زیست یازدهم-فصل اول-گفتار اول-دستگاه عصبی

1 07/06/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز فصل – 1تنظیم عصبی 2 07/06/2026 کلیات متخصصان برای بررسی فعالیت های مغز از نوار مغزی استفاده می کنند .نوار مغزی ،جریان الکتریکی ثبت شده ،یاخته های عصبی(نورون های) مغز است .چگونه در یاخته های عصبی، جریان الکتریکی ایجاد می شود؟ جریان الکتریکی در فعالیت این یاخته ها چه نقشی دارد؟ برای پاسخ به این پرسش ها باید با ساختار یاخته های عصبی و دستگاه عصبی بیشتر آشنا شویم. 3 07/06/2026 گفتار 1 یاخته های بافت عصبی 4 07/06/2026 سلول های تشکیل دهنده بافت عصبی می دانید بافت عصبی از یاخته های عصبی و یاخته های پشتیبان (نوروگلیاها) تشکیل شده است .شکل زیر ،یک یاختۀ عصبی را نشان می دهد.این یاختۀ عصبی از چه بخش هایی تشکیل شده است؟ 5 07/06/2026 ویژگی سلول عصبی یاخته های عصبی سه عملکرد دارند :این یاخته ها -1تحریک پذیرند و پیام عصبی تولید می کنند؛ آنها این پیام را -2هدایت و به یاخته های دیگر -3منتقل می کنند. 6 07/06/2026 یاختۀ عصبی از چه بخش هایی تشکیل شده است؟ دارینه (دندریت ) رشته ا ی است که پیام ها را دریافت و به جسم یاختۀ عصبی (پریکاریون) وارد می کند. آسه (آکسون ) رشته ای است که پیام عصبی را از جسم یاخته ای تا انتهای خود که پایانۀ آکسون نام دارد ،هدایت می کند .پیام عصبی از محل پایانۀ آکسون یک یاختۀ عصبی به یاختۀ دیگر منتقل می شود .جسم یاخته ای محل قرار گرفتن هسته و انجام سوخت و ساز یاخته های عصبی است و می تواند پیام نیز دریافت کند .همان طور که در شکل می بینید ،این یاختۀ عصبی پوششی به نام غالف میلین دارد .غالف میلین ،رشته های آکسون و دندریت بسیاری از یاخته های عصبی را می پوشاند و آنها را عایق بندی می کند .غالف میلین در بخش هایی از رشته قطع می شود .این بخش ها را گره رانویه می نامند که با نقش آنها در ادامۀ درس ،آشنا خواهید شد. 7 07/06/2026 بسیاری از نورون ها دارای میلین هستند. غالف میلین را یاخته های پشتیبان بافت عصبی می سازند .یاختۀ پشتیبان به دور رشتۀ عصبی می پیچد و غالف میلین را به وجود می آورد .تعداد یاخته های پشتیبان چند برابر یاخته های عصبی است و انواع گوناگونی دارند .این یاخته ها داربست هایی را برای استقرار یاخته های عصبی ایجاد می کنند؛ آنها در دفاع از یاخته های عصبی و حفظ هم ایستایی مایع اطراف آنها (مثل حفظ مقدار طبیعی یون ها) نیز نقش دارند. بیشتر بدانید: 8 -1نوروگلیاها انواع مختلفی دارند 07/06/2026 9 07/06/2026 انواع یاخته های عصبی در اسالید بعدی ،انواع یاخته های عصبی را نشان می دهد-1 .یاخته های عصبی حسی پیام ها را از گیرنده های حسی به سوی بخش مرکزی دستگاه عصبی (مغز و نخاع) می آورند-2 .یاخته های عصبی حرکتی پیام ها را از بخش مرکزی دستگاه عصبی به سوی اندام ها (مانند ماهیچه ها) می برند .نوع سوم یاخته های عصبی-3 ، یاخته های عصبی رابط اند که در مغز و نخاع قرار دارند. این یاخته ها ارتباط الزم بین یاخته های عصبی حسی و حرکتی را فراهم می کنند. 10 07/06/2026 11 07/06/2026 فعالیت :1در شکل (اسالید قبلی) ،3ساختار سه نوع یاختۀ عصبی را مقایسه کنید. .1نورون حسی یک دندریت بلندتر ویک اکسون کوتاه تر دارد که هردو از یک نقطه خارج شده و هردو میلین دارند. .2نورون رابط چندین دندریت و یک اکسون دارد و همه بدون میلین هستند. .3نورون حرکتی دندریت های کوتاه فراوان و یک اکسون بلند دارد .