زیست شناسی یازدهم-فصل دوم-گفتار دوم-حواس

1 07/17/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز گفتار 2 حواس ویژه 2 07/17/2026 گیرنده های حواس ویژه شامل گیرنده های حس بینایی ،شنوایی ،تعادل ،بویایی وچشایی اند که در اندام های حّس ی سر انسان قرار دارند.این گیرنده ها در کدام بخش هر یک از این اندام ها قرار دارند؟ بینایی چشایی شنوای ی حواس ویژه 3 07/17/2026 بویایی تعادل بینایی بیشتر اطالعات محیط پیرامون را از راه دیدن و به کمک اندام حس بینایی ،یعنی چشم دریافت می کنیم .کرۀ چشم در حفرۀ استخوانی کاسۀ چشم قرار دارد .ماهیچه هایی که به کرۀ چشم متصل اند ،آن را حرکت می دهند .این ماهیچه ها را در فعالیت تشریح چشم می توانید ببینید .پلک ها ،مژه ها ،بافت چربی روی کرۀ چشم و اشک از چشم حفاظت 4 می کنند .در شکل 4ساختار کرۀ چشم را می بینید. 07/17/2026 5 07/17/2026 ساختار کرۀ چشم: خارجی ترین الیۀ کرۀ چشم از ُص لبّیه و قرنّیه تشکیل شده است .صلبّیه پرد های سفید رنگ، محکم و قرنیه پردۀ شفاف جلوی چشم است .الیۀ میانی چشم شامل َم شیمّیه ،جسم مژگانی و عنبّیه است .مشیمّیه الیه ای رنگدانه دار و پر از مویرگ های خونی است که شبکّیۀ چشم را تغذیه می کند. جسم مژگانی ،حلق های بین مشیمّیه و عنبّیه و شامل ماهیچه های مژگانی است .عنبّیه بخش 6 رنگین چشم در پشت قرنیه است که در وسط آن، 07/17/2026 عدسی چشم همگرا ،انعطاف پذیر و با رشته هایی به نام تار های آویزی به جسم مژگانی متصل است. مایعی شفاف به نام زاللیه فضای جلوی عدسی چشم را پر کرده است که از مویرگ ها ترشح می شود .زاللیه مواد غذایی و اکسیژن را برای عدسی و قرنیه فراهم و مواد دفعی آنها را جمع آوری می کند و به خون می دهد .ماده ای ژله ای و شفاف به نام زجاجیه در فضای پشت عدسی قرار دارد که شکل کروی چشم را حفظ می کند .شبکیه داخلی ترین الیۀ چشم است که گیرنده های نوری ،یعنی یاخته های 7 مخروطی و استوانه ای و نیز یاخته های عصبی در 07/17/2026 8 07/17/2026 9 07/17/2026 اثر نور بر شبکیه: پرتوهای نور از قرنیه می گذرند و به عّلت انحنای آن همگرا می شوند .این پرتوها از زاللیه ،سوراخ مردمک ،عدسی و زجاجیه عبور می کنند .عدسی، پرتوهای نور را روی شبکیه و گیرنده های نوری آن متمرکز می کند .یاخته های استوانه ای در نور کم و یاخته های مخروطی در نور زیاد تحریک می شوند. گیرنده های مخروطی ،تشخیص رنگ و جزئیات اجسام را امکان پذیر می کنند .بخشی از شبکیه را که در امتداد محور نوری کره چشم قرار دارد ،لکۀ زرد می نامند .این بخش در دقت و تیزبینی اهمیت دارد؛ زیرا 10 گیرنده های مخروطی در آن فراوان ترند .با برخورد 07/17/2026 ساختار شبکیه بافت شبکیه شامل نورون‌ها و تعداد فراوانی مویرگ خونی است .در شبکیه ۵الیه نورون تمایزیافته دیده می‌شود .این الیه‌ها از داخل به خارج (به سمت مشیمیه) ،به ترتیب عبارت اند از: -1سلول‌های عقده‌ای یا گانگلیونی که آکسون‌های آن‌ها امتداد یافته و عصب بینایی را تشکیل می‌دهند. -2سلول‌های آماکرین که نورون‌های رابط میان سلول‌های دوقطبی و سلول‌های عقده‌ای هستند. -3سلول‌های دوقطبی. -4سلول‌های افقی که نورون‌های رابط میان سلول‌های گیرندٔه نور و سلول‌های دوقطبی هستند. -5سلول‌های گیرنده نور که شامل سلول‌های مخروطی و سلول‌های استوانه‌ای هستند. الیه تشکیل دهنده شبکیه پنج 07/17/202611 12 07/17/2026 13 07/17/2026 تطابق: با تغییر همگرایی عدسی چشم ،می توان اجسام دور و نزدیک را واضح دید .هنگام دیدن اشیاى نزدیک ،با انقباض ماهیچه های مژگانی ،عدسى ضخیم می شود .وقتى به اشیاى دور نگاه می کنیم با استراحت این ماهیچه ها ،عدسى باریک تر می شود .به این ترتیب ،تصویر در هر حالت روى شبکیه تشکیل می شود .این فرایند ها تطابق نام دارد 14 07/17/2026 15 07/17/2026 16 07/17/2026 وضعیت عدسی وضعیت تارهای آویزی وضعیت ماهیچه های مژگانی حالت تطابق /اجزای چشم کاهش قطر و باریک شدن حالت کشیده استراحت دیدن جسم دور افزایش قطر وضخیم شدن حالت شل انقباض دیدن جسم نزدیک 17 07/17/2026 بیماری های چشم برای دیدن درست اجسام ،قرنیه ،عدسی و کرۀ چشم باید شکل ویژه ای داشته باشند ،تا پرتوهای نور به طور دقیق روی شبکّیه متمرکز شوند. آستیگماتی سم دوربینی آب سیاه بیماری های چشم آب 18مروارید پیرچشم ی 07/17/2026 بیماریهای ارثی و کمبود ماده غذایی و هورمونی کور رنگی شب کوری گزروفتالمی ک نزدیک بینی نزدیک بینی و دوربینی: در افراد نزدیک بین،کرۀ چشم بیش از اندازه بزرگ است و پرتوهای نور اجسام دور ،در جلوی شبکیه متمرکز می شوند .در نتیجه فرد ،اجسام دور را واضح نمی بیند .در فرد دوربین ،کرۀ چشم از اندازۀ طبیعی کوچک تر است و پرتوهای نور اجسام نزدیک در پشت شبکّیه متمرکز می شوند و فرد این اجسام را واضح نمی بیند. 19 07/17/2026 20 07/17/2026 *نزدیک بینی با عدسی مقعر و دوربینی با عدسی محدب درمان می شود. *در نزدیک بینی هنگام نگاه کردن به اشیای دور ،به علت تحدب زیاد عدسی تصویر در جلوی شبکیه می افتد. در دوربینی هنگام نگاه کردن به اشیای نزدیک ،به علت تحدب کم عدسی ،تصویر در پشت شبکیه می افتد 21 07/17/2026 22 07/17/2026 آستیگماتیسم: اگر سطح عدسی یا قرنیه کامًال کروی و صاف نباشد ،پرتوهای نور به طور نامنظم به هم می رسند و روی یک نقطۀ شبکّیه متمرکز نمی شوند .در نتیجه تصویر واضحی تشکیل نمی شود .در این حالت، چشم دچار آستیگماتیسم 23 07/17/2026 پیر چشمی: با افزایش سن ،انعطاف پذیری عدسی چشم کاهش پیدا می کند و تطابق دشوار می شود. این حالت را پیر چشمی می گویندکه به کمک عینک های ویژه اصالح می شود. 24 07/17/2026 25 07/17/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز 26 07/17/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز شنوایی وتعادل گیرنده های مکانیکی درون گوش ،در شنیدن و حفظ تعادل بدن نقش دارند .این گیرنده ها در کدام بخش های گوش قرار گرفته اند؟ همان طور که 27 07/17/2026  -1پرده صماخ -2گوش میانی 28 07/17/2026 -3گوش درونی ساختار گوش: -1اللۀ گوش و -2مجرای آن بخش بیرونی گوش را تشکیل می دهند .اللۀ گوش امواج صوتی را جمع آوری و مجرای شنوایی ،آنها را به بخش میانی منتقل می کند .موهای کرک مانند درون مجرا و موادی که غده های درون مجرا ترشح می کنند ،نقش حفاظتی دارند .انتهای مجرا و بخش های میانی و درونی گوش را استخوان گیجگاهی حفاظت می کند. 29 07/17/2026 پردۀ صماخ در انتهای مجرای شنوایی و بین گوش بیرونی و میانی قرار دارد .گوش میانی محفظۀ استخوانی پر از هواست .درون گوش میانی و پشت پردۀ صماخ سه استخوان کوچک چکشی،سندانی و رکابی ،به ترتیب قرار دارند و به هم مفصل شده اند .همان طورکه درشکل 9می بینید ،بخشی به نام شیپوراستاش ،حلق را به گوش میانی مرتبط می کند .هوا از راه این مجرا به گوش میانی 30 منتقل می شود ،تا فشار آن در دو طرف پردۀ 07/17/2026 تبدیل صدا به پیام عصبی: امواج صوتی پس از عبور از مجرای شنوایی ،به پردۀ صماخ برخورد می کنند و آن را به ارتعاش درمی آورد .دستۀ استخوان چکشی روی پردۀ صماخ چسبیده و با ارتعاش آن می لرزد و استخوان های سندانی و رکابی را نیز به ارتعاش درمی آورد. کف استخوان رکابی طوری روی دریچه ای به نام دریچۀ بیضی قرار گرفته است که لرزش آن ،دریچه را می لرزاند.این دریچه پرده ای نازک است که در 31 پشت آن ،بخش حلزونی گوش قرار دارد .بخش 07/17/2026 همان طور که در شکل زیر می بینید ،در بخش حلزونی یاخته های مژک داری قرار دارند که مژک هایشان با پوششی ژالتینی تماس دارند .این یاخته ها ،گیرنده های مکانیکی اند که با لرزش مایع درون بخش حلزونی ،مژک های آنها خم می شود. کانال های یونی غشای آنها باز و این یاخته ها تحریک می شوند .در نتیجه بخش شنوایی عصب گوش پیام عصبی ایجاد شده را به مغز می برد. 32 07/17/2026 درمجرای شنوایی غدد عرق تغییریافته ای وجود دارد که ماده ای مومی و چسبنده ترشح می کنند .این ماده و موهای ریز درون مجرا مانع از ورود گرد وغبار و حشرات به درون گوش می شوند. جرم گوش ماده‌ای زرد رنگ و چرب بوده و دارای حالت چسبندگی است که برای نرم نگهداشتن و حفظ سالمت مجرای گوش خارجی ضروری می باشد .جرم گوش دارای خاصیت اسیدیته می باشد که مانع از رشد باکتری و قارچ می‌شود .جرم گوش به‌طور طبیعی و خودبه‌خود به سمت بیرون گوش حرکت می کند و از مجرای گوش خارج می‌شود بنابراین نیازی به دستکاری برای خروج آن از گوش وجود ندارد .البته در برخی از موارد ،ترشح بیش از حد به‌خصوص در افراد مستعد موجب انسداد گوش و کاهش شنوایی می‌شود که در این صورت بایستی بیمار جهت شستشوی گوش و م‌های الزم به پزشک مراجعه کند. اقدا 33 07/17/2026 حفظ تعادل در بخش دهلیزی گوش داخلی سه مجرای نیم دایره ای شکل عمود برهم (در سه جهت فضا)وجود دارد که یاخته های مژک دار حّس تعادل درون آنها قرار گرفته اند .حرکت سر این یاخته ها را تحریک می کند .شکل 11 یاخته های گیرندۀ تعادل در یک مجرای نیم دایره را نشان می دهد .درون مجاری نیم دایره از مایعی پر شده است و مژک های 34 یاخته های گیرنده نیزدر ماده ای ژالتینی قرار 07/17/2026 مژک های یاخته های گیرنده، خم و این گیرنده ها تحریک می شوند .آکسون یاخته های عصبی حّس ی که شاخۀ دهلیزی (تعادلی ) عصب گوش را تشکیل می دهند ،پیام را به مغز می برد و آن را از موقعیت سر آگاه می کنند. برای حفظ تعادل بدن ،مغز از گیرنده های دیگر مانند گیرنده های وضعیت نیز پیام دریافت 35کند. می 07/17/2026 36 07/17/2026 شنوایی سنجی یا ُادیومتری -به انگلیسی )Audiometry( :اندازه‌گیری میزان شنوایی با استفاده از دستگاه شنوایی‌سنج می‌باشد .نتیجه به شکل شنوایی‌نگاره (اودیوگرام) ثبت می‌شود .شنوایی سنجی با تون خالص ،متداول‌ترین روش شنوایی سنجی بالینی به‌شمار می‌آید .با وجود اینکه این روش قادر به تشخیص میزان ،نوع ،شکل ،یک طرفه یا دو طرفه بودن و قرینگی کم شنوایی است ،اما نمی‌تواند به طور دقیق ،علت بروز آن را مشخص کند .شنوایی سنجی با محرکات گفتاری نیز روش دیگری از ارزیابی سیستم شنوایی است که می‌تواند در مورد میزان توانایی فرد در برقراری ارتباطات کالمی اطالعات مفیدی در اختیار شنوایی شناس قرار دهد .اغلب شنوایی سنجی‌ها در بسامد بین ۲۵۰تا ۸۰۰۰هرتز که محدوده اصلی شنوایی انسان است انجام می‌شوند. بینایی سنجی :علم مراقبت از بینایی است .بررسی چشم وساختارهای مربوط به آن برای تشخیص اختالالت بینایی و تجویز عدسی مناسب یا وسایل دیگر کمک کننده به بینایی تمرین های چشمی برای جبران اختالالت. و نیز 37 07/17/2026 بویایی گیرنده های بویایی در سقف حفره بینی قرار دارند .این گیرنده ها یاخته های عصبی اند که دندریت هایشان مژک داراست .مولکول های بوداِر هوای تنفسی این یاخته ها را تحریک می کنند .آکسون این یاخته ها پیام های بویایی را به لوب های بویایی مغز (که در تشریح مغز آنها را مشاهده کردید) می برند .پیام بویایی سرانجام به قشر مخ ارسال می شود. 38 07/17/2026 39 07/17/2026 چشایی در دهان و برجستگی های زبان جوانه های چشایی و درون این جوانه ها گیرنده های چشایی قرار گرفته اند .ذره های غذا در بزاق حل می شوند و یاخته های گیرندۀ چشایی را تحریک می کنند. انسان پنج مزۀ اصلی شیرینی ،شوری ،ترشی ،و تلخی و مزۀ اومامی را احساس می کند .اومامی، کلمه ای ژاپنی به معنای لذیذ است که برای توصیف یک مزۀ مطلوب که با چهار مزۀ دیگر تفاوت دارد، به کار می رود ،اومامی مزۀ غالب غذاهایی است 40 که آمینواسید گلوتامات دارند مانند عصارۀ گوشت. 07/17/2026 41 07/17/2026 پردازش اطالعات حسی با وجود یکسان بودن ماهیت پیام عصبی که از گیرنده های گوناگون بدن به دستگاه عصبی مرکزی می رسند ،مغز چگونه آنها را به شکل های متفاوتی مانند صدا ،تصویر ،یا مزه تفسیر می کند؟ پیام هایی که هر نوع از گیرنده های حسی ارسال می کنند ،به بخش یا بخش های ویژه ای از دستگاه عصبی مرکزی و قشر مخ وارد می شوند .شکل 14 مسیر ارسال پیام های بینایی را نشان می دهد. پیام های بینایی قبل از رسیدن به قشر مخ از بخش های دیگری از مغز مانند نهنج (تاالموس) می 42 گذرند .چلیپای (کیاسمای) بینایی که در فعالیت 07/17/2026 43 07/17/2026 44 07/17/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز