جهانی شدن اسلام

صفحه 1:
با سلام و عرض ادب و احترام به پیشگاه شما دوستان بزركوار 

صفحه 2:


صفحه 3:
۳۳ با انعقاد پیمان حدیبیه پس از نوزده سال کشمکش با اعراب متعصب و لجوج فرصنی فراهم شد که رسول خدا رسالت جهانی خود را با ارسال نامه هايى براى روسا سلاطين و شخصيتهاى برجسته معنوى ا 0 ‎HASEP SESS 55‏ سفيران هدايت در يك روز مشخص به سرزمينهاى بحرين و حيره اردن اعزام كرد. 

صفحه 4:
eB در آن روزگار » جهان در قبضه قدرت دو امپراتوری بزرگ ایران و روم بود که ستیز ونزاع ودرگیری اززمان هخا ‎ae TEMS CCU NG Mews her end‏ م بخشى ازآسياى صغير از مستعمرات دولت ايران بود 

صفحه 5:
دولت روم نیز به دو حوزه قدرت شرقی و غربی تقسیم می شد ا ل ل ا ا اك ميان دو يسرش بود. روم غربى در سال ©6260 ميلادى به دست بربرهاى وحشی شمالی اروپا منقرض شد . اما روم شرقی به مرکزید دراختبار داشتن مصر و شام» همچنان هدایت بخشی از داشت تا اينكه در سال ©0609 ميلادى به دست سلطان ‎ere ee SSeS SE se OSES ESS)‏ 00 جه دربين دو قطب قدرتمند آن روز علت هواى سوزان و خشك وحاصلخيز نبودن اراض ‎S~ 5)‏ = ا ا ۱ 

صفحه 6:
۳0 ree) (دحيه كلبى ) به عنوان سفير بيامبر به سوى قيصر روم شتافت ودرشهر (حمص) باوى ملاقات كرد. اعضاى دربار قيصر از (دحيه) خواستند هنگام دیدار با امپراتور به او سجده کند» اما سفیر پیامبر گفت : من ‎ti lair‏ ا 0 7 جكونه مى توانم در برابر غيرخدا سجده كنم ؟ دحيه»ءنا. ‎KNOT)‏ | تاثيركلام رسول خدا ‎be ol‏ ا ‎eer ee‏ ا ا ل 20 

صفحه 7:
متن نامه رسول خدا اين جنين بود: ا 0 2000 ” نامه اى است ازمحمدبن عبداله به بزرك روم » درود برييروان هدايت » ‎cen To)‏ ا ا ا 709 ۱ خداوند به تو دو ياداش مى دهد ( ياداش خود و ياداش! زيردست تو هستند) . اكر ازآيين اسلام روى كردان ‎Cea ee Beet)‏ 50020 می کنیم :غیر خدا را نپرستم » کسی را انباز او قر/ ما بعضی دیگر را به خدایی نپذیرد .... 

صفحه 8:
0101011 1 1 0 1 OP BRAT) اا چنین بود: ” به نام خداوند بخشنده مهربان 7 ازمحمد فرستاده خدا به كسراى بزرك ايران » درود ب ا ا ا ا ‎VSP‏ ‏خدایی نیست و شریک و همتایی ندارد و معتقد باشد 5 پیامبر اوست. من به فرمان خدا تو را به سوی او هدايت مردم فرستاده است تا همه رااز خشم اوبتر ا 1 ۰ 

صفحه 9:
واكنش خسرو برويز خسرو يرويز ء يادشاه وقت ايران » باشنيدن ييام رسول خدا برآشفت فرزند نامه را ياره كرد ودستور داد عبداله را از قصر بيرون كنند. ‎PSOE EER Bee eRe NN pe eter ert nts‏ پیامبر او را نفرین کرد: 7 اللهم مَرّق مُلگه" . ‎ab glad) ©‏ رشته سلطنت او را ياره كن !) * مقوقس » حاکم مصر » نامه پیامبر را محترم شمرد نیاورد اما سفیر اسلام را با هدایایی ازجمله » مار خدا فرستاد . ‎ ‎ ‎ 

صفحه 10:
۱ part ter Toon * . رسول خدا برخلاف نامه هاى قبلى اين بار نامه خودرا با سلام آغاز كرده بود : ا ل ل اك اال ال ال 1 ‎a‏ است وبندگان فرمانبردار او ازخشم او در امانند و او بحال بند . گواهی می دهم عیسی فرزند مریم » روحی است از جانب ‎test Sts‏ 0 ‎Peer Se PV cee cn a‏ * من برای ابلاغ پیام وسلام خود » فرزندم را رهسپار سريعا" اعلام مى دارم كه من جزء خود ضامن كسى نب خودم رهسپار خدمت پر فیض شما می شوم ؛ دروك يوقا 

صفحه 11:
ایران پیش از اسلام :نظام اجنماع :خانواده تعلیم و تربیت: 

صفحه 12:
Black Sea yy ‏لت‎ ۱ 1 x EAST ) eee ۱ Ay realy Syr Darya ay ۳ ‏دم‎ ( KHWAR asl, 8 ‏]ا کر‎ 0۰۸۵۸ male (NGS tate Pe ‏هب‎ 9 ren [som Seven - : CAPPADOCIA SS aida «Salma 7 PARTHIA KUSHANSHAHR ‏بر‎ ‏مرو 2 رال‎ Lora 0 / take ۳۵ ۳ hf ‏ایس‎ ‏ردنا‎ a ‏هت‎ MARGIANA ing 7 An, Tigris (AZARBA AN ‏و و‎ ۳ Hamading ‏اوه موه‎ x varia ny ye MEDIA PATISHKHWAGAR ee ‏لاسا‎ ‏ی‎ ARIA Herst ve RISTAN Esfahan Helmand, hen ‏انار سل‎ 5 SUSIANA al Hirane MAISHAN °SY5 ۳ _ 1 Euphrates ‏ی‎ ۳ ۱ ‏تا‎ ۸ ba tle) (KERMAN) (SISTAN) Indus 2 Darabgerd 2 / 4, TURAN MOKRAN \ on 1 (MAKRAN) 8 ‏تسه نم 490 390 200 0190 جومم‎ Sea ‏ص سس‎ / 0 150 500 40 600 0 Anh \ 8 © 1994 Encyclopaedia Bri 

صفحه 13:


صفحه 14:
حكومت 0 oes Epes ‏ا‎ ا ا ل ۱ ۳ 53000 eal eee yee Te Ee ‏م م ل‎ ‏اثرنامطلوب كذاشت‎ سلاطین ساسانی خودرا لز نژاد خدا وشخصیتی ربانی معرفی می کردند دست آنان در مورد اموال وثروت کشور بکلی باز بودوایا حسا ب وا كشور با خزانه شاه يكى بود وشاه بدون احساس كوجكترين مسوواية مى كرد ۳ 

صفحه 15:


صفحه 16:
هنكام ظهور اسلام دين رسمى ايران (دين زردشتى)بود. ولى اديان ومسالك (نصرانيت)و(يهود) و(مانوى)و(مزدكى ) نيز در ايران هن يك بيروانى ۳-۳ 8 پیش از ظهور زر دشت ظاهراً ایرانیان همان آين بودا راداشتند که بر اساس تقدیس وپرستش عناصر قوای طبیعت قرا ۳ 

صفحه 17:
520009 دين زردشت ا ۱۹[ هفت قرن ييش از ميلاد مسيح درغرب ايران به دنيا آمد ويس از كذرائد تحصيلات ‎ISEB Oreo)‏ ل ال الل 0ت ۰ ‎pene recy‏ ا ار ‎ESS Yee e Eee SES ESSE eres]‏ افکار خویش کرد. ‎ ‏1 ‎Ra alee ioe‏ ل ا دین رسمی کشور و مورد حمایت قدرتهای وقت درآمد 

صفحه 18:
‎ea‏ هی دين زردست ‎lowe ee‏ اا 1۱ ا ا ا 0 زردشت وروحانيون زردشتى بود ولذا توسط خود رزدشتيان جمع آوری شد وسپس در قرن نهم میلادی با تغییرات فراوان بار دیگر تنظیم ‏گردید ‎ ‎ ‏ايران شناس معروف كريستن سن دانماركى متعقد ‎١‏ ‏ونوشتجات زردشتیان که به زبان پهلوی باقی ماند ‏ل 

صفحه 19:
عیسویان ایران ل ا ‎Pet ee‏ 7 روم به دست ايرانيان كرفتار وبه نقاط مختلف كشوريراكنده مى شدند نفوذ کرده است رفتار دولت ایران با اقلیت مسیحی کاملاً تابع وضع روا 

صفحه 20:
PES berg eee) تبعیض و امتیارات فراوان وغلط باززترین خصیصه ای است که در اجتماع ایران آن روز به چشم می خورد همه مردم ایران بر اساس خون و فامیل طبقه بندی ا ‎ree Crepe‏ ۱ ۱ مساوات افراد وطبقات است طبق يك طبقه بندى كه در اوستا موجود هم شبيه آن وجود دارد مردم به چهارطبقه تقسیم شده بوده اند ۳ © نظاميان ©-كارمندان دولت <6- توده ملت كه هر طبقه درداخل خود ككروههاو شاخه هاى متعددى دا 

صفحه 21:
نتازمان جامعه 0222 IBY SCS PCr ony Rpt) ۳ ‏ل ا‎ ICS RCS Tee ee DS OS eee eters Sees hire Hope ce EP در حالی که بسیاری از اشراف ودر باریان و روحان های مختلف ازپرداخت مالیات معاف بودند 