اکسون میلین دار و دندریت ها بدون میلین هستن 12 07/06/2026 پیام عصبی چگونه ایجاد می شود؟ پیام عصبی در اثر تغییر مقدار یون ها در دو سوی غشای یاختۀ عصبی به وجود می آید .از آنجا که مقدار یون ها در دو سوی غشا، یکسان نیستند ،بار الکتریکی دو سوی غشای یاختۀ عصبی ،متفاوت است و13 در نتیجه بین دو سوی آن، اختالف پتانسیل الکتریکی 07/06/2026 پتانسیل آرامش: وقتی یاختۀ عصبی فعالیت عصبی ندارد ،در دو سوی غشای آن اختالف پتانسیلی در حدود - 70 میلی ولت برقرار است (شکل .) 5این اختالف پتانسیل را پتانسیل آرامش می نامند .چگونه این اختالف پتانسیل ایجاد می شود ؟ برای پاسخ به این پرسش ،دربارۀ یاخته های عصبی باید بیشتر بدانیم. 14 07/06/2026 15 07/06/2026 در حالت آرامش ،مقدار یون های سدیم در بیرون غشا یاخته های عصبی زنده از داخل آن بیشتر است و در مقابل ،مقدار یون های پتاسیم درون یاخته ،از بیرون آن بیشتر است .در غشای یاخته های عصبی ،مولکول های پروتئینی وجود دارند که به عبور یون های سدیم و پتاسیم از غشا کمک می کنند .یکی از این پروتئین ها ،کانال های نشتی هستند که یون ها می توانند از آنها منتشرشوند (شکل 6الف) .از راه این کانال ها ،یون های 16 پتاسیم ،خارج و یون های سدیم به درون یاختۀ عصبی وارد می شوند.تعداد یون های پتاسیم 07/06/2026 چگونگی عمل کانال های نشتی(LEAK ) CHANNEL 17 07/06/2026 پمپ سدیم پتاسیم پمپ سدیم پتاسیم، پروتئین دیگری است که در سال گذشته با آن آشنا شدید .در هر بار فعالیت این پمپ ،سه یون سدیم از یاختۀ عصبی خارج و دو یون پتاسیم وارد آن می شوند .این پمپ از انرژی مولکول ATPاستفاده 18کند. می 07/06/2026 پمپ سدیم -پتاسیم 19 07/06/2026 فعالیت 2 در گروه خود دربارۀ پرسش های زیر گفت وگو و نتیجه را به کالس گزارش کنید. 1کار پمپ سدیم پتاسیم و کانال های نشتی را با هم مقایسه کنید . 2چرا در حالت آرامش ،بار مثبت درون یاخته های عصبی از بیرون آنها کمتر است ؟ 20 07/06/2026 جواب الف(کانال های نشتی یون پتاسیم را از نورون خارج و یون سدیم را وارد می کنند اما پمپ سدیم -پتاسیم این یون ها را در خالف جهت کانال های نشتی جابجا می کند(وارد کردن پتاسیم و خارج کردن سدیم). ب( کانال های نشتی در جهت شیب غلظت و بدون صرف انرژی عمل می کنند اما پمپ سدیم-پتاسیم در خالف جهت شیب غلظت و با صرف انرژی یون ها را جابجا می کند. -2چون بار مثبتی که خارج می شود K+بیشتر از بار مثبتی است که وارد می شود Na+لذا بیرون سلول در مقایسه با درون آن مثبت تر خواهد بود. 21 07/06/2026 پتانسیل عمل: دانستید که در حالت آرامش ،بار مثبت درون غشا از بیرون آن کمتر است .وقتی یاختۀ عصبی تحریک می شود ،در محل تحریک ،اختالف پتانسیل دو سوی غشای آن به طور ناگهانی تغییر می کند و داخل یاخته از بیرون آن ،مثبت تر می شود و پس از زمان 22 کوتاهی ،اختالف پتانسیل دو سوی 07/06/2026 هنگام پتانسیل عمل ،در یاختۀ عصبی چه اتفاقی می افتد ؟ در غشای یاخته های عصبی ،پروتئین هایی به نام کانال های دریچه دار وجود دارند که با تحریک یاختۀ عصبی باز می شوند و یون ها از آنها عبور می کنند .وقتی غشای یاخته تحریک می شود ،ابتدا کانال های دریچه دار سدیمی باز می شوند و یون های سدیم فراوانی وارد یاخته و بار الکتریکی درون آن ،مثبت تر می شود .پس از زمان کوتاهی این کانال ها بسته 23 می شوند وکانال های دریچه دار پتاسیمی باز 07/06/2026 به این ترتیب ،دوباره پتانسیل غشا به حالت آرامش ( )- 70 بر می گردد .در پایان پتانسیل عمل ،شیب غلظت یون های سدیم و پتاسیم در دو سوی غشای یاخته ،با حالت آرامش تفاوت دارد. فعالیت بیشتر پمپ سدیم-پتاسیم موجب می شود شیب غلظت یون های سدیم و پتاسیم در دو سوی غشا دوباره به حالت آرامش باز گردد. وقتی پتانسیل عمل در یک نقطه از یاختۀ عصبی ایجاد می شود ،نقطه به نقطه پیش می رود تا به انتهای رشتۀ عصبی (آکسون یا دندریت بلند) برسد .این جریان راپیام عصبی می نامند 24 07/06/2026 25 07/06/2026 فیلم آموزشی چگونگی ایجاد پتانسیل عمل 26 07/06/2026 فّعالیت :3 وضعیت کانال های غشا یاختۀ عصبی را در ۴مرحلۀ شکل ۷ مقایسه کنید؟ -1در حالت آرامش هر دو نوع کانال دریچه دار بسته و اختالف پتانسیل حدود - 70است. - 2در بخش باالرو منحنی ،کانال های دریچه دار سدیمی باز و پتاسیمی ها بسته اند .منحنی از - 70به + 30می رسد. -3دربخش پایین رو منحنی ،کانال های دریچه دار پتاسیمی باز و سدیمی ها بسته اند .منحنی از + 30به - 70بر می گردد. -4درپایان پتانسیل عمل نیز هر دو نوع کانال دریچه دار بسته و اختالف پتانسیل دوباره حدود - 70است. 27 07/06/2026 بیشتر بدانید در دهۀ 1950دو دانشمند به نام های جکین و هاکسلی برای بررسی تغییرات الکتریکی غشای یاختۀ عصبی از آکسون قطور نرم تن مرکب استفاده کردند. آنان پتانسیل الکتریکی غشای آکسون را اندازه گیری و ترکیب شیمیایی درون آکسون و اثر یون های سدیم و پتاسیم بر فعالیت های الکتریکی آن را نیز بررسی کردند .حاصل کار آنها یافته های جدیدی دربارۀ عمل کرد غشای تحریک پذیر یاختۀ عصبی به دنیای علم عرضه و جایزه نوبل رشته فیزیولوژی پزشکی سال 1963را نصیب این دانشمندان کرد. 28 07/06/2026 گره های رانویه چه نقشی دارند؟ هدایت پیام عصبی در رشته های عصبی میلین دار از رشته های بدون میلین هم قطر سریع تر است؛ درحالی که میلین عایق است و از عبور یون ها از غشا جلوگیری می کند .دانستید در یاخته های عصبی میلین دار ،گره های رانویه وجود دارد .در محل این گره ها ،میلین وجود ندارد و رشتۀ عصبی با محیط بیرون از یاخته ارتباط دارد .بنابراین ،در این گره ها پتانسیل عمل ایجاد می شود و پیام 29 عصبی درون رشتۀ عصبی از یک گره به گره دیگر هدایت می شود .در این حالت به نظر می رسد پیام 07/06/2026 در ماهیچه های اسکلتی سرعت ارسال پیام اهمیت زیادی دارد .بنابراین ،نورون های حرکتی آنها میلین دار است .کاهش یا افزایش میزان میلین به بیماری منجر می شود؛ مثًال در بیماری مالتیپل اسکلروزیس ( )MSیاخته های پشتیبانی که در سیستم عصبی مرکزی میلین می سازند، از بین می روند .در نتیجه ارسال پیام های عصبی به درستی انجام نمی شود .بینایی و حرکت ،مختل و فرد دچار بی حسی و لرزش می شود. 30 07/06/2026 31 07/06/2026 فّعالیت :4 پژوهشگران براین باورند که در گره های رانویه ،تعداد زیادی کانال دریچه دار وجود دارد ،ولی در فاصلۀ بین گره ها ،این کانال ها وجود ندارند .این موضوع با هدایت جهشی چه ارتباطی دارد؟ در هدایت جهشی پتانسیل عمل فقط در گره های رانویه ایجاد می شود و در بخش های دیگر رشته که دارای میلین هستند این جریان ایجاد نمی شود. بنابراین فقط در گره ها ،وجود کانال ها الزم است. 32 07/06/2026 بیشتر بدانید برخی مواد می توانند از باز شدن کانا ل های دریچه دار سدیمی و در نتیجه هدایت پیام عصبی ،جلوگیری کنند .این مواد ،بی حس کنند ه های 33 موضعی نام دارند. 07/06/2026 بیشتر بدانید در بخش های مختلف دستگاه عصبی ،مواد گوناگونی به عنوان ناقل عصبی فعالیت می کنند. دوپامین ،سروتونین ،هیستامین، آمینو اسید هایی مانند گاماآمینوبوتریک اسید ،گلوتامات، گالیسین و گاز نیتریک اکساید از این موادند .