زبان و ادبیات کوردی - زمان و ئەدەبی کوردی

زبان و ادبیات کردی ئه ده بی کوردی زبان کردی : زبان کردی یکی از زبان های هند و اروپایی در شاخٔه زبان‌های ایرانی غربی است .همچنین کردی به زنجیره ی گویشی ای گفته می‌ش ود ک ه کرده اهم این ک ب ا آن س خن می‌گوین د .زب ان ک ردی ی ا زبانه ای ک ردی از زبانه ای ای رانی ش اخه غ ربی هس تند ک ه ب ا زب ان فارس ی و بل وچی خویش اوندی دارن د .تعری ف ی ک زب ان ب ه عن وان «کردی» همواره دستخوش عوامل غیر زبان‌شناختی به‌ویژه عوامل سیاسی ،و فرهنگی است .در واقع «زبان ُکردی» به مانند زبان فارسی به معنای یک زبان با یک شکل استاندارد و مرز و تعریف مشخص نیست بلکه امروزه به طیفی از زبان های ایرانی غربی اطالق می‌ش ود ک ه گاه به هم نزدیک و گاه نسبت ب ه هم از نظر زبان‌شناس ی دورن د .این زبان‌ه ا ک ه در پی تص میمات اجتماعی/سیاسیدر دوران معاصر نام «کردی» به خود گرفته‌اند. لهجه های زبان کردی عبارتند از : کرمانجی هورام ی سورانی کلهر مناطقی که به زبان کردی حرف میزنند : کلهر زازا کرمانجی هورامی سورانی پیشینه و اصالت زبان کردی: پیش ینه و اص الت این زب ان ن یز گاه‌وبیگ اه از س وی محقق ان ،زب ان  شناسان ،تاریخ نویسان و ...گاه مورد تردید و گاه مورد تائید بوده، بس یاری از محقق ان زبانش ناس آن را بازمان ده هم ان زب ان م ادی دانسته ،برخی آن را مشابه اوستا می دانند و برخی دیگر به کلی ارتب اط بین زب ان ک ردی و زب ان ماده ا را رد می‌کنن د .ام ا واقعیت چیست ؟ آیا از مادها به عنوان یک ملت مقتدر که زمانی بر قسمتی از آسیا حکمرانی کرده‌اند قبیله‌ای هم بر جای نمانده ؟ جواب این س ئوال در نوش ته‌های پروفس ور والدیم یر مینورس کی خاورش ناس روسی است که می‌گوید :زبان کردی به طور قطع از ریشه زبان مادی است .و می‌نویسد :اگر کردها از نوادگان مادها نباشند ،پس بر سر ملتی چنین کهن و مقتدر چه آمده‌است و این همه قبیله و تیره مختلف کرد که به یک زبان واحد و جدای از زبان دیگر ایرانیان تکلم می‌کنند؛ از کجا آمده‌اند؟ ». معرفی گویش های کردی : :گورانی ،زازاکی ،شبکی گورانی که متمایز از کرمانجی و سورانی به نظر می‌رسد ،اما با هر دو زبان ذکر شده واژگان مشترک دارد و در دست زبان کردی برخی شباهت‌ها ب ا س ورانی را دارد.ب ا وج ود تفاوت‌ه ا ب ه عن وان بخش ی از زب ان ک ردی طبقه‌بن دی شده‌اس ت .این ش اید ب ه علت این واقعیت اس ت ک ه ک ه گورانی‌زبان ان ک ه در سراس ر بخش‌ه ای جن وبی و جنوب ش رقی کردس تان پخش شده‌اند ،خود را با عنوان ُکرد معرفی می‌کنند و زبان گورانی توسط س ایر گروه‌ه ای ق ومی گ ویش نمی‌شوددانش وران اروپ ایی معتقدن د ک ه گورانی از کردی جدا است و کردی مترادف با گروه کرمانجی‌زبان است، در حالی که کردها معتقدند که زبان کردی هر یک از زبان‌های منحصربه‌فرد یا گویش‌هایی که توسط کردها گویش می‌شود و توسط گروه‌های قومی همسایه گویش نمی‌شود را در برمی‌گیرد .زبان گورانی (که شامل اورامی می‌شود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه زازا-گورانی زبان‌های هندوایرانی و ای رانی طبقه‌بن دی می‌ش ود.زبان زازاکی ک ه در قس مت‌های ش مالی کردستان گویش می‌شود ،هم از نظر دستوری و هم از نظر واژگان متفاوت است و به طور کلی توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست اما مرتبط ب ا گ ورانی در نظ ر گرفت ه می‌ش ود .تقریب ًا هم ه جوام ع زازاکی‌زبان ،و نیز گویشوران یک زبان از نزدیک مرتبط دیگر به نام شبکی که در بخش‌هایی از کردستان عراق گویش می‌شود ،خود را جزء قومیت ُکرد می‌دانند.  :سورانی شامل لهجه‌های :مکری ،بابانی ،سورانی،گروسی،اردالنی و جاف است .و جغرافیای آن در حوزه حضور ایالت گویشور آن یعنی در کردستان عراق در استانهای اربیل ،سلیمانیه ،کرکوک ،و شهرهای پیرامون آنها و در کردستان ایران در استانهای آذربایجان غربی و کردستان به مرکزیت سنندج می‌باشد . ‏ لکی : شامل لهجه‌های چون :عثمانوند ،جاللوند ،چغلوندی ،کاکاوندی و ... جغرافیای آن در کردستان ایران ،هرسین در استان کرمانشاه و مناطق و روستاهای اطراف آن ،نورآباد ،الشتر ،کوهدشت و دلفان در استان لرستان ،برخی مناطق استان ایالم را شامل می‌شود . باید اشاره داشت در برخی مناطق چون کوهدشت جمعیتهای لک و لر با هم در این جغرافیا زندگی می‌کنند . ادبیات کردی : ادبیات کردی به نوشته‌ها ،سروده‌ها و داستان‌هایی گفته می‌شود ک ه ب ه گویش های زب ان ک ردی مانن د کله ری ،س ورانی،گ ورانی و کرم انجی نوش ته شده‌اس ت .از بزرگ ان ادبی ات کالس یک ک ردی می‌توان به جزیری ،احمد خانی ،نالی ،مولوی کرد،خان منصور و شاکه ،ومستوره اردالن اشاره کرد .از میان معاصران هم می‌توان شیرکو بیکس ،عبدالله پشیو ،هژار وهیمن اشاره کرد .به طور کلی آثار شعر کردی در طول تاریخ بسیار زیادتر از آثار نثر کردی است ئه ده بی کوردی ادبیات کلهری ،ایالمی ،لکی گورانی: سابقه ادبیات و بویژه شعر در میان دیگر گویشوران کردی جنوبی بسیار طوالنی‌تر از سایر کردها است .با این حال تا اوایل سدٔه هجدهم میالدی مت نی ب ه گ ویش ک ردی جن وبی در دس ترس نیس ت و س رایندگان جن وب کردس تان ب رای س رایش از زب ان گ ورانی اس تفاده می‌کردن د .مال پریش ان دینوری غالمرضا ارکوازی شاه خوشین ،الماس خان کندوله ای،خانا قبادی و ...از شاعرانی هستند که در سده‌های هفتم تا هجدهم در منطق ٔه جنوب کردستان ظهور کرده‌اند و همگی آثار خود را به کردی گورانی نوشته‌اند. قدیمی‌ترین اش عار ب ه دست آمده ب ه ک ردی گ ورانی مجموع ه سروده‌های دینی یارسان است که قدیمی ترن آن‌ها به قرن سوم هجری بازمی گردد. از ابتدای قرن هجدهم با ظهور خان منصور شاکه سرایش به کردی جنوبی هم شکل می‌گیرد ،اما به یک سنت ادبی تبدیل نمی‌شود .گورانی تا ابتدای سدٔه بیستم کماکان زبان ادبی رایج در جنوب کردستان باقی می‌ماند و از این تاریخ به بعد به تدریج جای خود را به کردی جنوبی و لهجه‌های گوناگون د. می‌ده آن در عص ر حاض ر ش اعرانی همچ ون :ش امی کرماش انی ،نقی آزاد ،پرت و کرماشانی ،یدالله بهزادجلیل آهنگرنژاد ،علی الفتی و ...آثار قابل توجهی به ک ردی جن وبی خل ق کرده‌ان د .نخس تین رم ان ب ه زب ان ک ردی جن وبی ،تحت عنوان ئاگرمه لوچ در سال ۱۳۸۸خورشیدی توسط عباس جلیلیان نوشته شده است ادبیات کرمانجی : طلوع و رشد ادبیات کرمانجی را می‌توان همزمان با مالی جزیری و علی حیدری دانست .دامنه اشعار این گویش با کارهای فقی طیران و احمد خ انی گس ترده ش د .از معاص رانی که ب ه این گ ویش ش عر سروده می‌توان جگر خون را نام برد. )مال جزیری( )احمد خانی( ادبیات گورانی و هورامی : قدیمی‌ترین آثار در ادبیات کردی سروده‌های دینی یارسان هستند که به کردی گورانی سروده شده‌اند .شاهنامه کردی از آثاریست که به هورامی سروده شده است .کردی گورانی و هورامی تا ابتدای س دٔه ن وزدهم در درب اراردالن و ت ا ابت دای س دٔه بیس تم در جن وب کردس تان زب ان رایج ادبی محس وب می‌ش د .بخش اعظم ادبی ات دینی یارسان به کردی هورامی و گورانی نگارش شده و هورامی و گورانی زبان آیینی یارسان به شمار می‌آید .همچنین بخش زیادی از ادبی ات گ ورانی را منظومه‌ه ای بلن د تش کیل می‌دهن د ک ه عم دتًا مض مونی عاش قانه ی ا حماس ی دارن د و س رایندٔه ب رخی از آن‌ه ا، مانندبرزونام ه ناش ناخته مان ده اس ت .از بزرگ ان ادب ه ورامی می‌توان بیسارانی ،صیدی و مولوی کرد را نام برد. ) مولوی کرد( )بیسارانی( ادبیات سورانی : طلیع ه ش عر س ورانی را می‌ت وان همزم ان ب ا نش ر اش عار ن الی، بزرگترین غزلسرای کرد (هرچند پیش از وی نیز اشعاری به گویش سورانی موجود است) ،در ابتدای قرن ۱۹دانست .سپس شعرایی چ ون ک ردی ،س الم (ش اعر)و ح اجی ق ادر ک ویی ،مح وی ،وف ایی ،و قانع بیشتر بر دامنه ادب سورانی افزودند .حسن قزلجی و ابراهیم احمد از اولین کسانی بودند که به گویش سورانی داستان‌نویسی کردند )قانع( ) حضرت نالی(  عبدالله گوران شعر نو کردی را پایه‌گذاری نمود .هژار شاعر ،مترجم و فرهنگ نویس،هیمن شاعر ،بختیار علی و شیرزاد حسن داستان‌نویس برجسته کرد شیرکو بیکس و جالل ملکشاه از دیگر شخصیت‌های مهم ادبیات سورانی هستند. )هه ژار( )گوران( )جالل ملکشاه( ) بختیار علی(