صفحه 22:
EPS Ey om ery ey OES RENE SOs Tee ‏ا‎ ea ee) Se eee ولی اشراف ونجبا از زمان انوشیروان به بعد برای سربازی و رفتن ل درعین حال تبعیض میان روستایان ونجبا درلشکرکشی نیز شدید 0[ رومی . پیاده نظام ایران راچنین توصیف می کند: رح SPE ee Fer ee SES VC NTE eed ‏واجساد کشتگان رابرهنه کنند وسربازان اسبسوار را خد:‎ 

صفحه 23:
نتازمان جامعه بخشی عظیمی از مردم که جز طبقه پست به شمار می رفتند یعنی همه مردم به استثنای موبدزادگان ونجیب زادگان از تحصیل علوم وفنون متداول آن زمان محروم وممنوع بودند وبه هيج عنوان 9 ۳۳۹ نداشتند واستفاده از يزشكان خارجى كه مهارت بیشتری درطباب بعضى از طبقات جايز وبراى طبقات عامه ممنوع ب 

صفحه 24:
نظامات اجتماعى مرجع مقررات وقوانين اجتماعى ايران فقط منابع مذهبى زردشتى بود. قانون مدنى نسبتأمفصلى به نام ( ماذيكان ى هزار دادستان)كه به معنى گزارش هزار فتوای قضایی ازروی مبنای دینی نتظیم ش ‎ws Eth Spe ree Crees ner lp ee te)‏ 30 داد هم فتاوای (مغان )را مرجع رسمی می شناختند. 

صفحه 25:
cal ‏خانوا‎ در نظام خانواده ايران ساسانى مر رياست مطلق داشت و(كذك خوذاى) كدخدا ناميده مى اشد. اصل تعدد زوجات مورد عمل بود. واز لحاظ تعداد زنان يك مرد محدودي هوان تسانک سیاح چینی : که در اوایل قرن هفتم میلادی از ایرا ( ازدواج ایرانیان بسیار آشفته و نامنظم است) رسم حجاب درمیان زنان اشراف به شدت رواج داشت ولی زن مجبور بودند کار کنند بدون حجاب با مردها آمیزش واخت ‎NOP tar pte er]‏ 200-0000 ۳ 

صفحه 26:
ازدواج با محارم در زمان ساسانيان وقبل از آن ازدواج با اقارب ومحارم از قبيل دختر وخواهر وخواهر زاده و مانند اینها در نظر زردشتیان امری مستحسن ومورد تشویق ‎PS ence Parner‏ 0000 بعنوان مثال : كمبوجيه دوخواهر خويش را به عقد خود د واردشير دو دختر خودرا به زنى كرفت و... درمنابع اصيل زردشتى ازدواج با محارم عبادت بشمار 

صفحه 27:
علوم وفنون در اكثر رشته هاى علوم وفنون متداول آن عصر كشور ايران از ممالك متمدن وبزرك جهان عقب بوده ae ‏محفقین علت این عقب افتادگی را نفوذ شدید موبدها واستبداد دستگاه‎ Rest CR Oe Oe Ooo Ne CUE SEB re ele) به دلیل اینکه ایرانیان در رشته های که در مسیر خوا ‎ei wee‏ ۱ ازفبیل فنون نظامی - اسلحه سازی - هنرهای موسی و آوازومعماری- ساختن آلات و ابزار تجمل و خوا: ‎pwet)‏ ل 

صفحه 28:
تعلیم وتربیت منبع اکثر ذخایر علمی وفلسفی حتی طب و نشریح ونجوم و طبیعی اوستا ‎rey Oe SES LN Serle SETS Ie CT)‏ 0[ قرار مى كرفت البته رشته هاى جنكى و فنى در اختيار متخصصين ديكر ‎ep SD Tg‏ ‎4H) ads)‏ م ‎taal‏ ا ا ا ل انحصار داشت حتی دربعضی از علوم بود که با خط مرموزی تدوین وت ‎ee ee ee eee‏ ريواردشير بود 

صفحه 29:
ا ‎ees Bo‏ مردم عادى معمولا بى سواد وبه اين بى سوادى خرسند بودند . ييشرفتى كه در فلسفه وتحصيلات عاليه درجامعه ايران هنكام ظهور اسلام ۱ ‏ا ا ا ا‎ SETA) a 3 8 وريشه آن در مكاتب هند ويونان قرار داشت وحتى دانشك شايور ) كه مايه افتخار ايران ساسانى است محصوا عيسويان نسطورى است .كه در روم تحت تعقيب قر وحكومت انوشيروان يناه آوردند وباعث توسعه ط 

صفحه 30:
pene tres جالب اين است كه همانها كه مى نويسند عربها ذخاير ملى ايران راسوزاند ند در جاى ديكر كتابهاى خود اعتراف مى كنند كه مسلمانان فرهنكى قوى ونيرومند وير مايه تحويل ايرانيان دادند ‎ney)‏ ل ل ا ال علوم وفنون متداول شرق و غرب رادر ايران رواج دادند . ‎ ‎ ‏ل ل ا ا ا 1 (كندى شايور) قبل از اسلام مايه فخر وغرور ايران ت 

صفحه 31:
Ere OE ee Seer Senet tee EP eee ae ka ‏گفت که مسلمانان بعد از فتح جندي شاپور نه تنها قتل و ويراني و‎ ‏کتاب سوزي نکردند بلکه با مردم با خوش رفتاري معامله‎ Pa Rc eves RCW OB ESRC Ben) oer CYy CT ‏ل سا‎ ‏حركت علمي جندي شايور در مقياس وسيعتر مي ب‎ eee SES SPP CRE Or) nT IB.) 

صفحه 32:
طب در دانشگاه جندي شاپور ee ee Lee eS Ene a ‏ا‎ S repo ale 53 gang GY gad Sls Aine 5 Of gli 0d yy pas dy ad alee ‏پزشکي شد. گرچه شهر در سال‎ ‏سلام تسلیم گشت » ولي دورانديشي مسلمانان و آوازه علمي دانشگا‎ ‏عو ع سب‎ eat STS ‏اد‎ ‏يوناني مطرح باشد. گرچه با مهاجرت اساتید مبرز‎ ‏کم خورسید پرآوازه آنجا رو به غروب رفت و بغ‎ ‏گرفت ولي همواره شهرتش به عنوان زمینه ساز‎ 0 gel eal ae tel eee] 

صفحه 33:
۳ ae ee tae ae ne Srey S) ‎a 1۳‏ ايران توسط مسلمانان در سال ©6©© ميلادي » مسلمانان از خود سكداي نداشتند و از سكههاي ساساني و بيزانسي براي تجارت و دادوستد استفاده مي‌کردند. ده سال پس از آنکه به ايران و میان رودان دست یا سال ‎(Ke ans Be TeT Bc St‏ ل ‎RIPE Re rp See nee rere IUD ES‏ بخصوص سر سکه‌هاي خسرو دوم و یزدگرد سوم ضرب سکه نیز مانند سكه‌هاي ساساني نقش آتشدان نقر است. در روء سکه قسمتي که جاي خالي وجود دارد شعارهايي چون, لا الله الله » بسم الله و مانند أن به خط كوفي اضافه ميشدء نام ‎eyes tree Se)‏ 0 زمان ضرب هجري تا 06> هجري است. در ای به دستور عبدالما ‎Pye rer 5 IE rc Cwr‏ ‎San‏ سکه‌هاي عرب ساساني گردید و او اولین كسي 1 در مسكوكات اسلامي يرداخت ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 

صفحه 34:
در روزگاری که مسلمانان با دولتساسانی مدجنگیدند ‎CEO MpR OM Ws PRE ENG COA NOE COPD SERIES‏ ل و از هم ياشيدكهايى كه داشت از نظر نظامى بسيار نيرومند بود.ايران آن روز در 0 1 جهان حكومت مدكرد: ايران و روم.ساير كشورها يا تحت باجكزار آنها.ايرانيان آن روز جه از نظر سرباز و اسلحه و نظر کثرت جمعیت و چه از نظر آذوقه و تجهیزات و امکانا ‎ger peice Cg epee‏ رز ۱ سطحی که ایرانیان و رومیا ‎OB Wy Me NEON ERS (Rtvien KIVRIO ACS‏ 9 ‎nen) Bere)‏ ۳ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‏آشنا بودندآشنا نبودند.اعراب 

صفحه 35:
علت پیروزنمسلمانان در اینجا ممکن است گفته شود که علت پیروزی مسلمانان»شور ایمانی و هدفهای روشن و ایمان و اعتقاد آنها به رسالت تاریخشان و اطمینان کامل به پپروزی و ‎eT on eC eset‏ ۱ البته در اينكه اين حقيقت در اين بيروزى خيلى دخيل بوده است ل ل 0507 ان به خدا و قيامت و صدق رسالت نبی اکرم صلی الّه علیه ۱ كه غير خدا را به هر شكل و هر صورت پرستش مکنند با رسالتی قائل بودهاند که توحید الهی و عدل اجتماعی را از چنگ طبقات ستمگر رها سازند 

صفحه 36:
جمعیت آن روز ايران را در حدود 1660 میلیون تخمین زدهاند که ‎SnteC ee Te Ess‏ ا ل لك ‎eS‏ ا ل ‎ann‏ ا ‎ay ote‏ بود كه اكر مثلا ايرانيان عقب نشينى مدكردند اين جمعيث در ميا ‎eee Oe OTHE PRR OE ON)‏ 21211 همین عده برای هميشه محو و نابود شد. ‎ee OES BIOS Rene Tenn nen ee‏ ‎ 

صفحه 37:
ناراضی بودن مردم ناراضى بودن مردم حقیقت این است که مهمتزین 00 ‎sy | ER‏ ناراضی بودن ایرانیان از وضع دولت و آیین و رسوم اجحا آن زمان دانست. ال ا ا ل ل كك ات لل الت الك ل ل 5 ‎ENC POLO Mee CeyT‏ 1 

صفحه 38:
ادوارد براون در جلد اول تاريخ ادبيات ايران:صفحه©©© مدكويد اين مساله(آيا اسلام به زور به ايران تحميل شده يا يرانيان به رغيث اسلام را پذیرفتهاند؟)را | يروفسور ‎a‏ دار القتون علیگره 2 56 درباره تعليمات م به وجه بسيار خوبى ثابت نموده است.ارنولد ‎Ct‏ ا ام 10 ساير انيان بلكه در براي كلبه فرق مخالف.:ايران و مانويان:و ‎ONONPESS‏ ا ‎SS‏ ‏مورد بى مهرى و نفرت جماعات زيادى قرار كرفت بودلذ 10 PON van rc renee erent ۱ ‏پلشاهانی که از مظالم موبدان حما‎ ‏یاری آز اتباع ایران برانگیخته شود و استیلای عرب به‎ ‏رهاب اران ان 7 گر‎ 

صفحه 39:
UOC ECE age ern verre rs ESE) fen ‏ل‎ CCUM ESET ‏ا اا‎ Nee) خاطر و به اختيار و اراده خودشان بود.يس از شكست ايران در قادسيه.فى المثل جهار هزار سرباز دیلمی(نزدیک بحر خزر)پس 5 مشاوره تصميم كرفتند به ميل خود اسلام آورند و به قوم حو ‎aor BES‏ ا ا ا ‎Fe Te‏ به رضا و رخبتبه اسلام گرویدند.» قانون و آیین و حکومت ایران مقارن ظهور اسلام ‏ ‎Pere eens pers Cre pice ee een‏ آماده کنند و به همین جهتبود که وقتی ایران به د شدءمردم ايران علاوه بر اينكه عكس العمل مخالفي ندادند.خود براى تس ور 

صفحه 40:
2 ا كم هر جه روزكار مدكذشت,بر علاقه و ارادت ايرانيان نسبتيه اسلام و ا ا ‎Bie"‏ ‏آداب و رسوم ييشين افزوده مدشد. بهترين مثال»ادبيات فارسى است.هر جه زمان كذشته و قرآن و حدیث در ادبیات فارسی بیشتر شده است ‎er TOSS Ie eS eae eae‏ 00 مشهودتر است تا شعرا و ادبا و حکمای قرون سوم حقیقت از مقایسه آثار رودکی و فردوسی با آثار مو نظامى و حافظ و جامى كاملا هويداست. 

صفحه 41:
CrP ht es MICO w Tee Ore er 7 و مدارس در نقاط مختلف تاسیس شد و دیانت اسلام بر ساير ادیان غالب 0 يايه تعليمات بر اساس ادبيات عربى و مبانى دين اسلا توجه شعرا و ا ل ا 000000 كلمات و امثال و حكم ييشينيان(قبل از اسلام)در نظم و مدآمد.جنانكه به حسب ‎re eee een‏ 1 له 100 حکم وی بیشتر دیده مشود تا در اشعار عنصری و در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم مدزیستهان 

صفحه 42:
ل 3 طاهریان و آل بویه و دیگران که نسبتااستقلال سیاسی کاملی داشتندءهركز به فكر اين نيفتادند كه اوستا را دوباره ز: دستورات آن را سر مشق زندكى خود قرار دهند,بلكه بر ا ‎ext‏ 

صفحه 43:
ایرانیان پس از صد سال که از فتح ایران 7 »نیروی نظامی عظیمی به وجود آوردند * .دستگاه خلافت اموی در اثر اجحافات و انحرافات از تعلیمات اسلامی ا در 30110113 " . ایرانیان با قدرت و نيروى خود توانستند خلافت را از خاندان اموى به خاندان عباسی منتقل کنند. © قطعا در آن زمان اگر مدخواستند حکومت مستقل سیا يا آيين كهن خويش را تجديد كنندءبراى آنان کاملا مق ا ا ا ۱9 خلافت افتادند ونه به فكر تجديد آيين كهن و دور آن وقت تصور ممكردند با تغيير خلافت از دودمان ا ل ا ل در پرتو قرآن کریم بود نایل گردند 

صفحه 44:
دوره استقلال سیاسی ایران ا ‎on‏ ل ا 0 وفادار ماندند اا ۳ الف ل 0 ايران به كيشها و آیینهای قدیم از قبیل زرتشتی و مسیحی و صابی و حتی بودایی " .سفرنامههایی که در قرن سوم و چهارم نوشته شده حکایت مدکذ ‎[cence Pee ICP ie Beir raion rg ere ec Be‏ شده و جای آنها را مساجد گرفته است. تاریخ نویسان اسلامی خاندانهای چندی را از ایرانیان نام سوم بلکه تا قرن چهارم هجری همچنان به دین زرتشتباق مسلمانان» محترم مزيستهاند و سپس آن دین را ترک کرده ‎REND PCOp rr ts ROG ony Ov‏ 0000 ‎SEQe> CECB SUS Ee See TS To ToS‏ ‎soe eres‏ ا ‎ee Stee‏ ايرانى در اواخر قرن جهارم هجرى به دين اسلام كرويدن 

صفحه 45:
مردم طبرستان و قسمتهای شمالی ایران زردشتيان فارس اكثريت را تشكيل مندادهاند. مقدسی صاحب در کتاب احسن التقاسیم نیز که از مورخان بزرگ جهان اسلام است و خود به ايران مسافرت کرده ا 00 و 46 کتاب خود از زردشتیان فارس و نفوذ ب ۹ 

صفحه 46:
ا ا ا ل يت 7 اینها همه مدرساند که-چنانکه گفتیم-ایرانیان تدریجا اسلام را پذیرفتهاند ” واسلام تدريجا و مخصوصا در دورههاى استقلال سياسى ايران بر كيش زرتشتى غلبه كرده است ال ا ال ا ا ا ل 20 عرب استءةآزادى و احترام بيشترى داشتهاند از دورهها: ‎١‏ 3 خود ایرانیان حکومت را به دست گرفتهاند ” .هر اندازه که ایرانیان مسلمان مىشدند اقلیت زرد: نامناسبتری پیدا سکرد 7" »و ایرانیان مسلمان از اعراب مسلمان تعصب زردشتنگری ابراز مداشتند و ظاهرا همین تعصبا مسلمان سبب شد که عدهای از زرتشتیان از ایران کردند و اقلیت پارسیان هند را تشکیل دادند 

صفحه 47:
امپراطوری روم شرقی 

صفحه 48:
‎eel er ee‏ یج عظمت واعتلاى كهن امبراطورى روم بودء که دوران علم و فلسفه وتمدن یونان و روم را پشت سر گذاشته بود ‏. رم مرکز امپراطوری پیشین روم صحنه مبارزات اقوام مختلف و ‎ye Op Sw Eee nt) eG RO NEESER SB‏ عظیمترین ومجللترین شهرجهان ‎ECU DP aes CCU ets WEE \ERCSS REN ONE SOU CURED)‏ » كليساى (اياصوفيا ) كه الحق عظيمترين كليساى ج ل ا ل ا ا ل ذأ ازآن خود می دانست سراسر رومیه الصغری - بو شام » فلسطين » مصر - وقسمتهاى ازآفريقا را د وبيكاه به قلمرو يادشاهان ساسانى تجاور ميكرد. ‎ ‎ ‎ ‎ 

صفحه 49:
جانشينيان (قسطنطين) تا يازده قرن بعد دراين شهر ماندند تا سال ا ا ا ل ا كم ‎ee‏ ا ل ا ل 09005 ا ا ل ال 1 که سابقه روسبی گری او قرنها افسانه های ساخته بود - سال حکومت کرده است . 

صفحه 50:
(يوستينيانئوس ) وى در طول حكومت ©© ساله خود بيش از ينجاه جنگ کرد و شهرهای زیادی را با خونریزی فراوان به چنگ آورد وسعى بسيار كرد كه سراسر روم و متصرفات خود را متحد كند . در آغاز سلطنت او خزانه ير بود (حدود 200/900 يوند طلا) اما به ‎Mp ere e orcas‏ ۳ 7 حکومت او با فساد اداری ومالیاتهای گزاف وعفو وم بازانه » آلوده شده بود. از اين رو يس ازمرك او »ء مم موجبات انحلال اميراطورى را فراهم كردند. 

صفحه 51:
جنانكه كذشت (قسطنطين ) اميراطور روم به سال ©)© ميلادى ‎ewe)‏ ل ا 2 ل 2 ا * دیری نپایید که سراسر آن امپراطوری و کشورهای تابعه آن به مسیحیت ا ل ا ا ل 0 جون خاصيت قرون وسطى ركود علم و فلسفه ارويايى / ‎Ser‏ ل ا ا ل جهانشناسى وكشف اسرار طبيعت و حاكميت مطلق ا ا لت 2 ل لات 

صفحه 52:
سس 1 ‏ا‎ ae ‏بشدت آلوده به بت پرستی بود. بنکده ها و انواع بتهادر‎ | ‏ل ا ل لك‎ ees) ‏اا ا ا ل‎ ‏نه بدان معنى كه بت يرستى در برابر خدايرستىه‎ " 

صفحه 53:
ene pe le مهمترین و عظیمترین مساله فلسفی و مذهبی مسیحیت که قرنهای متمادی توجه علمای بزرگ کلیسا ومجامع و شوراهای جهانی مسیحی را به خود مشغول داشته بود واساس ایجاد فرقه های ۱ ‎Ree ee penny‏ 

صفحه 54:
در انجيل ( مرقس ) : عيسى موجودى مافوق بشر و (فرزند انسان) است كه خدا او را درهنكام تعميد به فرزندى بركزيد در انجيل هاى(مّتى ) و (لوقا) : زمينه براى اعتقاد به تجسم ربوبيت در پیکر عیسی آماده می شود. و رواياتى جند ا دوشيزكى يم عذرا و حوادث فوق طبیعی درهنگام طفولیت عیسی و نزول از واینکه وی همان منتظر موعود انیاء عبرانی و پسر انسا ‎are eee)‏ " انجیل ( یوحنا) : از طبیعت الوهی عیسی به وضوح 

صفحه 55:
نويسندكان تربيت يافته مدارس يونان و روم وآشنا با حكمت (ارسطو ) و( فيثاغورث) و (افلاطون ) وفلسفه (رواقيون) بودند . 7 (ما ایمان داریم به خدای واحد» پدر قادر مطلق خالق همه ) 7 جمعی هم (مریم) را خدا دانستند » همانگونه که (مسیح ۹ 

صفحه 56:
تفکیک دین از قائون و حکومت: 1 ا ل 0 ل هميشه زر استنباط مى كردند . ازحدود ينج قرن بيش از ميلاد روابط حقوق و قانوز سست شد. پیدایش افکار نو و نضح فلسفه » عقاید دیذ متزلزل کرد و می رفت که بربنیان تزلزل عفاید وسياست استقلال يابد. 

صفحه 57:
عقاید مردم oe eet ees ae re eee ae pore SISO Lee URC seen Terese Eos So . ‏يندارد براى او نجس است‎ * نزد یکدیگر بگناهان خود اعتراف کنید و برای یکدیگر دعا: یابید ۳ مزدگناه مرگ است ‎EL Se Teo‏ و زيرا اكر جنين كنى اخكرهاى آتش برسرش خواهى ‎١‏ ‏اا الل ل 0 0 * کسی محبت بزرگتر ازاین ندارد که جان خود را ب: بدهد. 

صفحه 58:
تمدن روم شرقى 

صفحه 59:
سرا از قرن پنجم به بعد قسطنطینیه بزرگترین بازار و مرکز کشتیرانی جهان بود و (یوستینیانوس) برای حفظ اين موقعیت و جلوگیری از رقابت ار م دست زد و بدنبال آن دخالت درامور داخلی این کشورها پیش آمد. دهقانان درزمان يوستينيانوس دهقانان مى توانستند مالك زمين وسعت می گرفت و بسیاری ازدهقانان به علل گونا خشکسالی و سیل و رقابت ومالیاتهای سنگین یا جذ تابعیت زمین داران بزرگ درمی آمدند. 

صفحه 60:
بردكان و كاركران بيشتر كاركران صنعتى آزاد بودند. يعنى براى فراز ازكرسنكى جبرا" تن به كار با ل ا ا لا 2 000 ۳۹۹۹ زن و روابط جنسى اا ال ا ا ا ‎Se Se‏ ۳ * نظربه کثرت بارداری نامشروع مطالعات فراوانی برای پی آبستنی انجام می گرفت » و گاهی متوسل به کارهای جادو؛ ل ا ل 0 لك 

صفحه 61:
تعلیم وتربیت BCS ES ei See een ove ee Tee ees ee . ‏اولیای محصلین می گرفتند‎ ‏تعلیمات عالیه توسط مردسان مستقل و استانداری که حقوق خود را از‎ 3 . ‏شهردارى يا دولت دريافت مى كردند اجرا مى شد‎ 0 ‏ا ال‎ ‏و انطا كيه قرار داشتند و با تربيت مخصوصى طب‎ eee Tee Sore Tas) 

بسم هللا الرحمن الرحیم با سالم و عرض ادب و احترام به پيشگاه شما دوستان بزرگوار جهانی شدن اسالم اعزام سفیران با انعقاد پیمان حدیبیه پس از نوزده سال کشمکش با اعراب متعصب و لجوج فرصتی فراهم شد که رسول خدا رسالت جهانی خود را با ارسال نامه هایی برای روسا سالطین و شخصیتهای برجسته معنوی و سیاسی وقت در اقصی نقاط دنیا آغاز کند. پیامبر شش نفر از ورزیده ترین نیروهای خود را با نامه هایی به عنوان سفیران هدایت در یک روز مشخص به سرزمینهای ایران مصر حبشه بحرین و حیره اردن اعزام کرد. ایران در آن روزگار ،جهان در قبضه قدرت دو امپراتوری بزرگ ایران و روم بود که ستیز ونزاع ودرگیری اززمان هخامنشیان تا دوران ساسانیان میان آن دو به کرار به وقوع می پیوست .عراق ،یمن و بخشی ازآسیای صغیر از مستعمرات دولت ایران بود دولت روم نیز به دو حوزه قدرت شرقی و غربی تقسیم می شد .علت این تقسیم نیز اقدام (تئودوزکبیر) امپراتور روم در تقسیم کشور خود میان دو پسرش بود .روم غربی در سال 476میالدی به دست بربرهای وحشی شمالی اروپا منقرض شد ،اما روم شرقی به مرکزیت (قسطنطنیه) با دراختیار داشتن مصر و شام ،همچنان هدایت بخشی از جهان را به عهده داشت تا اینکه در سال 1453میالدی به دست سلطان محمد دوم ،دولت روم شرقی نیز بکلی منهدم ومنقرض گردید .در این میان سرزمین عربستان اگر چه دربین دو قطب قدرتمند آن روز محاصره بود ولیکن به علت هوای سوزان و خشک وحاصلخیز نبودن اراضی ،هیچ کدام ازقدرتهای دنیا رغبتی به تسخیر آن نشان نمی دادند. (دحیه کلبی ) سفیر پیامبر (دحیه کلبی ) به عنوان سفیر پیامبر به سوی قیصر روم شتافت ودرشهر (حمص) باوی مالقات کرد .اعضای دربار قیصر از (دحیه) خواستند هنگام دیدار با امپراتور به او سجده کند ،اما سفیر پیامبر گفت :من برای کوبیدن این سنتها غلط این همه راه را برخود همواره کرده ام ... ماموریت دارم به قیصر ابالغ کنم که بشرپرستی باید ازبین برود و جزخدای یگانه کسی مورد پرستش واقع نشود .با این عقیده و اعتقاد چگونه می توانم در برابر غیرخدا سجده کنم ؟ دحیه،نامه را روی میز قیصر گذاشت ،قیصر نامه را گشود وبا مطالعه آن به تفکر فرورفت . تاثیرکالم رسول خدا آن چنان بود که بعضی ازمورخان می نویسند امپراتور درباطن مسلمان شد اما ازبیم مردم جرئت اظهار نظر نکرد. متن نامه رسول خدا این چنین بود: ‏ ‏ به نام خداوند بخشنده مهربان نامه ای است ازمحمدبن عبداله به بزرگ روم ،درود برپیروان هدایت ، من تو را به آیین اسالم دعوت می کنم ،اسالم آور تا در امان باشی، خداوند به تو دو پاداش می دهد ( پاداش خود و پاداش ایمان کسانی که زیردست تو هستند) .اگر ازآیین اسالم روی گردانی گناه اریسیان نیزبرتو است .ای اهل کتاب! ما شما را به یک اصل مشترک دعوت می کنیم :غیر خدا را نپرستم ،کسی را انباز او قرار ندهیم ،بعضی از ما بعضی دیگر را به خدایی نپذیرد .... نامه شاهنشاه ایران توسط عبداله بن حذافه السهمی به پادشاه ایران تحویل شد ‏ ‏ ‏ .متن پیام چنین بود: به نام خداوند بخشنده مهربان ازمحمد فرستاده خدا به کسرای بزرگ ایران ،درود برآن کسی که هدایت پذیرد و به خدا و پیامبر او ایمان آورد و گواهی دهد که جز او خدایی نیست و شریک و همتایی ندارد و معتقد باشد که محمد ،بنده و پیامبر اوست .من به فرمان خدا تو را به سوی او می خوانم .او مرا به هدایت مردم فرستاده است تا همه رااز خشم اوبترسانم وحجت را برکافران تمام کند .اسالم بیاور تا درامان باشی واگراز ایمان سربرتافتی گناه ملت برگردن توست. واکنش خسرو پرویز ‏ ‏ ‏ ‏ خسرو پرویز ،پادشاه وقت ایران ،باشنیدن پیام رسول خدا برآشفت فرزند نامه را پاره کرد ودستور داد عبداله را از قصر بیرون کنند. عبداله به مدینه مراجعت ومراتب را به رسول خداگزارش نمود و پیامبر او را نفرین کرد: اللهم َم َزق مُلکَه ُ . (خداوند رشته سلطنت او را پاره کن !) مقوقس ،حاکم مصر ،نامه پیامبر را محترم شمرد واگر چه اسالم نیاورد اما سفیر اسالم را با هدایایی ازجمله ،ماریه قبطیه برای رسول خدا فرستاد . نامه ی نجاشی توسط (عمروبن امیه ضمری ) بدیار حبشه ارسال شد ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ .رسول خدا برخالف نامه های قبلی این بار نامه خودرا با سالم آغاز کرده بود : به نام خداوند بخشنده مهربان نامه ای است از محمد پیامبر خدا به نجاشی زمامدار حبشه .درود بر شما ،من خدایی را که جزء او خدایی نیست ستایش می کنم ،خدایی که از عیب ونقص منزه است وبندگان فرمانبردار او ازخشم او در امانند و او بحال بندگان ،ناظر وگواه است .گواهی می دهم عیسی فرزند مریم ،روحی است از جانب خدا و کلمه ای است که در رحم مریم زاهد وپاکدامن قرارگرفته است . نجاشی با احترام تمام طی نامه ای اعالم داشت : من برای ابالغ پیام وسالم خود ،فرزندم را رهسپار محضر مقدستان کرده ام و سریعا" اعالم می دارم که من جزء خود ضامن کسی نیستم و اگر دستور فرمایید خودم رهسپار خدمت پر فیض شما می شوم ،درود برشما ای پیامبر خدا . ایران پیش از اسالم :حکومت :مذهب :سازVمان اجتماعی :نظام اجتماعی :خانواده :ازدواج با محارم :علوم فنون تعلیم و تربیت: ساسانیان خاندان شاهنشاهی ایرانی در سالهای ۲۲۴تا ۶۵۱میالدی بودند .شاهنشاهان ساسانی که اصلیتشان از استان پارس بود بر بخش بزرگی از غرب قار ٔه آسیا چیرگی یافتند .پایتخت ساسانیان شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود .در آن زمان بغداد نام منطق ٔه کوچکی در نزدیکی تیسفون بود .خود نام «بغداد» یک نام ایرانی است که در زمان ساسانیان به آن منطقه نهاده شد. تیسفون در سال ۶۵۱به دست عرب‌ها تسخیر شد و به تاراج رفت .نام عربی تیسفون «مدائن» است .نام تیسفون به سریانی «ماحوزه» بود. نام «ساسانیان» از «ساسان» میآید که آن هم نام پدربزرگ اردشیر پاپکان (پاپک = بابک = نام پدر اردشیر) پایه‌گذار خاندان ساسانیان است .ساسان متولی معبد آناهیتا در استخر فارس بود. ساسانیان رفته‌رفته ناتوان شدند و دستگاه مذهبی زرتشتی در کار پادشاهی و کشورداری نفوذ بسیاری نمود تا جایی که در سده پنجم میالدی دیگر کنترل کشور و دربار بیشتر با موبدان بود تا شاهان.شاهنشاهی ساسانیان با تاختن عربها و ورود اسالم به ایران نابود شد،اگر چه فرزندان و خویشان ساسانیان سالها از مازندران تا فرارود به نبرد در برابر عربهای مسلمان پرداختند تا بلکه پادشاهی از دست رفته خود را باز یابند. بازمانده خاندان ساسانی نیز به کشور چین پناه بردند. حکومت نوع حکومت ایران مانند اکثریت نزدیک به تمام حکومتهای دیگر آن زمان سلطنت و مثل خیلی از حکومت ها کامال استبدادی بود تخت و تاج ایران را همزمان با طلوع خورشید اسالم خسرو پرویز که از سال 591میالدی به تخت نشسته بود دراختیارداشت موفقیتهای نظامی فراوانی که خسرو پرویز در مرزهای شرق وغرب کشور بدست آVورد در روحیه اش اثرنامطلوب گذاشت سالطین ساسانی خودرا اVز نژاد خدا وشخصیتی ربانی معرفی می کردند دست آنان در مورد اموال وثروت کشور بکلی باز بود وابداً حسا ب وکتاب وقید وشرطی نداشت خزانه کشور با خزانه شاه یکی بود وشاه بدون احساس کوچکترین مسوولیتی مالیه کشور را حیف و میل می کرد مذهب هنگام ظهور اسالم دین رسمی ایران (دین زردشتی)بود .ولی ادیان ومسالک (نصرانیت)و(یهود)و(مانوی)و(مزدکی ) نیز در ایران هر یک پیروانی داشتند. پیش از ظهور زر دشت ظاهراً ایرانیان همان آین بوداهای هندوستان راداشتند که بر اساس تقدیس وپرستش عناصر قوای طبیعت قرار داشت. دین زVردشت زردشت با همه اختالفاتی که در تاریخ ومحل تولد او وجود دارد به احتمال قوی در حدود هفت قرن پیش از میالد مسیح درغرب ایران به دنیا آمد وپس از گذراند تحصیالت معمول روز مدتی به ریاضت وانزوا گذراندوسپس بنا بر تواریخ زردشتیان حالت مکاشفه وارتباط با موجودات مجرد جهان برایش پیش آمد. فرشته وهومنه اولین فرشته ای است که با او تماس برقرار کرد و او را معراج داد و بخدمت اهورامزدا برد ودر آنجا به مقام پیامبری برگزیده شد .سپس شروع به پخش افکار خویش کرد. چون در زادگاه خود موفقیتی به دست نیاورد.به مشرق ایران پیش شاه گشتاسب رفت .شاه پس از دیدن معجزات دین اورا پذیرفت واین دین درپی یک سلسه حوادث به صورت دین رسمی کشور و مورد حمایت قدرتهای وقت درآمد دین زردشت پس شکست ایران از مسلمانان ونفوذ اسالم دراین کشور و رواج احکام و دستورات ومعارف آن طبعا ً اوستای موجود مایه سرشکستگی پیروان زردشت وروحانیون زردشتی بود ولذا توسط خود رزدشتیان جمع آوری شد وسپس در قرن نهم میالدی با تغییرات فراوان بار دیگر تنظیم گردید ایران شناس معروف کریستن سن دانمارکی متعقد است که تقریبا ً تمام کتب ونوشتجات زردشتیان که به زبان پهلوی باقی مانده د رقرن نهم میالدی تنظیم شده است عیسویان ایرVان مذهب مسیح در ایران بیشتر توسط اسیران نصرانی که در جنگهای ایران و روم به دست ایرانیان گرفتار وبه نقاط مختلف کشورپراکنده می شدند نفوذ کرده است رفتار دولت ایران با اقلیت مسیحی کامالً تابع وضع روابط ایران وروم بوده است سازVمان جامعه تبعیض و امتیارات فراوان وغلط باززترین خصیصه ای است که در اجتماع ایران آن روز به چشم می خورد همه مردم ایران بر اساس خون و فامیل طبقه بندی از چند نظرو به چندین صورت وجود داشت و وجه مشترک تمام صور عدم مساوات افراد وطبقات است طبق یک طبقه بندی که در اوستا موجود هم شبیه آن وجود دارد مردم به چهارطبقه تقسیم شده بوده اند -1روحانیون (آسروان) -2نظامیان -3کارمندان دولت -4توده ملت که هر طبقه درداخل خود گروههاو شاخه های متعددی داشتند سازمان جامعه ایرانیان معتقد بودند که ( خدا هر کسی را بهر کاری ساخته ) که اگر غیر از آن رامتصدی شود موجب فساد خواهد شد حدود سی نوع عوارض در ایران دوره ساسانی برای اخاذی از مردم وجود داشته وحتی طبقات باال از طبقات پایین جزیه می گرفتند در حالی که بسیاری از اشراف ودر باریان و روحانیان ثروتمند به بهانه های مختلف ازپرداخت مالیات معاف بودند سازمان جامعه شرکت افراد طبقه روستا درجنگها اجباری وبه عنوان وظیفه بود و مزد و حقوقی دریافت نمی کردند. ولی اشراف ونجبا از زمان انوشیروان به بعد برای سربازی و رفتن به جنگ مقرری دریافت می کردند. درعین حال تبعیض میان روستایان ونجبا درلشکرکشی نیز شدید بود . وضع روستاییان که معموالً پیاده نظام بودند .بقدری بد وسخت بود که (بلیزاریوس) رومی .پیاده نظام ایران راچنین توصیف می کند: جماعتی دهقانی فقیرند که به دنبال سپاه نمی آیند مگر برای اینکه دیوارها را خراب واجساد کشتگان رابرهنه کنند وسربازان اسبسوار را خدمت نمایند سازمان جامعه بخشی عظیمی از مردم که جز طبقه پست به شمار می رفتند یعنی همه مردم به استثنای موبدزادگان ونجیب زادگان از تحصیل علوم وفنون متداول آن زمان محروم وممنوع بودند وبه هیچ عنوان وقیمتی حق تحصیل نداشتند واستفاده از پزشکان خارجی که مهارت بیشتری درطبابت داشتند برای بعضی از طبقات جایز وبرای طبقات عامه ممنوع بود. نظامات اجتماعی مرجع مقررات وقوانین اجتماعی ایران فقط منابع مذهبی زردشتی بود. قانون مدنی نسبتاًمفصلی به نام ( ماذیگان ی هزار دادستان)که به معنی گزارش هزار فتوای قضایی ازروی مبنای دینی تنظیم شده بود و مسایل قضایی راهم با آن حل وفصل می کردند ودر مساءل که تازه روی می داد هم فتاوای (مغان )را مرجع رسمی می شناختند. خانواده در نظام خانواده ایران ساسانی مر ریاست مطلق داشت و(کذک خوذای) کدخدا نامیده می شد. اصل تعدد زوجات مورد عمل بود .واز لحاظ تعداد زنان یک مرد محدودیتی نداشت . هوان تسانک سیاح چینی :که در اوایل قرن هفتم میالدی از ایران دیدن کرده می نویسد: ( ازدواج ایرانیان بسیار آشفته و نامنظم است) رسم حجاب درمیان زنان اشراف به شدت رواج داشت ولی زنان کارگر وطبقات پایین که مجبور بودند کار کنند بدون حجاب با مردها آمیزش واختالط داشتند وحجاب شدید اشراف ایران به مسلمانان سرایت کرد ازدواج با محارم در زمان ساسانیان وقبل از آن ازدواج با اقارب ومحارم از قبیل دختر وخواهر وخواهر زاده و مانند اینها در نظر زردشتیان امری مستحسن ومورد تشویق بوده وعمال تا اندازه ای رواج داشته است . بعنوان مثال :کمبوجیه دوخواهر خویش را به عقد خود در آورد. واردشیر دو دختر خودرا به زنی گرفت و... درمنابع اصیل زردشتی ازدواج با محارم عبادت بشمار رفته علوم وفنون در اکثر رشته های علوم وفنون متداول آن عصر کشور ایران از ممالک متمدن وبزرگ جهان عقب بوده محققین علت این عقب افتادگی را نفوذ شدید موبدها واستبداد دستگاه حاکمه وانحصاری کردن تحصیل معرفی کرده اند نه بی استعدادی مردم ایران به دلیل اینکه ایرانیان در رشته های که در مسیر خواسته ومیل والزمه عیاشی ها وخوشگذرانیهای زمامداران بوده ازقبیل فنون نظامی – اسلحه سازی – هنرهای موسیقی ورقص وآوازومعماری -ساختن آالت و ابزار تجمل و خوشگذرانی خوب پیشرفت داشته اند تعلیم وترVبیت منبع اکثر ذخایر علمی وفلسفی حتی طب و تشریح ونجوم و طبیعی اوستا وتفاسیر آن بودوطبعا ً سررشته علوم وتحصیالت دردست پیشوایان مذهبی قرار می گرفت البته رشته های جنگی و فنی در اختیار متخصصین دیگر قرار داشت ولی روهم رفته هم تحصیل وهم تدریس درافرادوطبقات مشخص ومعینی انحصار داشت حتی دربعضی از علوم بود که با خط مرموزی تدوین وتدریس می شد که تقریبا ً جنبه سری داشت وتحت انحصار شدید ومرکز آن ریشهریا ریواردشیر بود تعلیم وترVبیت به دست مهاجران مسیحی مردم عادی معموال بی سواد وبه این بی سوادی خرسند بودند . پیشرفتی که در فلسفه وتحصیالت عالیه درجامعه ایران هنگام ظهور اسالم وجود داشت سر رشته آن به دست مهاجران مسیحی بود که از روم آمده بودند . وریشه آن در مکاتب هند ویونان قرار داشت وحتی دانشگاه معروف (گندی شاپور ) که مایه افتخار ایران ساسانی است محصول فعالیت وافکار عیسویان نسطوری است .که در روم تحت تعقیب قرار گرفتند وبه ایران وحکومت انوشیروان پناه آوردند وباعث توسعه طب درایران شدند تعلیم وتربیت واسالم جالب این است که همانها که می نویسند عربها ذخایر ملی ایران راسوزاند ند در جای دیگر کتابهای خود اعتراف می کنند که مسلمانان فرهنگی قوی ونیرومند وپر مایه تحویل ایرانیان دادند وبا ترجمه کتاب ها و الواح و آثار یونان و هندوستان و روم تقریبا ً تمام علوم وفنون متداول شرق و غرب رادر ایران رواج دادند . کاری که کمتر از یکهزارم آن به صورت ترجمه کلیله ودمنه وتاسیس (گندی شاپور) قبل از اسالم مایه فخر وغرور ایران شده است . جندي شاپور ‏ تا آنجا كه مربوط به موضوع تحقيق ما مي شود به جرائت مي توان گفت كه مسلمانان بعد از فتح جندي شاپور نه تنها قتل و ويراني و كتاب سوزي نكردند بلكه با مردم با خوش رفتاري معامله كرده و مدرسه طب را دست نخورده در اختيار استادان مسيحي باقي گذاشتند و حتي نويسنده شهيري چون سيد حسين نصر معتقد به استمرار حركت علمي جندي شاپور در مقياس وسيعتر مي باشد .هرچند كه براي ادعاي خود دليلي ذكر نكرده است : طب در دانشگاه جندي شاپور مقارن ظهور اسالم و حمله عرب به ايران مدرسه در اوج اقتدار علمي خود به سر برده و غناي آن زمينه ساز تحوالت بعدي در علم پزشكي شد .گرچه شهر در سال 636ميالدي به سردار سپاه اسالم تسليم گشت ،ولي دورانديشي مسلمانان و آوازه علمي دانشگاه باعث شد كه از گزند حوادث مصئون بماند تا سالهاي سال همچنان به عنوان پرچمدار علوم پزشكي دنياي قديم و بخصوص علوم يوناني مطرح باشد .گرچه با مهاجرت اساتيد مبرز آن به بغداد كم كم خورسيد پرآوازه آنجا رو به غروب رفت و بغداد جاي آنرا گرفت ولي همواره شهرتش به عنوان زمينه ساز تحوالت و پيشرفتهاي علم پزشكي در اسالم باقي ماند. ظهور اسالم ،سكه‌هاي عرب ساساني و عرب طبرستاني پس از فتح ايران توسط مسلمانان در سال 652ميالدي ،مسلمانان از خود سكه‌اي نداشتند و از سكه‌هاي ساساني و بيزانسي براي تجارت و دادوستد استفاده مي‌كردند .ده سال پس از آنكه به ايران و ميان رودان دست يافتند در سال 10 يزدگردي برابر با سال 31هجرت ضرب سكه را آغاز كردند .سكه‌هاي اوايل دوران اسالمي به عرب ساساني معروف هستند .اين سكه‌ها با سرسكه‌هاي ساساني بخصوص سر سكه‌هاي خسرو دوم و يزدگرد سوم ضرب مي‌شد و در طرف ديگر سكه نيز مانند سكه‌هاي ساساني نقش آتشدان نقر است .در روي سكه در حاشيه سكه ،قسمتي كه جاي خالي وجود دارد شعارهايي چون ،الاله‌االهللا و محمدرسول هللا ،هللا ،بسم هللا و مانند آن به خط كوفي اضافه مي‌شد ،نام خلفا و امراي مسلمان روبروي تصوير به خط پهلوي نوشته مي‌شد ‌،زمان ضرب اين سكه‌ها از 31 هجري تا 79هجري است .در اين سال به دستور عبدالملك بن مروان حاكم اموي طرح سكه‌هاي اسالمي دگرگون شد ،سكه‌هاي خطي و نوشتاري و بدون تصوير جايگزين سكه‌هاي عرب ساساني گرديد و او اولين كسي است كه به تغيير بنيادي در مسكوكات اسالمي پرداخت در VرVوزگارى که مسلمانان با دولتساسانى مىجنگیدند در روزگارى که مسلمانان با دولتساسانى مىجنگیدند،کشور ایران با همه اغتشاشات و از هم پاشیدگىهایى که داشت از نظر نظامى بسیار نیرومند بود.ایران آن روز در مقایسه با مسلمانان آن روز طرف نسبت نبود.در آن زمان دو قدرت درجه اول بر جهان حکومت مىکرد :ایران و روم.سایر کشورها یا تحت الحمایه آنها بودند یا باجگزار آنها.ایرانیان آن روز چه از نظر سرباز و اسلحه و وسایل جنگى و چه از نظر کثرت جمعیت و چه از نظر آذوقه و تجهیزات و امکانات دیگر،برترى فوق العادهاى نسبتبه مسلمانان داشتند.اعراب مسلمان حتى با فنون جنگى آن روز در سطحى که ایرانیان و رومیان آشنا بودند،آشنا نبودند.اعراب فنون جنگى را به طور کامل نمىدانستند،لهذا احدى در آن زمان نمىتوانست آن شکست عظیم ایران را به دست اعراب مسلمان پیش بینى کند علت پیروزىمسلمانان در اینجا ممکن است گفته شود که علت پیروزى مسلمانان،شور ایمانى و هدفهاى روشن و ایمان و اعتقاد آنها به رسالت تاریخىشان و اطمینان کامل به پیروزى و باالخره ایمان و اعتقاد محکم آنان نسبتبه خدا و روز جزا بود. ‏ البته در اینکه این حقیقت در این پیروزى خیلى دخیل بوده استحرفى نیست.فداکاریها و جانبازیهاى آنان و سخنانى که از آنان در آن اوقات باقى مانده نشان مىدهد که ایمان آنان به خدا و قیامت و صدق رسالت نبى اکرم صلى هللا علیه و آله و سلم و رسالت تاریخى خودشان کامل بوده است،معتقد بودهاند جز خدا را نباید پرستش کرد و مللى را که غیر خدا را به هر شکل و هر صورت پرستش مىکنند باید نجات داد،براى خود رسالتى قائل بودهاند که توحید الهى و عدل اجتماعى را برقرار کنند،طبقات مظلوم را از چنگ طبقات ستمگر رها سازند  جمعیت آن روز ایران را در حدود 140میلیون تخمین زدهاند که گروه بى شمارى از آنان سرباز بودند و حال آنکه تمام سربازان اسالم در جنگ ایران و روم به شصت هزار نفر نمىرسیدند و وضع طورى بود که اگر مثال ایرانیان عقب نشینى مىکردند این جمعیت در میان مردم ایران گم مىشدند،ولى با اینهمه-چنانکه گفتیم-حکومتساسانى به دست همین عده براى همیشه محو و نابود شد. پس علت اساسى شکست ایران را در جاى دیگرى باید جستجو کنیم ناراضى بودن مردم ‏ ناراضى بودن مردم حقیقت این است که مهمترین عامل شکستحکومتساسانى را باید ناراضى بودن ایرانیان از وضع دولت و آیین و رسوم اجحاف آمیز آن زمان دانست. این نکته از نظر مورخین شرقى و غربى مسلم است که رژیم حکومت و اوضاع اجتماعى و دینى آن روز به قدرى فاسد و خراب بود که تقریبا همه مردم از آن ناراضى بودند. ادوارد براون در جلد اول تاریخ ادبیات ایران،صفحه 299مىگوید ‏ این مساله(آیا اسالم به زور به ایران تحمیل شده یا ایرانیان به رغبت اسالم را پذیرفتهاند؟)را پروفسور آرنولد،استاد دارالفنون علیگره در کتاب نفیس خود درباره تعلیمات اسالم به وجه بسیار خوبى ثابت نموده است.آرنولد به بى تابى موبدان بىگذشت زرتشتى اشاره مىکند و مىگوید موبدان نه تنها نسبتبه علماى سایر ادیان بلکه در برابر کلیه فرق مخالف ایران و مانویان و مزدکیان و عرفاى مسیحى(گنوستیک)و امثالهم تعصب نشان مىدادند و بدین سبب به شدت مورد بى مهرى و نفرت جماعات زیادى قرار گرفته بودند.رفتار ستمگرانه موبدان نسبتبه پیروان سایر مذاهب و ادیان سبب شد که درباره آیین زرتشت و پادشاهانى که از مظالم موبدان حمایت مىکردند،حس بغض و کینه شدید در دل بسیارى از اتباع ایران برانگیخته شود و استیالى عرب به منزله نجات و رهایى ایران از چنگال ظلم تلقى گردد ادوارد براون سپس به سخنان خود چنین ادامه مىدهد: ‏ و مسلم است که قسمت اعظم کسانى که تغییر مذهب دادند،به طیب خاطر و به اختیار و اراده خودشان بود.پس از شکست ایران در قادسیه،فى المثل چهار هزار سرباز دیلمى(نزدیک بحر خزر)پس از مشاوره تصمیم گرفتند به میل خود اسالم آورند و به قوم عرب ملحق شوند .این عده در تسخیر جلوال به تازیان کمک کردند و سپس با مسلمین در کوفه سکونت اختیار کردند و اشخاص دیگر نیز گروه گروه به رضا و رغبتبه اسالم گرویدند». قانون و آیین و حکومت ایران مقارن ظهور اسالم طورى بود که قاطبه ملت ایران را وامىداشتبراى متابعت از حکومت و آیین تازهاى خود را آماده کنند و به همین جهتبود که وقتى ایران به دست مسلمانان فتح شد،مردم ایران عالوه بر اینکه عکس العمل مخالفى از خود نشان ندادند،خود براى پیشرفت اسالم زحمات طاقت فرسایى کشیدند نفوذ آرام و تدریجى ‏ نفوذ آرام و تدریجى هر چه روزگار مىگذشت،بر عالقه و ارادت ایرانیان نسبتبه اسالم و بر هجوم روز افزون آنان به اسالم و ترک کیشها و آیینهاى قبلى و آداب و رسوم پیشین افزوده مىشد. بهترین مثال،ادبیات فارسى است.هر چه زمان گذشته است،تاثیر اسالم و قرآن و حدیث در ادبیات فارسى بیشتر شده است.نفوذ اسالم در آثار ادبا و شعرا و حتى حکماى قرون ششم و هفتم به بعد بیشتر و مشهودتر است تا شعرا و ادبا و حکماى قرون سوم و چهارم.این حقیقت از مقایسه آثار رودکى و فردوسى با آثار مولوى و سعدى و نظامى و حافظ و جامى کامال هویداست. از اواخر قرن چهارم که فرVهنگ اسالمى انتشار تمام یافت ‏ و مدارس در نقاط مختلف تاسیس شد و دیانت اسالم بر سایر ادیان غالب آمد و مقاومت زرتشتیان در همه بالد ایران با شکست قطعى و نهایى مواجه گردید و فرهنگ ایران به صبغه اسالمى جلوهگرى آغاز نهاد و پایه تعلیمات بر اساس ادبیات عربى و مبانى دین اسالم قرار گرفت،بالطبع توجه شعرا و نویسندگان به نقل الفاظ و مضامین عربى فزونى گرفت و کلمات و امثال و حکم پیشینیان(قبل از اسالم)در نظم و نثر کمتر مىآمد.چنانکه به حسب مقایسه،در سخن دقیقى و فردوسى و دیگر شعراى عهد سامانى و اوایل عهد غزنوى نام زرتشت و اوستا و بوذرجمهر و حکم وى بیشتر دیده مىشود تا در اشعار عنصرى و فرخى و منوچهرى که در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم مىزیستهاند». نیز تاریخ نشان مىدهد که هر چه استقالل سیاسى ایرانیان بیشتر شده،اقبال آنها به معنویات و واقعیات اسالم فزونى یافته است طاهریان و آل بویه ‏ طاهریان و آل بویه و دیگران که نسبتا استقالل سیاسى کاملى داشتند،هرگز به فکر این نیفتادند که اوستا را دوباره زنده کنند و دستورات آن را سر مشق زندگى خود قرار دهند،بلکه بر عکس با تالشهاى پیگیر براى نشر حقایق اسالمى کوشش مىکردند. ایرانیان پس از صد سال که از فتح ایران ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ،نیروى نظامى عظیمى به وجود آوردند .دستگاه خالفت اموى در اثر اجحافات و انحرافات از تعلیمات اسالمى مورد بى عالقگى عموم مسلمانان-بجز اعرابى که روى تعصب عربى گام برمىداشتند-واقع شد .ایرانیان با قدرت و نیروى خود توانستند خالفت را از خاندان اموى به خاندان عباسى منتقل کنند. قطعا در آن زمان اگر مىخواستند حکومت مستقل سیاسى تشکیل دهند و یا آیین کهن خویش را تجدید کنند،براى آنان کامال مقدور بود ولى در آن وقت نه به فکر تاسیس حکومت مستقل در برابر دستگاه خالفت افتادند و نه به فکر تجدید آیین کهن و دور افکندن آیین جدید.تا آن وقت تصور مىکردند با تغییر خالفت از دودمانى به دودمان دیگر مىتوانند به آرزوى خود که زندگى در ظل یک حکومت دینى اسالمى در پرتو قرآن کریم بود نایل گردند دوره استقالل سیاسى ایران ‏ ‏ ‏ ‏ اما در عین حال تنها به استقالل سیاسى قناعت کردند و نسبتبه آیین مقدس اسالم سخت وفادار ماندند .اغلب ایرانیان در دوره استقالل سیاسى ایران مسلمان شدهاند.استقالل سیاسى ایران از اوایل قرن سوم هجرى شروع شد و تا آن وقت هنوز بسیارى از مردم ایران به کیشها و آیینهاى قدیم از قبیل زرتشتى و مسیحى و صابى و حتى بودایى باقى بودند .سفرنامههایى که در قرن سوم و چهارم نوشته شده حکایت مىکند که تا آن زمانها در ایران آتشکدهها و کلیساهاى فراوان وجود داشته است،بعدها کمکم از عدد آنها کاسته شده و جاى آنها را مساجد گرفته است. تاریخ نویسان اسالمى خاندانهاى چندى را از ایرانیان نام مىبرند که تا قرنهاى دوم و سوم ،بلکه تا قرن چهارم هجرى همچنان به دین زرتشتباقى بودهاند و در اجتماع مسلمانان ،محترم مىزیستهاند و سپس آن دین را ترک کردهاند .مىگویند:سامان جد اعالى سامانیان که از احفاد سالطین ساسانى است و خود از بزرگان بلخ بوده است در حدود قرن دوم،و جد اعالى خاندان قابوس که آنها نیز حکومت و فرمانروایى یافتند در قرن سوم،و مهیار دیلمى شاعر زبر دست و معروف ایرانى در اواخر قرن چهارم هجرى به دین اسالم گرویدند مردم طبرستان و قسمتهاى شمالى ایران ‏ ‏ مردم طبرستان و قسمتهاى شمالى ایران تا سیصد سال پس از هجرت هنوز دین جدید را نشناخته بودند و با دولتخلفا به دشمنى بر مىخاستند.بیشتر مردم کرمان در تمام مدت خالفت امویها زردشتى ماندند و در روزگار اصطخرى(صاحب کتاب المسالک و الممالک) زردشتیان فارس اکثریت را تشکیل مىدادهاند. ‏ مقدسى صاحب در کتاب احسن التقاسیم نیز که از مورخان و جغرافى نویسان بزرگ جهان اسالم است و خود به ایران مسافرت کرده است،در صفحه 39و 420و 429کتاب خود از زردشتیان فارس و نفوذ بسیار آنها و احترام آنها نزد مسلمانان که از سایر اهل ذمه محترمتر بودهاند یاد کرده است ایرانیان مسلمان از اعراب مسلمان تعصب بیشترى علیه زردشتىگرى ابراز مىداشتند ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ اینها همه مىرساند که-چنانکه گفتیم-ایرانیان تدریجا اسالم را پذیرفتهاند و اسالم تدریجا و مخصوصا در دورههاى استقالل سیاسى ایران بر کیش زرتشتى غلبه کرده است .عجیب این است که زرتشتیان در صدر اسالم که دوره سیادت سیاسى عرب است،آزادى و احترام بیشترى داشتهاند از دورههاى متاخرتر که خود ایرانیان حکومت را به دست گرفتهاند .هر اندازه که ایرانیان مسلمان مىشدند اقلیت زردشتى وضع نامناسبترى پیدا مىکرد ،و ایرانیان مسلمان از اعراب مسلمان تعصب بیشترى علیه زردشتىگرى ابراز مىداشتند و ظاهرا همین تعصبات ایرانیان تازه مسلمان سبب شد که عدهاى از زرتشتیان از ایران به هند مهاجرت کردند و اقلیت پارسیان هند را تشکیل دادند امپراطوری روم شرقی امپراطوری روم شرقی وراث عظمت واعتالی کهن امپراطوری روم بود، که دوران علم و فلسفه وتمدن یونان و روم را پشت سر گذاشته بود .رم مرکز امپراطوری پیشین روم صحنه مبارزات اقوام مختلف و غارتگری وتهاجمهای این وآن و قسطنطینیه – استانبول فعلی – عظیمترین ومجللترین شهرجهان ،با همه ساختمانها وکلیساهای معظم و حمامها وآبراهه ها ،ودر راس همه ،کلیسای (ایاصوفیا ) که الحق عظیمترین کلیسای جهان بود .مرکز امپراطوری شرق شده بود .این امپراطوری که درعین حال کشورهای غربی اروپا را تا اسپانیا هم ازآن خود می دانست سراسر رومیه الصغری – یونان و ترکیه کنونی ، شام ،فلسطین ،مصر – وقسمتهای ازآفریقا را در تصرف داشت وگاه وبیگاه به قلمرو پادشاهان ساسانی تجاور میکرد. جانشینیان (قسطنطین) تا یازده قرن بعد دراین شهر ماندند تا سال 1453میالدی که این شهر به تصرف عثمانیهای مسلمان درآمد. امپراطور معروف بیزانس درقرن ششم میالدی (یوستینیانوس ) بود ،که باید گفت وی به کمک ملکه وهمکار ومشاور معروفش (تئودورا ) – که سابقه روسبی گری او قرنها افسانه های ساخته بود – نزدیک چهل سال حکومت کرده است .  ‏ (یوستینیانوس ) وی در طول حکومت 38ساله خود بیش از پنجاه جنگ کرد و شهرهای زیادی را با خونریزی فراوان به چنگ آورد وسعی بسیار کرد که سراسر روم و متصرفات خود را متحد کند .در آغاز سلطنت او خزانه پر بود (حدود 000/320پوند طال) اما به هنگام مرگ آن را خالی گذارد. حکومت او با فساد اداری ومالیاتهای گزاف وعفو ومجازاتهای هوس بازانه ،آلوده شده بود .از این رو پس ازمرگ او ،مردم ناراضی ، ارتش تحلیل رفته ،خزانه تهی و خرابیهای ناشی از جنگهای پی درپی موجبات انحالل امپراطوری را فراهم کردند.  ‏ چنانکه گذشت (قسطنطین ) امپراطور روم به سال 312میالدی مسیحی ،وکمی پس ازآن دین رسمی امپراطوری روم ،مسیحیت شد. دیری نپایید که سراسر آن امپراطوری و کشورهای تابعه آن به مسیحیت گرائیدند .این حادثه بزرگ را می توان مبدء قرون وسطی معرفی کرد، چون خاصیت قرون وسطی رکود علم و فلسفه اروپایی است و انحصار علم درکلیسا و اختناق فکری و جلوگیری از هرگونه تحقیق وفکرآزاد و جهانشناسی وکشف اسرار طبیعت و حاکمیت مطلق کلیسا وحکومت ، وقتل عامهای مذهبی ،ومناقشات بی اساس و ... بت پرستی و مسیحیت : ‏ ‏ ‏ پیش ازآنکه مسیحیت دین رسمی روم گردد ،سراسر امپراطوری بشدت آلوده به بت پرستی بود .بتکده ها و انواع بتهادر یونان و روم وجود داشت ،بطوریکه تعدد خدایان رومی ضرب المثل است. با مسیحی شدن قسطنطین ،امپراطوری روم به مسیحیت گرائید. نه بدان معنی که بت پرستی در برابر خداپرستی مسیحیت خاضع شود، بلکه مسیحیت تسلیم بت پرستی عمیق شد. ماهیت عیسی مسیح: مهمترین و عظیمترین مساله فلسفی و مذهبی مسیحیت که قرنهای متمادی توجه علمای بزرگ کلیسا ومجامع و شوراهای جهانی مسیحی را به خود مشغول داشته بود ،واساس ایجاد فرقه های گوناگون و حتی کشمکشها و کشتارهای فراوان شد ،بحث درباره حقیقت ذات (عیسی ) بود . در انجیل ( مرقس ) :عیسی موجودی مافوق بشر و (فرزند انسان) است که خدا او را درهنگام تعمید به فرزندی برگزید در انجیل های( َمتی ) و (لوقا) :زمینه برای اعتقاد به تجسم ربوبیت در پیکر عیسی آماده می شود .و روایاتی چند ا دوشیزگی مریم عذرا و حوادث فوق طبیعی درهنگام طفولیت عیسی و نزول از آسمان واینکه وی همان منتظر موعود انبیاء عبرانی و پسر انسان است مندرج است . انجیل ( یوحنا) :از طبیعت الوهی عیسی به وضوح بحث کرده . نویسندگان تربیت یافته مدارس یونان و روم وآشنا با حکمت (ارسطو ) و( فیثاغورث) و (افالطون ) وفلسفه (رواقیون) بودند . ( ما ایمان داریم به خدای واحد ،پدر قادر مطلق خالق همه ) ‏ جمعی هم (مریم) را خدا دانستند ،همانگونه که (مسیح ) را خدا می دانستند تفکیک دین از قانون و حکومت: ‏ ‏ ملل قدیم حقوق را پیرو مذهب می دانستند ،و در ایران و هند و یونان و روم و نیز در بین یهود ،همیشه قانون رااز کتب دینی استنباط می کردند .ازحدود پنج قرن پیش از میالد روابط حقوق و قانون با مذهب سست شد .پیدایش افکار نو و نضج فلسفه ،عقاید دینی قدیم را متزلزل کرد و می رفت که بربنیان تزلزل عقاید مردم ،حقوق وسیاست استقالل یابد. عقاید مردم ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ ‏ هر کس به زنی شهوت اندازد ،هماندم در دل خود با او زنا کرده است. هیچ چیز در ذات خود نجس نیست ،جز برای آن کسیکه آن را نجس پندارد برای او نجس است . نزد یکدیگر بگناهان خود اعتراف کنید و برای یکدیگر دعا کنید تا شفا یابید مزدگناه مرگ است اگر دشمن تو گرسنه باشد او را سیرکن واگر تشنه است سیرابش نما، زیرا اگر چنین کنی اخگرهای آتش برسرش خواهی انباشت دشمنان خود را دوست دارید و با کسانی که ازشما نفرت کنند احسان کنید. کسی محبت بزرگتر ازاین ندارد که جان خود را به جهت دوستان خود بدهد. تمدن روم شرقی  تجارت وصنعت از قرن پنجم به بعد قسطنطینیه بزرگترین بازار و مرکز کشتیرانی جهان بود و (یوستینیانوس) برای حفظ این موقعیت و جلوگیری از رقابت ایران به ایجاد روابطی با حمیریان جنوب غربی عربستان و حبشه دست زد و بدنبال آن دخالت درامور داخلی این کشورها پیش آمد. دهقانان درزمان یوستینیانوس دهقانان می توانستند مالک زمین باشند ،اما امالک وسعت می گرفت و بسیاری ازدهقانان به علل گوناگون ازقبیل خشکسالی و سیل و رقابت ومالیاتهای سنگین یا جنگ تدریجا" به تابعیت زمین داران بزرگ درمی آمدند.  بردگان و کارگران بیشتر کارگران صنعتی آزاد بودند .یعنی برای فراز ازگرسنگی جبرا" تن به کار با مزدکم می دادند .بردگان در کار داخلی خانواده ها وصنعت نساجی به کار گمارده می شدند . زن و روابط جنسی روابط نامشروع جنسی شایع بود ،بطوری که بعضی ازمورخین تقریبا" همه زنان آن زمان را فاسد می دانند. نظربه کثرت بارداری نامشروع مطالعات فراوانی برای پیدا کردن داروهای ضد آبستنی انجام می گرفت ،و گاهی متوسل به کارهای جادویی می شدند .زن از نظر آزادی روابط ودخالت درحکومت تا آن زمان به آن حد نرسیده بود. تعلیم وتربیت ‏ ‏ ‏ – تعلیمات ابتدایی بویسیلهی معلمین انجام می گرفت که مزد ناچیزی از اولیای محصلین می گرفتند . تعلیمات عالیه توسط مردسان مستقل و استانداری که حقوق خود را از شهرداری یا دولت دریافت می کردند اجرا می شد . دانشگاههای بزرگ امپراتوری شرق در اسکندریه و آتن و قسطنطینیه و انطا کیه قرار داشتند و با تربیت مخصوصی طب و فلسفه و ادبیات وعلم بیان تدریس می کردند .