معموًال گاما آمینوبوتریک اسید(گابا) و گالیسین، مهارکننده و گلوتامات تحریک کننده اند. یاخته ها ی عصبی ،پیام عصبی را منتقل می کنند دانستید پیام عصبی در طول آکسون هدایت می شود تا به پایانۀ آن برسد .همان طور که در شکل 10می بینید، یاخته های عصبی به یکدیگر 34 نچسبیده اند .پس چگونه پیام عصبی 07/06/2026 یاخته های عصبی با یکدیگر ارتباط ویژه ای به نام همایه (سیناپس) برقرار می کنند .بین این یاخته ها در محل سیناپس ،فضایی به نام فضای سیناپسی وجود دارد .برای انتقال پیام از یاختۀ عصبی انتقال دهنده یا یاختۀ عصبی پیش سیناپسی ،ماده ای به نام ناقل عصبی در فضای سیناپسی آزاد می شود. این ماده بر یاختۀ دریافت کننده ،یعنی یاختۀ پس سیناپسی اثر می کند .ناقل عصبی در جسم یاخته های عصبی ساخته و درون ریز کیسه ها ذخیره می شود .این کیسه ها در طول آکسون هدایت می 35 شوند تا به پایانۀ آن برسند .وقتی پیام عصبی به 07/06/2026 ناقل عصبی پس از رسیدن به غشای یاختۀ پس سیناپسی ،به پروتئینی به نام گیرندۀ متصل می شود .این پروتئین همچنین کانالی است که با اتصال ناقل عصبی به آن باز می شود. به این ترتیب ،ناقل عصبی تغییر نفوذ پذیری غشای با 36 یاختۀ پس سیناپسی به 07/06/2026 پس از انتقال پیام ،مولکول های ناقل باقی مانده ،باید از فضای سیناپسی تخلیه شوند تا از انتقال بیش از حّد پیام جلوگیری و امکان انتقال پیام های جدید فراهم شود .این کار با جذب دوبارۀ ناقل به یاختۀ پیش سیناپسی انجام می شود ،همچنین آنزیم هایی که از یاخته ها ترشح می شوند ،ناقل عصبی را تجزیه می کنند .تغییر در میزان طبیعی ناقل های عصبی از دالیل بیماری و اختالل در کار دستگاه عصبی است. 37 07/06/2026 فیلم چگونه یاخته ها ی عصبی، پیام عصبی را منتقل می کنند 38 07/06/2026 بیشتر بدانید پارکینسون :در این بیماری ،یاخته های بخشی از مغز که ناقل عصبی دوپامین ترشح می کنند ،تخریب می شوند. در نتیجه عضالت بدن سفت و حرکات کند می شود؛ دست و پای فرد در حالت استراحت لرزش دارند .برای بهبود اختالل های حرکتی این بیماری دارویی را تجویز می کنند که در مغز به ناقل عصبی دوپامین تبدیل می شود. آلزایمر :بیماری آلزایمر اختالل پیش رونده ،تحلیل برنده و کشندۀ مغز است که به زوال عقل و ناتوانی فرد در انجام فعالیت های روزانه منجر می شود .در این بیماری ،یاخته های عصبی مغز بر اثر تجّم ع نوعی پروتئین تخریب می شوند و میزان ناقل عصبی استیل کولین کاهش می یابد .فراموشی ،ناتوانی در تکلم ،اختالل در حس به ویژه در بینایی و راه رفتن ،از عوارض بیماری آلزایمر است .با پیشرفت بیماری ،فرد نیازمند مراقبت مداوم خواهد بود. تجویز دارو می تواند پیشرفت بیماری را آهسته کند .فعالیت بدنی و ورزش منظم ،تغذیه سالم ،معاشرت با دیگران، فعالیت های فکری مانند حفظ کردن شعر ،آموختن یک زبان جدید به پیشگیری از بیماری آلزایمر کمک می کند 39 07/06/2026 بیشتر بدانید ثبت نوار مغزی (الکتروآنسفالوگرافی ) :فعالیت الکتریکی مغز را می توان با دستگاه الکتروآنسفالوگراف ثبت و بررسی کرد. الکترودهای دستگاه را به پوست سر متصل می کنند .جریان الکتریکی مغز به شکل منحنی های الکتروآنسفالوگرام (نوار مغز) روی نوار کاغذی ،یا صفحه نمایش دستگاه ثبت می شود. متخصصان از این منحنی ها برای بررسی فعالیت های مغز و تشخیص بیماری های آن استفاده می کنند. 40 07/06/2026 41 07/06/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز