زیست شناسی یازدهم-فصل دوم-گفتار اول-حواس

1 07/17/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز فصل ۲ حواس تصویر مژک های یاخته گیرندۀ 2 شنوایی با 07/17/2026 میکروسکوپ الکترونی مقدمه اکنون که این متن را می خوانید ،چشم های شما ،پیام های بینایی را به مغز ارسال می کنند .وقتی به صفحۀ کتاب دست می زنید ،اطالعاتی از پوست به دستگاه عصبی مرکزی می رسد .در این حالت ،دستگاه عصبی از وضعیت نشستن شما و میزان اکسیژن خون شما نیز آگاه است .بدن چگونه اطالعات گوناگون را دریافت می کند و به آنها پاسخ می دهد؟ چرا گاهی تماس ساعت یا عینک با پوست خود را احساس نمی کنیم؟ چرا فردی که تحت عمل جراحی قرار دارد ،دردی احساس نمی کند؟ چرا برخی جانوران می توانند اطالعاتی را دریافت کنند که ما بدون استفاده از ابزار مناسب ،نمی توانیم آنها را درک کنیم؟ 3 07/17/2026 گفتار 1 گیرنده های حسی 4 07/17/2026 گیرندۀ حسی ،یاخته یا بخشی از آن است که اثر محرک را دریافت کرده ،می تواند آن را به پیام عصبی تبدیل کند .صدا، فشار ،اکسیژن ،گرما و نور نمونه هایی از این محرک ها هستند که هر کدام گیرندۀ ویژه ای را در بدن تحریک می کنند. گیرنده های حسی انسان گوناگون اند؛ ولی می توان آنها را براساس نوع محرک، 5 در پنج دسته کلی طبقه بندی کرد :گیرنده 07/17/2026 مکانیکی شیمیایی دمایی نوری 6 07/17/2026 درد انواع گیرنده های حسی کار گیرنده های حسی گیرنده چگونه اثر محرک را دریافت و به پیام عصبی تبدیل می کند؟ در فصل قبل با چگونگی ایجاد پیام عصبی در یاخته های عصبی آشنا شدید .عوامل گوناگونی مانند تغییر شکل در اثر فشار ،مواد شیمیایی و تغییر دما ،نفوذپذیری غشای گیرنده به یون ها و در نتیجه پتانسیل غشای آن را تغییر می دهند .شکل ،1یک گیرنده فشار پوست را نشان می دهد.این گیرنده انتهای دارینه (دندریت) یک نورون حسی است که درون پوششی چند الیه و انعطاف پذیر از نوع بافت پیوندی قرار دارد .فشرده شدن این پوشش ،رشتۀ دندریت را تحت فشار قرار می دهد و در آن تغییر ایجاد می کند.در نتیجه کانال های یونی غشای گیرنده ،باز و پتانسیل الکتریکی غشا تغییر می کند .به این ترتیب در دندریت پیام عصبی ایجاد و به دستگاه عصبی مرکزی ارسال می شود. 7 07/17/2026 شکل - 1ایجاد پیام عصبی به وسیلۀ گیرندۀ فشار ب) وارد آمدن تحریک(فشار) الف) ساختار گیرنده 8 محرک به پیام عصبی 07/17/2026 پ) تبدیل اثر گیرنده ها سازش پیدا می کنند شاید توجه کرده باشید که بوی غذا یا عطر را پس از گذشت مدتی ،دیگراحساس نمی کنیم .در این حالت، آیا مولکول های بودار در محیط کم می شوند ،یا گیرنده های بو درست کار نمی کنند؟ وقتی گیرنده ها مدتی در معرض محرک ثابتی قرار گیرند ،پیام عصبی کمتری ایجاد می کنند ،یا اصًال پیامی ارسال نمی کنند .این پدیده را سازش گیرنده ها می نامند .سازش گیرنده ها چه فایده ای دارد؟ پدیدۀ سازش گیرنده های فشار پوست ،موجب می شود وجود لباس را 9 روی بدن حس نکنیم .در این حالت ،اطالعات کمتری 07/17/2026 گیرنده نوری -1گیرنده شبکیه چشم 10 07/17/2026 گیرنده شیمیایی گیرنده مکانیکی گیرنده دمایی -1گیرنده گرما -1گیرنده چشایی زبان -2گیرنده میزان اکسیژن در آئورت -1گیرنده فشار خون دیواره رگ ها -2گیرنده فشار پوست حواس را به دو گروه تقسیم می کنند گروهی از گیرنده ها مانند گیرنده های دما در بخش های گوناگون بدن پراکنده اند و گروهی از گیرنده های بدن ما در اندام های ویژه ای قرار دارند ؛ مانند گیرنده های بینایی در چشم .از این رو ،حواس را به دو گروه -1حواس پیکری و -2حواس ویژه تقسیم کرده اند .در ادامۀ درس با کار هر گروه از این حواس آشنا می شوید. 11 07/17/2026 12 07/17/2026 حواس پیکری در بخش های گوناگون بدن مانند پوست ،ماهیچه های اسکلتی و زرد پی ها ،گیرنده هایی وجود دارند که اطالعات حسی را به دستگاه عصبی مرکزی ارسال می کنند .اینها گیرنده های حس های پیکری اند .حس های پیکری شامل-1 :حّس تماس-2 ،دما-3 ،وضعیت و -4دردند .گیرنده های حواس پیکری ،انتهای دندریت آزاد ،مانند گیرنده های درد ،یا انتهای دندریت هایی درون پوششی از بافت پیوندی(بن ها) مانند گیرندۀ فشار در پوست اند 13 07/17/2026 گیرنده های تماسی گیرنده های مکانیکی در پوست و بافت های دیگرند که با تماس ،فشار یا ارتعاش تحریک می شوند. تعداد گیرنده های تماس در پوست بخش های گوناگون بدن متفاوت است و بخش هایی که تعداد گیرنده های بیشتری دارند ،مانند نوک انگشتان و لب ها ،حساس 14 ترند. 07/17/2026 گیرنده های دمایی در بخش هایی از درون بدن ،مانند برخی سیاهرگ های بزرگ و پوست جای دارند .گیرنده های دمایی درون بدن به تغییرات دمای درون بدن و گیرنده های دمایی 15 پوست به تغییرات 07/17/2026 فیلم آموزشی جایگا ه گیرنده ها در پوست 16 07/17/2026 17 07/17/2026 فعالیت گیرنده های مکانیکی حّس وضعیت موجب می شود که مغز از چگونگی قرارگیری قسمت های مختلف بدن نسبت به هم ،هنگام سکون و حرکت اطالع یابد. گیرنده های حّس وضعیت در ماهیچه های اسکلتی ،زردپی ها و کپسول پوشانندۀ مفصل ها قرار دارند .گیرنده های وضعیت 18درون ماهیچه ها به تغییر طول ماهیچه حساس اند؛ مثًال وقتی دست خود را حرکت 07/17/2026 19 07/17/2026 گیرنده های درد در پوست و بخش های گوناگون بدن مثل دیوارۀ سرخرگ ها قرار دارند .گیرنده های درد به آسیب بافتی پاسخ می دهند .آسیب بافتی در اثر عوامل مکانیکی مثل بریدگی ،سرما یا گرمای شدید و برخی مواد شیمیایی مثل الکتیک اسید ایجاد می شود. گیرنده های درد سازش پیدا نمی کنند .در نتیجه ،این پدیده کمک می کند مادامی که محّر ک آسیب رسان وجود دارد ،فرد از وجود محّر ک اطالع داشته باشد. 20 07/17/2026 درد یک ساز وکار حفاظتی است .هرگاه یاخته ها در معرض تخریب قرار گیرند، درد ایجاد و موجب می شود که فرد برای برطرف کردن عامل ایجاد درد ،واکنش مناسب نشان دهد؛ مثًال نشستن طوالنی مدت ممکن است موجب آسیب دیدن بافت پوست در محل نشیمن گاه شود .بنابراین ،فرد به طور ناخودآگاه تغییر وضعیت می دهد ؛ در غیر این صورت، پوست در نقاط تحت فشار تخریب می شود. 21 07/17/2026 22 07/17/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز