تاثیر فرهنگ در ساخت شهر

به نام خدا تأثير فرهنگ در ساخت شهر The influence of culture in the construction of the city  مقدمه • • در دوره هاي مختلف تاريخي ،ساخت هاي متفاوتي از فضاهاي شهري مشاهده مي شود. تفاوت در مورفولوژي و ساخت شهر ،در نظام هاي مختلف اجتماعي ـ اقتصادي جهان به خصوص سوس ياليزم ،سرمايه داري غرب و ايران قبل و بعد از اسالم چشمگير است .  مفهوم فرهنگ • • واژه فرهنگ را از دو جز « ،فر» و « هنگ » ( فر به معناي شکوه ،شأن و منزلت و هنگ به معني کشيدن و وقار ) به معني بيرون کشيدن ذکر کرده است « ادوارد تيلور» مردم شناس انگليسي فرهنگ و تمدن را به يک مفهوم به کار برده ، فرهنگ يا تمدن را مجموعه اي پيچيده از معرفت ،عقايد ،اخالقيات ،قوانين ،آداب و رسوم و همه قابليت ها و عاداتي دانسته که انسان به عنوان عضوي از جامعه مي پذيرد  تعاریف و دیدگاه ها درباره شهر چند تعریف مهم از شهر: لوئ!یز ورث :شهر سکونتگاهی دائمی و نسبتا بزرگ است برای افرادی که از نظر اجتماعی ناهمگونند. امیل دورکیم :شهر محل توسعه اطالعات در یک منطقه اخالقی است. ژان رمی :شهر دارای نظم و انسجام فرهنگی همراه با نوآوری و پیشرفت است. تعری!ف ش!هر از نظ!ر مکتب ش!یکاگو :شهر همانند یک اندام زنده اجتماعی ،محل اسکان طبیعی انسان متمدن است. •تعری!ف ش!هر از نظ!ر راب!رت پ!ارک :شهر ترکیبی است از عناصر مادی (مدنیت) و غیر مادی (اخالقی) است که دومی مهم‌تر است.  مفهوم ساخت • کلمه ساخت از کلمه استراکچر( )Structureو از فعل استرر( )Stuereبه معناي ساختن و بنا کردن اخذ شده که تا قبل از قرن ١٧ميالدي ،صرفًا در معماري به کار مي رفت .  رابطه فرهنگ و ساخت شهر مشخص ه ه اي کالب دي ،ش کل ،س اخت و ريخت شناس ي ش هري را س ه عام ل زی ر ب ه وجود مي آورند : •فرهنگ •اقتصاد •اقليم فرهن گ ه اي متف اوت ،نظ ام ه اي اقتص ادي متف اوتي را خل ق مي کنن د و ت وان تغي ير اه داف اقتص ادي و سياس ي ي ک جامع ه را دارند.  فرهنگ سوسياليسم و ساخت شهر • فرهنگ سوسياليسم نظام اقتصادي اجتماعي ـ کالبدي بلوک شرق را تغيير داد • در نظام سوسياليستي ،اقتصاد جمعي است که به قدرت دولت مرکزي نياز دارد • در شوروي سابق ،به عنوان نمادي از سوسياليسم ،شکل ،مکان ،بافت و کارآيي اقتصادي شهرهاي کوچک و بزرگ عينًا از سياست ها و تجاربي تأثير مي پذيرفت که از نظر تاريخي از مسکو آغاز شده ،به صورت سلسله مراتبي به واحدهاي روستايي مي رسيد • در فرهنگ سوسياليزم ،احداث ويالهاي شهري باغچه دار و منازل تک خانواري در شهرهاي بزرگ مجاز نبود  فرهنگ غرب و ساخت شهر • ساخت ش هرهاي غ رب از عوام ل ت اريخي ،اقتص ادي ،سياس ي و ف رهنگي ت أثير پذيرفته ،به نحوي که بسياري از شهرهاي اروپا ،تنها کانون بزرگ فرهنگي ملت هاي اروپا بوده است • در غرب فرهنگ يک عامل مسلط است و منطقه ي طبيعي به مثابه زمينه ساز، عمل مي کند .بنابراين فرهنگ نتيجه کار است و نظام کالبدي ،الگوها و ويژگي هاي فرهنگ جامعه را تبيين مي کند • «ميجل کانزن » در سال ،١٩٧٨تفاوت هاي ف رهنگي را در داخل شهرها و ميان شهرها در شکل دهي شهرها به عنوان عوامل اصلي ذکر مي کند. • «آرمان گرايان » براي عامل فرهنگ و ايدئولوژي نقش بيشتري قايلند  فرهنگ غرب و ساخت شهر • امروزه نيز تسلط عام ل فرهنگ و ايدئولوژي را به وضوح مي توان در شهرهاي قرون وسطايي ،فئودالي ،رنسانسي ،صنعتي و فراصنعتي ديد. • مکتب فرانوگرايي ،نوعي شهرسازي کثرت گرا را مطرح ساخته ،محيط زيست را به کاربري ها و سبک هاي ساختماني نامتناسب سوق مي دهد و از وحدتي که در مکان هاي منظم ساخت اجداد و پيشينيان وجود دارد ،کامًال تهي مي سازد . • درمجموع ،برنامه ريزي شهرهاي سرمايه داري مبتني بر توليد ،مديريت ،ايجاد مساکن خصوصي ،جاده ،راه آهن ،شبکه هاي ارتباطي و پارک ها است  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • وًال شيوه ي شهرسازي ايرانيان قبل از اسالم بر سبک هاي به خصوصي استوار بوده ،در هر دوره متناسب با فرهنگ آن ها ،الگويي خاص وجود داشته است • در دوره ي ماد (قرن ٧قبل از ميالد) ،سبک پارسي حاکم بود که • در دوره ي هخامنشيان ،سبک پارسي متداول بوده و فرهنگ دودماني تأثير اساسي بر جاي گذاشته است • در دوره ي اسکندر و سلوکيان ( قرن ٣ق .م ) سبک هلني ـ پارسي رايج شد • در دوره ي اشکانيان ( قرن ٤ق .م ) سبک پارتي معمول و نظام فضايي ـ کالبدي بر فرهنگ طبقات اجتماعي و کمرنگ شدن فرهنگ يوناني مبتني بوده است  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • نظام فضايي ـ کالبدي شهر در قبل از اسالم شامل سه بخش : کهندژ شارستان سواد (حومه ) • اما فرهنگ اسالمي با شعار برابري ،برادري ،و تحرک عمودي و افقي ،باعث پويايي جامعه شهري و پويايي مردم در جامعه شهري گرديد • سياس ت خ اص اس الم در دوره ي نخس تين ام پراتوري اس المي ب ر توس عه ي ش هرهاي موج ود (ري ،اص فهان و دمش ق ) ب ا رن گ و ب وي اس المي و ايج اد شهرهاي نوبنياد (کوفه ،بغداد ،سامره ،شاه جهان ) مبتني بوده است  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • تأثير فرهنگ اسالم در ساخت فضايي شهر در دو مقوله زير قابل بررسي است: تأثير فرهنگ اسالم در پيدايش شهر و نحوه ي سازماندهي آن . تأثير فرهنگ اسالم در ساخت مسکن • تأثير فرهن گ اس الم در پي دايش ش هر و نح وه ي س ازماندهي آن هم واره ناش ي از عناصر زير بوده : مسجد جامع ،بازار ،مساجد محله اي ،مدارس ،خانقا ،مقابر ،حسينيه و تکيه ها ،نوع مذهب ،اوقاف و تشويق مردم به احداث بناها و تأسيسات خيريه .  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر تأثير فرهنگ اسالم در ساخت مسکن مبتني بر اصول زير بوده است : • اصل باحجابي • اصل درون گرايي • اصل سادگي • اصل خودکفايي • اصل تطابق با محيط • اصل نهي از منکر • اصل توجه به خانواده نخستين مکاني که ساخته مي شود ،مسجد است دومين عامل اصلي در شکل گيري شهرهاي دوره اسالمي « ،بازار » است مسجد جامع اصفهان  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • از قرن سوم هـ .ق به بعد ،مدارس با کارکرد آموزشي ،فراگيري علوم ديني ، هدايت مردم ،اداره امور شرعيه و استنباط احکام فقهي ،احداث گرديد • مهمترين بناهاي اسالمي که در شکل گيري ديني بافت شهرها و محالت مؤثر بوده ، مقبره هاي بزرگان دين و علما است • نوع م ذهب ،عوام ل اقتص ادي ،طبق اتي ،قومي ،زب اني و ص نفي از جمل ه ديگ ر عوامل مؤثر در شکل گيري محله هاي مسکوني بوده است • در مواردي که يک يا چند بناي بزرگ مذهبي يا عمومي به عنوان موقوفه ساخته مي شد ،براي تأمين هزينه هاي مربوط به اداره ي بناي موقوفه ،تعدادي بناي تجاري و خدماتي در کنار آن احداث مي شد تا درآمد آن ها وقف بناهاي مورد نظر گردد.  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • بين قرن ١تا ٤هـ .ق سازمان شهري بر مبناي حکومت ،مذهب ،اصناف و امت شکل گرفت ،که هر کدام تبلور فضايي خود را داشتند • قرن دوم هـ .ق اولين دولت ايراني که تشکيل شد ،بسياري از محققان از آن به عنوان تجديد حيات علمي و ادبي ايران در دوره اسالمي ياد کرده اند • چهار قرن بعد از افول این نهضت در اروپا ( ايتاليا ) با عنوان رنسانس آغاز شد • در دوره ي سامانيان سازماني نوشکل مي گيرد • در اواخر قرن دوم هـ .ق ( ١٠ميالدي ) ميدان هاي بزرگي ساخته مي شود که در اطراف آن ديوان هاي مختلف ،کاخ حکومتي ،مسجد جامع و بازار برپا مي گردد  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • از قرن ٤هـ .ق در دوره ي آل زيار و آل بويه با ايدئولوژي مذهبي ـ بومي تحول کلي در ساخت شهر به وجود مي آيد • در قرن ٥و ٦هـ .ق در حکومت سلجوقي ،نظريه پردازاني همچون امام غزالي و خواج ه نظ ام المل ک نظري ه دولت و مح روم ب ودن ملت ب ه معن اي کام ل رعيت و مالکيت سلطان را تبيين مي کنند • در قرن ٧تا ١١هـ .ق يعني عنصر پس از حمله مغوالن ،دوره فروپاشي در شهر و نظام کالبدي و بسته شدن دفتر چهارصد ساله نهضت علمي ـ فرهنگي ايران دوره ي اسالمي است • در ق رن ١١ت ا ١٣هـ .ق ش کل گ يري حک ومت ه اي «س ربداران » در خراس ان و خاندان شيخ صفي دراردبيل و قره باغ ،نشانه هايي از نوعي اتحاد عقيدتي است (پیدایش مفهوم خیابان)  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • بيان مقايسه مي توان «سبک اصفهان » را با «سبک باروک » اروپا بعد از رنسانس ( قرن ١٨م ) تطبيق کرد • در اين دوران در هر شهر و روستا ،هر کوي و برزن ،و محله و ناحيه ،ميدانگاه کوچک و نه هميشه هندسي احداث مي شود • اواخر قرن ١١هـ.