فصل ششم زیست شناسی دهم

• امروزه نهان دانگان بیشترین گونه های گیاهی روی زمین را تشکیل می دهند .این گیاهان گرچه در جای خود ثابت اند؛ اما مانند جانوران به ماده و انرژی نیاز دارند. • گیاهان برخالف جانوران نمی توانند برای تأمین ماده و انرژی مورد نیاز خود از جایی به جای دیگر بروند و با احساس خطر، فرار یا به عامل خطر حمله کنند. • • • • • چه ویژگی هایی به گیاهان کمک می کند تا بتوانند بر محدودیت ساکن بودن در محیط غلبه کنند؟ چگونه گیاهان می توانند در محیط های متفاوت ،زندگی کنند؟ از طرفی گیاهان افزون بر اینکه منبع اصلی غذا برای بسیاری از مردم کره زمین اند ،تأمین کنندٔه مواد اولیٔه صنایعی ،مانند داروسازی و پوشاک نیز هستند. گیاهان چه ویژگی هایی دارند که مواد اولیٔه چنین صنایعی را تأمین می کنند؟ اولین قدم برای یافتِن پاسخ چنین پرسش هایی ،دانستن ویژگی های یاختٔه گیاهی و چگونگی سازمان یابی یاخته ها در گیاهان آوندی و شکل گیری پیکر آنهاست. دیوار ۀ یاخ ته ای • اگر از شما بپرسند که یاخته در گیاهان چه تفاوتی با یاخته در جانوران دارد ،احتماًال عالوه بر سبزدیسه (کلروپالست) ،دیواره را نیز نام می برید. میکروسکوپ ابتدایی رابرت هوک کرد. مشاهده • یاخته ،اولین بار در باف ت چوبپنبه ،و چوبپنبه از آنچهشد مشاه ده یاخته ه ای مرده تشکیل شده است .یاخته ه ای این باف ت درمشاه ده با میکروسکوپبه صورتمجموعه حفره ه ایی دیده می شوند که دیواره ه ایی آنه ا را از یکدیگرجدا ک رده اند .این دیواره ه ا ،دیوارۀ یاخته ای و تنه ا بخش باق ی مانده از یاخت ۀ گیاه ی در باف تی مرده اند . • دیوارٔه یاخته ای در بافت های زندٔه گیاه ،بخشی به نام پروتوپالست را در بر می گیرد .پروتوپالست شامل غشا، سیتوپالسم و هسته است عملکردهای دیواره حفظ شکل یاخته ها، استحکام یاخته ها و در نتیجه استحکام پیکر گیاه، کنترل تبادل مواد بین یاخته ها در گیاه جلوگیری از ورود عوامل بیماری زا ساختار دیواره تیغٔه میانی • به شکل 3توجه کنید! در تقسیم یاختٔه گیاهی بعد از تقسیم هسته ،الیه ای به نام تیغٔه میانی تشکیل می شود .این الیه ،میان یاخته (سیتوپالسم)را به دوبخش تقسیم می کند و در نتیجه ،دو یاخته ایجاد می شود .تیغٔه میانی از پلی ساکاریدی به نام پکتین ساخته شده است .پکتین مانند چسب عمل می کند و دو یاخته را درکنار هم نگه می دارد. دیوار ٔه نخ ستین • پروتوپالست هریک از یاخته های تازه تشکیل شده ،دیوارٔه نخستین را می سازد. • در این دیواره ،عالوه بر پکتین رشته های سلولز وجود دارند .دیوارٔه نخستین ،مانند قالبی ،پروتوپالست را در برمی گیرد؛ اما مانع رشد آن نمی شود؛ زیرا قابلیت گسترش و کشش دارد و همراه با رشد پروتوپالست و اضافه شدن ترکیبات سازندٔه دیواره ،اندازٔه آن نیز افزایش می یابد. دیوار ٔه یاخته ه ای • در بع ضی پسین گیاه ی ،الیه ه ای دیگری نیزساخته می شود که به مجموع آنه ا دیوارٔه پسین می گویند .رشته ه ای سلولزی در ه رالیه از دیواره پسین با ه م موازی و با الی ۀ دیگرزاویه دارند . • استحکام و ت راکم این دیواره از دیوارٔه نخستین بیشت راست. • دیوارۀ پسین مانع از رشد یاخته می شود . پالسمودسم • دیدیم که دیوارٔه یاخته ای ،دور تا دور یاخته را می پوشاند .آیا این دیواره ،یاخته ها را به طور کامل از هم جدا می کند؟ • مشاهدٔه بافت های گیاهی با میکروسکوپ الکترونی نشان می دهد که کانال های سیتوپالسمی از یاخته ای به یاختٔه دیگر کشیده شده اند .به این کانال ها، پالسمودسم می گویند لان • مواد مغذی و ترکیبات دیگر می توانند از راه پالسمودسم ها از یاخته ای به یاختۀ دیگر بروند. پالسمودسم ها در مناطقی از دیواره به نام الن ،به فراوانی وجود دارند .الن به منطقه ای گفته می شود که دیوارۀ یاخته ای در آنجا نازک مانده است. واکوئول مح ّل ی بر ای ذخ یر ه • چگونه گیاه پژمرده بع د ازآبیاری شادابمی شود؟ برای پاسخ به این پرسش باید نگاه ی دق یق به یاخت ٔه گیاه داشته باشیم. • می دانیم یکی از ویژگی ه ای یاخته ه ای گیاه ی ،داشتن اندامکی به نام واکوئول است .دراین اندامک ،مایع ی به نام شیرۀ واکوئولی ق راردارد .شیرۀ واکوئولی ترکیبی ازآبو مواد دیگراست .مقدار و ترکیباین شیره ،از گیاه ی به گیاه دیگرو حتی از باف تی به باف تدیگرف رق می کند . واکوئول • بعضی یاخته های گیاهی واکوئول درشتی دارند که بیشتِر حجم یاخته را اشغال می کند تور ژ سانس یا تور م • وقتی تعداد مولکول های آب در واحد حجم در محیط بیشتر از یاخته باشد ،آب وارد یاخته می شود ،در نتیجه پروتوپالست حجیم و به دیواره فشار می آورد .در این حالت واکوئول ها پر آب و حجیم اند .دیوارۀ یاخته ای در برابر این فشار تا حدی کشیده می شود ،اما پاره نمی شود .یاخته در • این وضعیت در حالت تورژسانس یا تورم است .حالت تورم یاخته ها در بافت های گیاهی سبب می شود که اندام های غیر چوبی ،مانند برگ وگیاهان علفی استوار بمانند. پالسمولیز • اگر به هر علتی آب کم باشد ،حجم ُکریچه کاهش می یابد و پروتوپالست جمع می شود و از دیواره فاصله می گیرد .این وضعیت ،پالسمولیز نامیده می شود. • اگر پالسمولیز طوالنی مدت باشد ،پژمردگی حتی با آبیاری فراوان نیز رفع نمی شود و گیاه به دنبال مرگ یاخته هایش، می میرد. • الف -در این فعالیت ،دانش آموزان واکنش یاخته ها را هنگام پالسمولیز و تورژسانس ،مشاهده می کنند .در صورتی که اگر در استفاده از آب معمولی ،حالت پالسمولیز ،مشاهده شود ،به این معنی است که مقدار نمک های معدنی آب ،زیاد است .آنها در پیش بینی عملكرد یاختة جانوری در محیطی با فشار اسمزی کم ،باید تأثیر نبودن دیوارة یاخته ای در یاخته های جانوری را ،در نظر داشته باشند .در طراحی آزمایش ،کافی است آنها به این نكته اشاره کنند که یاخته های جانوری را باید در آب مقطر قرار داد. • ب -در طراحی آزمایش ،برای تغییر در اندازه یا وزن بافت ،کافی است که براساس روش علمی گروه تیمار و گواه را تشكیل دهند و این دو متغیر را در محیط های غلیظ و رقیق بررسی کنند. ذخ یر ه مواد در واکوئول • به جز آب ،واکوئول محل ذخیرۀ ترکیبات پروتئینی ،اسیدی و رنگی است که در گیاه ساخته می شوند؛ آنتوسیانین یکی از ترکیبات رنگی است که در واک وئول ذخیره می شود . آنتوسیانین در ریشۀ چغندر قرمز، کلم بنفش و میوه هایی مانند پرتقال توسرخ ،به مقدار فراوانی وجود دارد .جالب است که رنگ آنتوسیانین در pHهای متفاوت تغییر می کند. برگ کلم بنفش وقتی در آب با درجة طبیعی باشد، معموًال تغییر چندانی در رنگ آب ایجاد نمیکند(که آن هم به علت برش برگ با چاقوست) ،اما جوشاندن آن ،که سبب مرگ یاخته ها و تخریب غشای زیستی می شود، سبب رنگی شدن آب میشود. ِگلوتن • پروتئین ،یکی دیگر از ترکیباتی است که در واکوئول ذخیره می شودِ .گلوتن یکی از این پروتئین هاست که در گندم و جو ذخیره می شود و برای رشد و نمو رویان به مصرف می رسد رنگ ها در گیاهان • گیاهان را به سبز بودن می شناسیم؛ در حالی که انواعی از رنگ ها در گیاهان دیده می شود .دانستیم که بعضی رنگ ها به علت وجود موادرنگی در واکوئول است. • آیا رنگ زرد یا نارنجی ریشٔه هویج ،و رنگ قرمز میؤه گوجه فرنگی مربوط به ترکیبات رنگی در واکوئول هاست؟ پاسخ منفی است. دیسه (پالست) • یکی دیگر از ویژگی های یاخته های گیاهی ،داشتن اندامکی به نام دیسه (پالست) است. • انواعی از دیسه ها در گیاهان وجود دارد  -1سبز دیسه (کلروپالست) • کلروپالست به مقدار فراوانی کلروفیل دارد. به همین علت گیاهان ،سبز دیده می شوند.  -2رنگ دیسه (کروموپالست) • نوع دیگری پال ست وجود دارد که درآن ،رنگیزه ه ایی با نام کاروتنوئیدها ذخیره می شوند .به این دیسه ه ا ،رنگ دیسه (کروموپالست) می گویند؛ • مث ًال کروموپال ست ه ا در یاخته ه ای ریشٔه گیاه ه ویج، مقدار ف راوانی کاروتن دارند که نارنجی است. • مشخص شده است که ترکیبات رنگی در واکوئول و کروموپالست ،پاُداکسنده (آنتی اکسیدان) اند. • ترکیبات آنتی اکسیدان در پیشگیری از سرطان و نیز بهبود کارکرد مغز و اندام های دیگر نقش مثبتی دارند.  -3نشادیسه (آمیلوپالست) • بعضی پالست ها رنگیزه ندارند ،مثًال در پالست های یاخته های بخش خوراکی سیب زمینی ،به مقدار فراوانی نشاسته ذخیره شده است که به همین علت به آن نشادیسه (آمیلوپالست) می گویند. • وجود نشادیسه در بخش خوراکی سیب زمینی را چگونه نشان می دهید؟ • ذخیرٔه نشاسته ،هنگام رویش جوانه های سیب زمینی ،برای رشد جوانه ها و تشکیل پایه های جدید از گیاه سیب زمینی مصرف می شود. • کلروپالست ها ،کاروتنوئید هم دارند که با رنگ کلروفیل پوشیده می شوند؛ در پاییز با کاهش طول روز و کم شدن نور ،ساختار کلروپالست ها در بعضی گیاهان تغییر می کند و به کروموپالست تبدیل می شوند .در این هنگام کلروفیل در برگ تجزیه می شود و مقدار کاروتنوئیدها افزایش می یابد. ترکیبات دیگر در گیاهان • معموًال گیاهان را به عنوان جانداران غذا ساز می شناسیم ،اما گیاهان ترکیبات دیگری می سازند که استفاده هایی به غیر از غذا دارند • مثًال قبل از تولید رنگ های شیمیایی ،گیاهان از منابع اصلی تولید رنگ برای رنگ آمیزی الیاف بودند.آیا می دانید قبل از تولید رنگ های شیمیایی از چه گیاهانی برای رنگ آمیزی الیاف فرش استفاده می شد؟ مواد ر نگز ای طبیعی • دسته‌ای از گیاهان دارای رنگینه‌هایی با ثبات عالی و متوسط هستند و در رنگرزی سنتی نقش مؤثری دارند .روناس ،اسپرک ،نیل ،گل بابونه ،چ رغند ،پوست پیاز ،برگ درخت توت ،وسمه، گل رنگ ،گل جعفری ،برگ انجیر ،پوست انار، بلوط ،پوست گردو ،هلیله ،سماق ،نفرازع ،جا شیر و غیره از گیاهانی هستند که در ایران یافت شده و از مواد رنگزای آن‌ها در رنگرزی استفاده می‌شده‌است. شیر ابه • اگر دمبرگ انجیر را ببرید یا اینکه میؤه تازٔه انجیر را از شاخه جدا کنید ،از محل برش ،شیرٔه سفید رنگی خارج می شود که به آن شیرابه می گویند .ترکیب شیرابه،در گیاهان متفاوت ،فرق می کند. • الستیک برای اولین بار از شیرابۀ نوعی درخت ساخته شد. نقش آلکالوئیدها • آلکالوئیدها از ترکیبات گیاهی اند و در شیرابٔه بعضی گیاهان به مقدار فراوانی وجود دارند .نقش آنها : -1 دفاع از گیاهان در برابر گیاه خواران است. -2 آلکالوئیدها را در ساختن داروهایی مانند مسّکن ها ،آرام بخش ها و داروهای ضد سرطان به کار می برند. -3 بعضی آلکالوئیدها اعتیادآورند.امروزه مصرف مواد اعتیادآور ،از معضالت بسیاری از کشورهاست که سالمت و امنیت آنها را تهدید می کند. آیا گیاهی بودن یک ترکیب به معنی بی ضرر بودن آن است؟ • شرکت های تجاری در تبلیغ محصوالت خود و تشویق مردم برای خرید ،عبارِت محصول کامًال گیاهی است و هیچ ضرری ندارد! را به کار می برند .در حالی که ترکیباتی در گیاهان ساخته می شود که در مقادیر متفاوت ،ممکن است سرطان زا ،مسموم کننده یا حتی کشنده باشند. • اگر نور محیط در چنین گیاهانی کافی نباشد، گیاه برای جبران نور ،تعداد کلروپالست ها را افزایش می دهد تا فتوسنتز مورد نیاز برای حفظ گیاه انجام شود. انواع سامانه بافتی • اگر ریشه ،ساقه و برگ را در نهان دانگان برش دهیم ،سه بخِش پوششی ،زمینه ای و آوندی در آنها قابل تشخیص است ؛ به هر یک از این بخش ها سامانٔه بافتی می گویند؛ زیرا هر سامانه از بافت ها و یاخته های گوناگونی تشکیل شده است؛ بنابراین • پیکر گیاهان نهان دانه (گل دار) از سه سامانٔه بافتی به نام • پوششی ،زمینه ای و آوندی تشکیل می شود انواع سامانه بافتی و عملکرد آن • هر سامانٔه بافتی، عملکرد خاصی دارد؛ مثًال سامانٔه بافت پوششی ،اندام ها را در برابر خطرهایی حفظ می کند که در محیط بیرون قرار دارند. • به نظر شما عملکرد دو سامانٔه دیگر چیست؟ در ادامه ،به توضیح هر یک از این سامانه ها می پردازیم. سامانٔه بافت پوششی • این سامانه سراسر اندام گیاه را می پوشاند و آن را در برابر عوامل بیماری زا و تخریب گر، حفظ می کند؛ بنابراین عملکردی شبیه پوست در جانوران دارد. سامانٔه بافت پوششی • .سامانۀ بافت پوششی دربرگ ها ،ساقه ها و ریشه های جوان روپوست نامیده می شود و معموًال از یک الیه یاخته تشکیل شده است سامانۀ بافت پوششی در اندام های مسِن گیاه، پیراپوست (پریدرم) نامیده می شود و با آن در گفتار ،3آشنا می شوید نقش ر وپوست • یکی از کارهای روپوست ،کاهش تبخیر آب از اندام های هوایی گیاه است؛ الیه ای روی سطح بیرونِی یاخته های روپوست قرار دارد .این الیه پوستک نامیده می شود. پوستک از ترکیبات لیپیدی ساخته شده است .یاخته های روپوستی این ترکیبات را می سازند. نقش پوستک • -1پوستک از ورود نیش حش راتو عوامل بیماری زا به گیاه ،نیز جلوگیری می کند • -2در حفظ گیاه در برابرسرما نیزنقش دارد . بع ضی گیاه ان پوستک ضخیم دارند . -3پوستک به کاه ش تبخیرآباز سطح برگ ک مک می کند . یاخ ته های ر وپوستی تمایز یافته • بعضی یاخته های روپوستی دراندام های هوایی گیاه ،به یاخته های نگهبان روزنهُ،کرک و یاخته های ترشحی ،تمایز می یابند یاخته های نگهبان روزنه برخالف یاخته های دیگر روپوست ،کلر وفیل دارند .تار کشنده در ریشه های جوان ،از تمایز یاخته های روپوست ایجاد می شود .روپوسِت ریشه، پوستک ندارد .به نظر شما این ویژگی چه فایده ای دارد؟ سامانٔه بافت زمینه ای • این سامانه که فضای بین روپوست و بافت آوندی را پر می کند از سه نوع بافت • پارانشیمی (نرم آَکنه)، • ُکالنشیمی ( چسب آَکنه) • اسکلرانشیمی(سخت آَکنه) تشکیل می شود. بافت پارانشیمی • رایج ترین بافت در این سامانه است .یاخته های پارانشیمی ،دیوارٔه نخستین نازک و چوبی نشده دارند؛ بنابراین نسبت به آب نفوذپذیرند .وقتی گیاه زخمی می شود،یاخته های پارانشیمی تقسیم می شوند و آن را ترمیم می کنند. وظیفه بافت پارانشیمی • بافت پارانشیمی کارهای متفاوتی ،مانند ذخیرٔه مواد و فتوسنتز انجام می دهد .پارانشیم کلروفیل دار به فراوانی در اندام های سبزگیاه ،مانند برگ دیده می شود. • هوا هم در سبک شدن اندام گیاهی و کاهش مقاومت در برابر جریان های آبی و هم در تأمین اکسیژن برای یاخته های گیاه ،عمل می کند. بافت کالنشیم • از یاخته هایی با همین نام ساخته شده است .این یاخته ها دیوارٔه پسین ندارند؛ اما دیوارٔه نخستین آنها ضخیم است .به همین علت کالنشیم ها ضمن ایجاد استحکام ،سبب انعطاف پذیری اندام می شوند .این بافت مانع رشد اندام گیاهی نمی شود .یاخته های کالنشیمی معموًال زیِر روپوست قرار می گیرند بافت اسکلر انشیم • از یاخته هایی با همین نام ساخته شده است .ذره های سختی که هنگام خوردن گالبی زیر دندان حس می کنیم ،مجموعه ای از این یاخته هاست بافت اسکلر انشیم • یاخته های اسکلرانشیمی دیوارٔه پسین ضخیم و چوبی شده دارند .دیوارٔه این یاخته ها ضخیم و به علت تشکیل ماده ای به نام لیگنین (چوب) چوبی شده است .چوبی شدن دیواره سبب مرگ پروتوپالست می شود. این یاخته ها نقش استحکامی دارند. انواع یاخ تٔه اسکلر انشیم • دو نوع یاختٔه اسکلرانشیمی وجود دارد .اسکلرئید ها، یاخته های کوتاه و فیبرها ،یاخته های دراز اسکلرانشیمی اند .از فیبرها در تولید طناب و پارچه نیز استفاده می کنند(.در کتاب بجای اسکلرانشیم کالنشیم نوشته شده) سامانه بافت آوندی سامانه بافت آوندی • این سامانه بافتی، ترابری مواد را در گیاه بر عهده دارد، زیرا دارای بافت آوند چوبی و بافت آوند آبکشی است. • به یاد می آورید این دو نوع بافت چه تفاوت اساسی با هم دارند؟ سامانه بافت آوندی • اصلی ترین یاخته های این بافت ها ،یاخته هایی اند که آوندها را می سازند و همان طور که می دانید شیرٔه خام و پرورده را در سراسر گیاه جابه جا می کنند .در این بافت ها عالوه بر آوندها ،یاخته های دیگری مانند یاخته های یاخته های پارانشیمی و فیبرنیز وجود دارد. آوندهای چ وبی • آوندهای چوبی یاخته های مرده ای اند که دیوارۀ چوبی شدۀ آنها، به جا مانده است. • لیگنین در دیوارٔه یاخته های آوندچوبی به شکل های متفاوتی قرار می گیرد. انواع آوندهای چوبی • بعضی آوندهای چوبی از یاخته های دوکی شکل دراز به نام تراکئید ساخته شده اند. انواع آوندهای چوبی • درحالی که بعضی دیگر ،از به دنبال هم قرار گرفتِن یاخته های کوتاهی به نام عنصر آوندی تشکیل می شوند .در این آوندها دیوارٔه عرضی از بین رفته و لولٔه پیوسته ای تشکیل شده است آوند آبکش • آوند آبکش از یاخته هایی ساخته می شود که دیوارٔه نخستین سلولزی دارند .دیوارٔه عرضی در این یاخته ها صفحٔه آبکشی دارد .این یاخته ها هسته ندارند ،اما زنده اند؛ زیرا سیتوپالسم آنها از بین نرفته است. یاخ ته های همر اه • در کنار آوندهای آبکش نهان دانگان ،یاخته های همراه قرار دارند.این یاخته ها به آوندهای آبکش در ترابری شیرٔه پرورده کمک می کنند .همان طور که در شکل می بینید ،دسته های فیبر ،آوندها را در بر گرفته اند. مقایسه بافت های آوندی • ب) نقش آب در گیاه از مواد ساخته شده، بیشتر است .برای به گردش درآمدن آب در گیاه ،همیشه حجم عظیمی از آب ،تبخیر می شود .بنابراین، گیاه به آوندهای چوبی بیشتر از آوندهای آبكشی ،نیاز دارد. همچنین بخش عمدة گیاه ،توانایی غذاسازی را دارد. • • • • • • از دانه تا درخت چگونه از دانه ای کوچک ،گیاهی چندین برابر بزرگ تر یا درختی با چندین متر طول ایجاد می شود؟ چه چیزی سبب می شود که گیاهان، شاخه و برگ جدید تولید کنند؟ یا چرا از شاخه یا ساقٔه جدا شده ،گیاه کاملی ایجاد می شود؟ تا به اینجا دانستید که پیکر گیاه آوندی از سه سامانٔه بافتی ساخته می شود. اما منشأ این سامانه های بافتی چیست؟ برای پاسخ به این پرسش باید به نوک ساقه و ریشه توجه کنیم. یاخته های مریستمی • در نوک ساقه و ریشه ،یاخته های مریستمی وجود دارند که دائمًا تقسیم می شوند و یاخته های موردنیاز برای ساختن سامانه های بافتی را تولید می کنند .یاخته های مریستمی به طور فشرده قرار می گیرند .هستٔه درشت آنها که در مرکز یاخته قرار دارد ،بیشتِر حجِم یاخته را به خود اختصاص می دهد .در ادامه ،انواع مریستم را بررسی می کنیم. -1 مریست م نخ ستی ن ر یشه مریستم نزدیک به نوک ریشه در مشاهده با میکروسکوپ • این مریستم نزدیک به انتهای ریشه قرار دارد و با بخش انگشتانه مانندی به نام کالهک پوشیده می شود. • کالهک ترکیب پلی ساکاریدی ترشح می کند که سبب لزج شدن سطح آن و درنتیجه نفوذ آسان ریشه به خاک می شود. • یاخته های سطح بیرونی کالهک به طور مداوم می ریزند و با یاخته های جدید، جانشین می شوند. • کالهک ،مریستم نوک ریشه را دربرابر آسیب های محیطی،حفظ می کند.  -2مریستم نخستین ساقه • این مریستم ها عمدتًا در جوانه ها قرار دارند .جوانه ها مجموعه ای از یاخته های مریستمی و برگ های بسیار جوان اند .رشد جوانه ها عالوه بر افزایش طول ساقه ،به ایجاد شاخه ها و برگ های جدیدی نیز می انجامد. انواع ج وانه ها • جوانه ها را براساس محلی که قرار دارند در دو گروه جوانٔه رأسی (انتهایی ) و جوانٔه جانبی قرار می دهند. محل مریستم نخ ستین • مریستم نخستین عالوه بر جوانه ها، در فاصلٔه بین دو گره در ساقه یا شاخه نیز وجود دارد. • گره ،محلی است که برگ به ساقه یا شاخه متصل است. وظیفه مر یستم نخ ستین • نتیجٔه فّعالیت مریستم های نخستین: • -1افزایش طول و تا حدودی عرِض ساقه ،شاخه و ریشه است. • -2برگ • -3انشعاب های جدید ساقه و ریشه • چون بافّعالیت این مریستم ها ساختار نخستین گیاه شکل می گیرد ،به این مریستم ها ،مریستم های نخستین می گویند. • استوانٔه آوندی، استوانه استکه باف ته ای آوندی درآن ق راردارند . • مغز ساقه، باف تپارانشیمی و بخشی از سامانٔه باف ت زمینه استکه در دولپه ای ه ا دیده می شود . • مغز ریشه، باف تپارانشیمی استو در تک لپه ای ه ا دیده می شود مقایسه برش عرضی ریشه مقایسه برش عرضی ساقه • برای مشاهدة ساختار نخستین ریشه و ساقه و مقایسة این ساختارها در گیاهان تک لپه و دولپه ای ،طراحی شده است .آبی متیل ،دیواه های چوبی را به رنگ آبی و کارمن زاجی، دیواه های سلولزی را به رنگ قرمز درمی آورند و به این ترتیب ،محدودة آوندهای چوبی و آبكشی ،مشخص می شود. مریستم هایی ًا که بعد عمل می کنند َس رال د پسین • تشکیل ساقه ها و ریشه هایی با قطر بسیار در نهان دانگان دولپه ای نمی تواند حاصل فّعالیت مریستم نخستین در این گیاهان باشد .بنابراین باید مریستم های دیگری باشند تا بتوانند با تولید مداوم یاخته ها، بافت های الزم برای این افزایش قطر را فراهم کنند. به این مریستم ها که در افزایش ضخامت نقش دارند، مریستم پسین می گویند. دو نوع مر یستم پسین در گیاهان دو لپه ای وج ود دار د.  -1کامبیوم چوب آبکش (آوند ساز) • این مریستم همان طور که از نامش پیداست ،منشأ بافت های آوندی چوب و آبکش است .این مریستم بین آوندهای آبکش و چوب نخستین تشکیل می شود و آوندهای چوِب پسین را به سمت داخل و آوندهای آبکش پسین را به سمت بیرون تولید می کند .مقدار بافت آوند چوبی ای که این مریستم می سازد ،به مراتب بیشتر از بافت آوند آبکشی است. مراحل تشکیل مریستم آوند ساز خاستگاه مریستم آوندساز در ساقه و ریشه  -2کامبیوم چوب پنبه ساز • این کامبیوم که در سامانه بافت زمینه ای ساقه و ریشه تشکیل می شود ،به سمت درون ،یاخته های پارانشیمی و به سمت بیرون، یاخته هایی را می سازد که دیوارٔه آنها به تدریج چوب پنبه ای می شود و در نتیجه ،بافتی به نام بافت چوب پنبه را تشکیل می دهند چوب پنبه از ترکیبات لیپیدی و نسبت به آب نفوذناپذیر است. بافت چوب پنبه بافت مرده ای است پریدرم • کامبیوم چوب پنبه ساز و یاخته های حاصل از آن در مجموع پیراپوست (پریدرم) را تشکیل می دهند. پیراپوست در اندام های مّس ن ،جانشین روپوست می شود. ع دسک • پیراپوست به علت داشتن یاخته های چوب پنبه ای شده ،نسبت به گازها نیز نفوذناپذیر است ،در حالی که بافت های زیر آن زنده اند و برای زنده ماندن به اکسیژن نیاز دارند؛ به همین علت در پیراپوست مناطقی به نام عدسک ایجاد می شود در این مناطق یاخته ها از هم فاصله دارند و امکان تبادل گازها را فراهم می کنند. پوست درخت • آنچه به عنوان پوست درخت می شناسیم ،مجموعه ای از الیه های بافتی است که از آوند آبکش پسین شروع می شود و تا سطح اندام ادامه دارد .با کندن پوست درخت ،کامبیوم آوند ساز در برابر آسیب های محیطی قرار می گیرد. سازش با محیط • مساحت پهناوری از سرزمین ایران را مناطق خشک و کم آب تشکیل می دهند؛ اما در این مناطق انواعی از گیاهان زندگی می کنند .برای اینکه بدانیم این گیاهان چه ویژگی های ساختاری متناسب با محیط دارند ،ابتدا باید به این موضوع توجه کنیم که این گیاهان با چه مشکالتی مواجه اند. ساز ش با مح یط خ شک و کم آب • همان طور که از نام این مناطق پیداست ،آب در این مناطق ،کم و به همین علت پوشش گیاهی، اندک است .تابش شدید نور خورشید و دمای باال ،به ویژه در روز ،از ویژگی های دیگر این مناطق است. • در نتیجه ،گیاهانی می توانند در چنین مناطقی زندگی کنند که توانایی باالیی در جذب آب و نیز ساز وکارهایی برای کاهش تبخیر آن داشته باشند. ر وز نه هایی در غ ار • خرزهره گیاهی است که به طور خودرُو در چنین مناطقی(گرم و خشک) رشد می کند. سازگار ی خ ر ز هر ه روزنه هایی در غار • -1پوستک در برگ های این گیاه ضخیم است • -2روزنه های آن در فرورفتگی های غار مانندی قرار می گیرند. • -3در این فرورفتگی ها تعداد فراوانی ُکرک وجود دارد .این کرک ها با به دام انداختن رطوبت هوا ،اتمسفر مرطوبی در اطراف روزنه ها ایجاد می کنند و مانع خروج بیش از حِد آب از برگ می شوند. سازگاری دیگر در مناطق گرم و خ شک • بعضی گیاهان در این مناطق ترکیب های پلی ساکاریدی درواکوئول های خود دارند .این ترکیبات مقدار فراوانی آب جذب می کنند و سبب می شوند تا آب فراوانی در واکوئول ها ذخیره شود .گیاه در دوره های کم آبی از این آب استفاده می کند شما چه ویژگی ه ای دیگری می شناسید که به حفظ زندگی گیاه ان در چنین محیط ه ایی ک مک می کند؟ • بنابراین با توجه به اینکه کشور ما با مشکل کم آبی مواجه است ،شناخت ساختار گیاهان ،نقش مهمی در انتخاب گونه های گیاهی مناسب برای کشاورزی و توسعٔه فضای سبز دارد. زندگی در آب • بعضی گیاهان در آبها و یا در جاهایی زندگی می کنند که زمان هایی از سال با آب پوشیده می شوند .این گیاهان با مشکل کمبود اکسیژن مواجه اند ،به همین علت برای زیستن در چنین محیط هایی سازش هایی دارند. ز ندگی در آب -1پارانشیم هوادار در ریشه ،ساقه و برگ ،یکی از سازش های گیاهان آبزی است. ُ -2ش ش ر یشه • جنگل های حّر ا در سواحل استان های هرمزگان و سیستان و بلوچستان از بوم سازگان های ارزشمند ایران اند .ریشه های درختان حّر ا درآب و ِگل قرار دارند .درختان حّر ا برای مقابله با کمبود اکسیژن ،ریشه هایی دارند که از سطح آب بیرون آمده اند .این ریشه ها با جذب اکسیژن ،مانع از مرگ ریشه ها به علت کمبود اکسیژن می شوند .به همین علت به این ریشه ها، ُش ش ریشه می گویند. ُش ش ریشه های درخت حّر ا در سطح آب دیده می شوند. قدم نهادن درمسیر علم و دانش، عالوه بر عزمی برخاسته از تعهد و ایثار، قدم هایی محکم و استوار، بصیرتی دین مدار و پر عیار می طلبد