادبیات فارسی و پاسخگو بودن آن به نیازهای گوناگون جامعه و دربار است. قصیده مثنوی مهم‌ت1رین ق1الب این س1بک؛ برای روایت داس11111تان‌های ب1رای م1دح پادش1اهان ،بی1ان بلن11111111د ،حماس11111111ه‌ها و ان1111درز ،حکمت ،توص1111یف حکایت‌ه111111ا؛ ش111111اهنامه قطعه رباعی بیش1تر ب1رای بی1ان مس1ائل اجتم1اعی، در پای111111111111ان این دوره رواج ت و زمی1ن1ه را 1ب1رای اخالقی و حکمت‌آم111وز ب111ه ک111ا 1ر ب1یش1تری ی1اف 1 می‌رفت ش111کوفای1ی آن در ق111رون ب1ع111د فراهم کرد مش1111هورترین روی11111دادهای ط11111بیعت و نرسیده بود و بیشتر بخشی از قصیده محسوب می‌شد. فردوس1111ی عراقی گستردگی دوران استقالل و اما هنوز به مثنوی این دوره است تاریخی سبک خراسانی :میراث ماندگار ادبیات فارسی سبک خراس1انی ن1ه تنه1ا نخس1تین س1بک مس1تقل ش1عر فارس1ی دری اس1ت ،بلک1ه ش1الوده‌ی تم1ام س1بک‌های بع1دی ادبی1ات ای1ران را ن1یز پایه‌گ1ذاری ک1رد .س1ادگی و اس1تحکام زب1ان ،خردگ1رایی ،روحی1ه ملی و حماسی ،و تنوع قالب‌های شعری از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره به شمار می‌رود. سادگی زبانی خردگرایی روحیه ملی زبان روان ،اصیل و فارسی با کمترین دعوت به اندیشه ،تجربه و عقل‌ورزی احیای تاریخ و اسطوره‌های ایران تکلف لفظی و معنوی در برابر عرفان‌گرایی دوره‌های بعد باستان در قالب حماسه و شاهنامه تأثیر این سبک در شاهنامه فردوسی ،قصاید رودکی و آثار عنصری و فرخی سیستانی به بهترین شکل نمایان است و میراثی پرفروغ برای نسل‌های بعد از خود به جای گذاشت. سبک خراسانی در ادبیات فارسی از رودکی ت1ا فردوس1ی؛ س1یری در ش1کل‌گیری بنی1ادین‌ترین س1بک ن را 1پای1ه نه1اد 1.این ب1خش ب1ه ر1فار1س1ی1ک1ه ه1ویت1ادب1ی ای1را 1 ش1ع 1 مع11رفی ش11اعران ب11زرگ ،ویژگی‌ه11ای س11بکی و س11یر تح11ول این مکتب می‌پردازد. پدر شعر فارسی رودکی سمرقندی رودکی را نخس1تین ش1اعر ب1زرگ زب1ان فارس1ی و «پ1در ش1عر فارس1ی» ت زب1ان ن می‌زیس1ت1و نقش11مهمی د1ر 1تث1بی 1 می‌د1انن1د .1او1د1ر درب1ار 1س1ام1ان1یا 1 فارس11ی دری داش11ت .زب11ان او س11اده و روان ،سرش11ار از موس11یقی و تصویرهای طبیعی بود. بوی جوی مولیان آید همی یاد یار مهربان آید همی در این بیت ،ش1اعر ب1ا زب1انی ک1امًال س1اده و روان ،حس دلتنگی و اش1تیاق وی1ر1س11ازی ط11بی1عی و11موس11یقی1دلن1ش11ین ش11عر1از1 را 1بی11ا1ن می‌ک1ن11د .1تص 1 مهم‌ترین ویژگی‌های سبک خراسانی است. بزرگ‌ترین شاعر سبک خراسانی فردوسی طوسی شاهنامه حاص1ل بیش از س1ی س1ال تالش فردوس1ی ب1رای حف1ظ ت1اریخ، ن ادب1ی نیس1ت؛1 ف1ر1هن1گ11و زب1ا1ن فا1رس1ی 1اس1ت1.این11اث1ر11تنه1ا11ی1ک د1ا1س1تا1 1 ب1لک11ه س11ند 1ه11ویت1ت11ار1ی1خی1و ف11ره1ن1گی ا1یران1ی11ان محس11وب می‌1ش11ود. فرد1وسی بیش 1از هر شا1عر دیگری ا1ز و1اژگان ا1صیل فارسی1بهره برد. زبان و فرم تصویرسازی محتوا زبان استوار و تصویرهای عینی، توجه به خرد و داد، ساده ،روایت توصیف دقیق نبرد اسطوره‌های ایرانی حماسی توانا بود هر که دانا بود ز دانش دل پیر برنا بود شاعران بزرگ دوره غزنوی پس از رودکی و فردوسی ،شعر فارسی در دربار غزنویان به اوج تازه‌ای رسید و قصیده به مهم‌ترین ق عنصری بلخی فرخی سیستانی بزرگ‌ت1111رین قصیده‌س1111رای درب1111ار توص1یف‌های زیب1ا از ط1بیعت ،ش1کار و س11لطان محم11ود .زب11ان او اس11توار و زن111دگی درب111اری .ش111عری روان و سرشار از شکوه و فخامت است. خوش‌آهنگ. منوچهری دامغانی برجس1ته‌ترین طبیعت‌س1رایان ادبی1ات فارس1ی .ب1اران، گ11ل1،پرن 1د1گان و ف1ص 1ل‌ها1ب11ا دقت ف 1ر1اوان ت1وص11یف شده‌اند. شاعر حکمت و اندیشه ناصر خسرو قبادیانی یکی از متف1اوت‌ترین ش1اعران س1بک خراس1انی اس1ت .ب1رخالف بس1یاری ن1درب1اری1،1ش1عر11او1بی1ش1ت1ر ب1ر11حکمت ،1اخ1الق 1،1دین1،فلس1فه1و1 ا1ز1ش1اعرا 1 ن1ق1د جامع1ه 1اس1تو1ار 1اس1ت11.ا1و 1م1ر1د1م 1ر11ا ب1ه تف1ک1ر 1،علم11،1ع1دال1ت ،پ1ره1یز1ا1ز ن خت 1حقی1قت د1ع1وت م1ی‌کن1د 1.1زب1ا1ن ش1عر او11همچ1ن1ا 1 دن1یا1پر1س1ت1ی و1ش1نا 1 اس1تحکام و س1ادگی س1بک خراس1انی را حف1ظ ک1رده ،ام1ا از نظ1ر محت1وایی عمق فلسفی بیشتری دارد. نکوهش مکن چرخ نیلوفری را برون کن ز سر باد و خیره‌سری را در این بیت ،شاعر انسان را به مسئولیت‌پذیری و دوری از غرور دعوت می‌کند. تصویرپردازی و آرایه‌های ادبی تص1ویرپردازی در س1بک خراس1انی عم1دتًا ب1ر پای1ه عناص1ر واقعی و محس1وس اس1ت .ش1اعران از ط1بیعت، ی جن1گ ب1رای1آف1ر1ینش 1تص1اوی1ر1ش1ع1ری اس1تفا1ده ر و ص1ح1نه‌ها 1 حی1وان1ا1ت ،ا1س1ب ،1ک1و1ه11،ر1ود1خان1ه ،1ب1اغ 1،گ1ل 1،ش1ک1ا 1 1 ب پیچیدگ1ی م1عنا نمی‌شوند. می‌کنند .1آرایه‌های1ادبی نیز س1اده و طبی1عی‌ا1ند و هرگز موج 1 1 ویژگی متمایز آرایه‌های رایج برخالف س1111بک هن1111دی ،خ1111بری از اس1111تعاره‌های پیچی1111ده و • تشبیه • استعاره ساده مض1مون‌آفر1ینی‌ها1ی دش1و1ار نیس1ت .زیب1ای1ی ش1عر بی1ش1تر ا1ز اس1تحک1ام زب1ان ،صداق1ت بیا1ن و هما1هنگی تص1ویرها نا1شی می‌شود.1 • مراعات نظیر • تضاد • تکرار • واج‌آرایی مقایسه سبک خراسانی و سبک عراقی برای شناخت دقیق سبک خراسانی ،مقایسه آن با سبک عراقی ضروری است؛ زیرا سبک عراقی ادامه سبک خراسانی به شمار می‌رود. ویژگی سبک عراقی سبک خراسانی دوره زمانی قرن سوم تا ششم قرن ششم تا نهم زبان ساده ،روان و استوار لطیف ،پیچیده ،آمیخته با عربی مضامین حماسه ،مدح ،طبیعت ،خرد عشق ،عرفان ،اخالق تصویرسازی عینی و طبیعی ذهنی ،نمادین و خیال‌انگیز قالب غالب قصیده غزل شاعران شاخص رودکی ،فردوسی ،عنصری سعدی ،حافظ ،مولوی سبک خراسانی بر استحکام و روشنی بیان تکیه دارد ،در حالی که سبک عراقی بیشتر به ظرافت‌های ع تأثیر و افول سبک خراسانی تأثیر ماندگار دالیل افول از قرن ششم هجری ،سبک خراسانی جای خود را به سبک سبک خراسانی بنیان بسیاری از ویژگی‌های شعر عراقی داد .مهم‌ترین عوامل این تحول: فارسی را بنا نهاد .مهم‌ترین تأثیرات آن عبارت‌اند از: انتقال مراکز گسترش اندیشه‌های تثبیت زبان فارسی فرهنگی از خراسان عرفانی و تصوف دری به عنوان زبان به عراق عجم گسترش قالب قصیده و مثنوی ادبی گرایش به مضامین تمایل به آرایه‌های حفظ تاریخ و فرهنگ ایجاد الگویی برای عاشقانه و عرفانی پیچیده‌تر و تغییر ذوق ایران از طریق آثاری شاعران دوره‌های مخاطب مانند شاهنامه بعد منابع منابع اصلی مورد استفاده در این بخش: سبک‌شناسی تاریخ ادبیات ایران کلیات سبک‌شناسی محمدتقی بهار ،انتشارات توس ذبیح‌الله صفا ،انتشارات فردوس سیروس شمیسا ،نشر فردوس سبک خراسانی در شعر فارسی محمدجعفر محجوب تاریخ ادبیات ایران صور خیال در شعر فارسی محمدرضا شفیعی کدکنی محمدجعفر یاحی با کاروان حله دو قرن سکوت عبدالحسین زرین‌کوب عبدالحسین زرین‌کوب