ق و دوره ي ايلغار افغان ،نقطه پاياني است بر حيات شهري به نحوي که شهر ايراني دوره ي حضيض و شهر اروپايي دوره ي جهش تاريخي خود را آغاز مي کند • تهران در سده ي ١٩ميالدي و همزمان با حکومت فتحعلي شاه تحت تأثير توسعه ي برون زا و تغييرات عمده فرهنگي ـ اقتصادي در مقياس جهاني و نيروهاي فرهنگي ، هنري بومي بستر اتفاقاتي چند مي شود  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • در دوره ي ناصري با سبک و ارزش هاي فضايي جديدي روبرو مي شويم که سبک تهران نام دارد • ته ران ت ا س ال ١٢٥٦هـ .ق هن وز داراي مشخص ات کام ل س بک ف رهنگي اص فهان است • از سال ١٢٧٠هـ.ق به بعد سبک تهران با تفاوت عمده با سبک اصفهان در تهران و بعضي شهرها (يزد) به کار گرفته ميشود • در دوره ي پهلوي ١٢٩٩-١٣٥٧هـ.ش با دگرگوني هاي فرهنگي در راستاي توسعه ي برون زا ـ مبتني بر مکتب نوگرايي و الگوي رفتاري بيگانه ـ شهر به عنوان تبلور فضايي ـ کالبدي اين دگرگوني ،ارزش هاي کهن و پايدار سازمان فضايي خويش را به دور مي افکند و تغييرات عمده ي عيني و مادي در کالبد آن رخ مي دهد  فرهنگ اسالمي و ساخت شهر • در دوره ي ١٣٠٤تا ١٣٢٠هـ.ش با اتکابه فرهنگ نوگرايي سازمان فضايي ،کالبد شهر از درون دگرگون مي شود • در فاصله ي سال هاي ١٣٢٠تا ١٣٣٢هـ.ش حضور فرهنگي در سبک بين المللي در س اختار فض ايي ـکالبدي شهرتوس ط دانش آموختگ ان از فرن گ برگش ته همانن د مجموعه هاي يوسف آباد ،نارمک ،منظريه ،تهران پارس به کار گرفته مي شود • در سال هاي ١٣٣٢تا ١٣٤٥هـ.ش متعاقب حضور مستشاران خارجي و مهندسان مشاور داخلي ـخارجي ،و ايجاد قطب هاي صنعتي و معموًال بي هويت دگرگوني عظيمي در شهر و ساختار فضايي ـ کالبدي آن به وجود مي آيد • در دوره ي ١٣٤٥تا ١٣٥٧با اجراي طرح هاي جامع مبتني بر مکتب نوگرايي و تفکر شهر بي زمان و مکان شهر از نظر معنايي از درون تهي مي گردد.  تطابق شهر ها با شرایط اقلیمی • یک :بافت شهر :نقشه هر شهر نشان دهنده بافت شهر است و نشان دهنده فضاهای مسکونی و ایجاد سیمای شهر ،بافت شهر فرایندی پویا می باشد که ممکن است آشفته و درهم باشد و یا از نظمی خاص پیروی می کند. • شهرهای مناطق خشک در ایران معموًال شعاعی و متحدالمرکز بوده و از ویژگی های درون گرایی و تمرکز مساکن متأثر است .گاهی ممکن است دارای چند هسته بوده باشند. • شهرهای سنتی بافتی یکپارچه و متجانس دارند و بطور کلی فشرده و در ارتباط تنگاتنگ هستند و این وضعیت باعث شده که سطوح ساختمانی حداقل شرایط الزم در معرض تابش مستقیم قرار گرفتن را داشته باشد که آسایش بیشتر اهالی و ساکنین را در پی داشته باشد.  اقلیم سرد و کوهستانی • بشر از زمانی که ساختن سرپناه را آغاز ک رد هم واره کوش یده اس ت ک ه در سرپناهش تا آنجا که ممکن است رفاه و آسایش را بوجود آورد ل ذا سرپناهش را طوری ساخت که او را در مقابل شرایط نامس اعد اقلیم نظ یر ،رط وبت گرم ا و س رما مح افظت کن د و ح تی ن یروی خالقیتش را طوری به کار انداخت که از کوچک ترین امکانات محیطی برای تنظیم ش رایط محیطی مک ان زیس ت خ ود استفاده نماید از دیگر ویژگی های تاثیر گذار بر شکل گیری فرم خانهها و بافتهای ش هری خصوص یات ف رهنگی م ردم این مناطق میباشد که به عنوان نمونـه مـی توان بافت شهری مردم مناطق سرد و کوهستانی را نام برد.  اقلیم سرد و کوهستانی • بافت شهری و خانه های سنتی مناطق س رد و کوهس تانی ب افت ش هری و روستایی به دلیل سرمای بسیار زیاد در بخش عم ده ای از س ال در این نواحی بافت شهری و روستایی در این اقلیم متراکم و فشرده است تا تبادل ح رارتی فض اهای ب یرون و درون ب ه کم ترین م یزان خ ود برس د جهت جلوگ یری از س وز و مم انعت از ف رار گرم ای داخ ل ب ه خ ارج در ال زم اس ت تهوی ه ط بیعی در این اقلیم در فص ل زمس تان ب ه ح داقل برس د ب رای ایج اد ی ک سیس تم گرم ایش مرک زی س عی شده است اغلب خانه های این اقلیم با قرار دادن آشپزخانه در مرکز بنا از حداکثر گرمایش استفاده شده و اتالف حرارتی به حداقل ممکن رسانده شود  اقلیم و تاثیر آن بر فرهنگ مناطق سرد و کوهستانی • • بازشناسی فرهنگ اسالمی و نقش آن در معماری و شهرسازی بومی که به نحوی در باورها و آداب و سنن دینی بسترسازی شده ،قادر است در ابعاد فنی و نظری نیز در حوزه معماری پایدار تأثیرگذار بوده و برغنای فرهنگ اسالمی ایرانی بیفزاید همچنین شرایط جغرافیایی و اقلیمی نیز عمدتًا وجه غالبی بوده که معماران را بر آن داشته تا بدنبال راهکاری برای ایجاد شرایط زیست مناسب باشند و این تدبیر عالمانه با شناخت از فنون و تکنیک ساخت به منصه ظهور رسیده است . هدف مسکن نهادی است که در راستای یک رشته مقاصد پیچیده به وجود آمده و صرفًا یک ساختار نیس ت از آنج ایی ک ه س اختن یک مسکن ،پدی ده ای فرهنگی است ،ش کل مس کن و سازمان و نظم فضایی ،آن شدیدًا متأثر از محیطی فرهنگی است که مسکن به آن تعلق دارد و نقش مسکن ایجاد یک واحد اجتماعی فضایی است خصوصیات ویژه یک فرهنگ یعنی روش مورد قبول آن فرهنگ که براساس آن به انجام امور پرداخته میشود و از آنچه که از نظر اجتماعی پذیرفته شده نیست پرهیز میشود و همچنین آرمان های ضمنی ،باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا این عوامل بر شکل خانه و مجتمع ها تأثیر میگذارد این توجه یا دقت نظر شامل تفاوتهای بسیار ظریف و كامًال .وجوه مشهود یا کًال کاربردی آن فرهنگ نیز می شود.  نتیجه گیری فرهنگ به مثابه ي نهادها ،فنون ،هنرها ،رفتار مشترک گروهي ،اقتصاد و ايدئولوژي در نظام هاي مختلف تأثيرات خاصي در ساخت شهرها به جاي گذاشته است .فرهنگ سوسياليزم ،شکل ،مکان ،بافت و کارآيي اقتصادي شهرها را تغيير داد .تراکم باالي جمعيت ،سرانه ي پايين عدم وجود تفاوت هاي فضايي ،نظم ،دسترسي به خدمات عمومي ،حمل و نقل عمومي و مدل محله ،شهر ،منطقه ،مؤلفه هاي اساسي در ساخت شهر هستند .فرهنگ سوسياليسم نظام اجتماعي ـ اقتصادي و کالبدي شهرهاي بلوک شرق را تغيير داد .در ساخت شهرهاي غرب مکاتب فرهنگي متعددي که مبين و محصول فرهنگي آن هاست ساخت شهرها را به وجود آورده است .در ايران چه در قبل و چه در بعد از اسالم سبک هاي خاص فرهنگي نوع خاصي از شهرها را ايجاد کرده است .به عنوان نمونه شهرهاي هخامنشيان ،سلوکيان بر مبناي سبک هاي پارسي و هلني ـ پارسي ساخته شده است .  منابع • - ١ابن بطوطه :سفرنامه ابن بطوطه ،ترجمه محمدعلي موحد ،جلد ،١بنگاه ترجمه و نشر کتاب ،تهران .١٣٥٩ ، • - ٢ترنر ،تام :شهر همچون چشم انداز ،ترجمه فرشاد نوريان ،شرکت پردازش و برنامه ريزي شهري ،تهران . ١٣٧٦ ، • - ٣توسلي ،غالمعباس :نظريه هاي جامعه شناسي ،سازمان سمت ،تهران . ١٣٧٠ ، • - ٤حبيبي ،محسن :از شار تا شهر ،انتشارات دانشگاه تهران ،تهران . ١٣٧٦ ، • - ٥حسيني کازرون ،سيداحمد :ارتباط فرهنگ عامه با فرهنگ عمومي ،فصلنامه فرهنگ عمومي ،شماره پنجم ،تهران .١٣٧٣ ، • - ٦دهخدا ،علي اکبر :لغت نامه دهخدا ،جلد ، ٢٧بي تا . • - ٧سلطانزاده ،حسين :مقدمه اي بر تاريخ شهر و شهر نشيني در ايران ،نشر آبي ،تهران ، ١٣٦٥ • - ٨سلطانزاده ،حسين :تأثير اسالم در ساخت شهر ،مجله معماري ـ شهرسازي ،شماره ٢٥ و ،٢٦تهران ١٣٧٢ ،  منابع • - 9سلطانزاده ،حسين :تاريخ مدارس ايران از عهدباستان تا تأسيس دارالفنون ، انتشارات آگاه ،بي تا . • -١٠شکويي ،حسين :ديدگاههاي نو در جغرافياي شهري ،سازمان سمت ،تهران ، .١٣٧٤ • - ١١عبداله بن عمر ،ابوبکر :فضايل بلخ ،ترجمه عبدالمحمدبن ،تصحيح عبدالحسين حبيبي ،بنياد فرهنگ ايران ،تهران .١٣٥٠ ، • -١٢عميد ،حسن :فرهنگ عميد ،مؤسسه انتشارات اميرکبير تهران .١٣٥٠ ، • -١٣معين ،محمد :فرهنگ معين ،انتشارات اميرکبير ،تهران .١٣٨٠ ، • -١٤وزارت آموزش و پرورش ،فرهنگ عامه .١٣٥٢ ، • - ١٥هيلتس ،والتر :تشکيل اولين دولت ملي در ايران ،ترجمه کيکاوس جهانداري ، انتشارات خوارزمي .١٣٦٨ ، • 16- Campbell, S. and Susan Fanstein, Reading in Planning Theory, Blackwell, Oxford, 1997.  منابع • 17- French, R. & F . E . Hamillton , The Socialist City, 1976. • 18- Martin, M. Landscape, Man, Space, and Environment, Oxford University Press, 1972 . • 19- Mingeone, E, Social Confliet & the City Basil , Blacwell, Oxford, 1981. • 20- Onzen, C. F, Analytical Approach the Landscape Dimension of Human Geography , UCP, 1973. • 21- Underhill , J, Soviet Town Planning & National Urban Poliey, No. 3.