تبیین جایگاه محلات به مثابه نظام اجتماعی شکل دهنده به شهر قاجاری

صفحه 1:
بررسی نظام اجتماعی در ساختار شهرهای ایران تبیین جایگاه محلات به مثابه نظام اجتماعی شکل دهنده به شهر قاجاری فرامرز پارسی كاوه منصوری- نگار بدری تويز - دانشكاة ‎Bie‏ ‏اردیبهشت ‎٩‏ 

صفحه 2:
بیان سل رابطه متقابل بین حکومت, نهادهای مردمی و ساختار شهر هدف: بازخوانی رابطه حکومت و مردم در شکل گیری فضاهای شهری با تاکید بر نقش محلات و نهاد های مردمی در دوره قاجار تويز - دانشكاة Bie ٩ ‏اردیبهشت‎ 

صفحه 3:
تاثير نهادهاى اجتماعى»بز"شكال شهر در پیش از اسلام: علیرغم شناسایی ساختار کالبدی» نمی توان تاثیر ساختارهای اجتماعی بر شکل شهرء را بطور قطعی مورد تحلیل قرار داده در ۱ صورتی که شهرهای پس از اسلام مى تواند تصویری اگرچه له چندان دقیق اما قابل تعمق ارائه دهد. 

صفحه 4:
وضعیت سیاسی- اجتماعی شهزهای پس از اسلام: ۱ تکرار دوره های متوالی ضعف قدرت های مرکزی و شکل گیری حکومت های محلی و اصطلاحا "ملوک الطوایفی* ۲ دوره های طولانی از هرج و مرج های سیاسی ۳ حیات پایدار شهرها به رغم ضعف نظام حکومتی و عدم توانایی حکومت در تسلط فراگیر بر ساختار شهر (هرچند سرعت رشد شهر گاهش یافته ولي متوقف نشده است.) تويز - دانشكاة هنر اسلامى تيز اردیبهشت ‎٩:‏ 

صفحه 5:
استقلال شهر از حکومتن وی تداوم بخش حیات شهرها در دوره های طولانی ضعف ساختار حکومت هاء نه در توان و قدرت دستگاه حاکمه. که در توانمندی شهروندان و نهادهای اجتماعی غیر دولتی بوده است که با رشدی فراگیر: شبکه های اجتماعی بهم پیوسته ای را تعریف کرده و حیات اقتصادی و اجتماعی شهر را تضمین می نمودند. ۱ ۱ ‏های حذف شده:‎ “a ‏تاه در زنجان و ربع رشیدی و شنب غازان در تبریز‎ 

صفحه 6:
عامل تداوم حیات شهزها در دوره پس از اسلام ۱ _ اتکای شهر بر نیروهای اجتماعی و نه صرفا اقتدار دولت حذف نظام طبقاتی (کاست) ساسانی شکل گیری امپراطوری بزرگ اسلامی رونق اقتصادی و تثیر پذیری از اقتصاد جهانی شکل گیری لایه های متوسط اجتماعی که در برابر تغییرات بنیان افکن آسیب پذیری کمتری داشتند. مب مد نتیجه تداوم حیات شهرها رشد های شهرها و گذر از شهرهای متوسط به ابرشهرهایی چون؛ اصفهان, تبریز. ری» سمرقنده نیشابور و ۰.۰ تعریف شهرهای بزرگ به عنوان نقطه مقصد مهاجرت از شهرهای کوچک و روستاها پیدایش مفهوم ثانویه قومیت به عنوان عامل (©) پی ریزی هسته های اجتماعی پیدایش محلات اولیه 

صفحه 7:


صفحه 8:
ویژگی های بارز دورهضفوی لت مد همداخ = انتظام سامان يافته در تشکیل وت متمرکز رشد تشیع و فرق عرفانی وابسته به آن نخستین حکومت ملی ایران قاطعیت دولت در لیکومت رشد دیوان های حکومتی و رشد و توسعه بازرگانی سیاست های ارضی جدید اداره امور مختلف توسط ماموان حکومتی ایجاد نیروی نظامی متمرکز و مسلح شدن این 

صفحه 9:
۱ کاهش توانمندی دولتشهرهای اروپای ۲ رشد دوباره فتودالیسم ۳_تفوق آشکار فئودالیسم بر دولت- شهرهای تضعیف شده ۲ شکل گیری دولت های اروپایی مستقل ۳ ایجاد تمرکزٍ و نظارت دستگاه حاکم بر تجارت ت پادشاهان قدرتمند و بازرگانان ثروتهلد از رشد راو معماری 

صفحه 10:


صفحه 11:
نظام شهرسازی صفوی: م شهرسازی صفوی: 1 .تکوین نظام شهرسازی لّق قویونلو و قره قویونلو در تب ۲ توسعه شهری تبریز, قزوین و اصفهان ۳ برنامه ریزی شهری در قزوین توسط ‎be wb‏ و بصورت تكميل ‎pott‏ اصفهان. || يميد - "اصفهان؛ آرمانشهر صفوی سس تويز - دانشكاة ‎gh‏ تبريز اردیبهشت ‎٩‏ 

صفحه 12:


صفحه 13:


صفحه 14:


صفحه 15:
«در حالیکه جریانات جدید دوره باروک در پی سازمان بخشیدن به شهرهای قرون وسطایی اروپا و تحقق بخشیدن به آرمان - شهرهایشان هستند. مکتب اصفهان, الگوی آرمانی خود را به بهترین شیوه ممکن به اجرا در آورده است.» حکومت مقتدر مرکزی و ثبات سیاسی و امنیتی از یک سو و وضعیت مناسب اقتصادی از سوی دیگر» سبب تغییر ساختار بسیاری از شهرهاى بزرك جون تبريزء قزوین و اصفهان گردید. بگونه ای كه 6 گشایش شبکه ارتباطی» ساخت میدان های بزرگ و عمومی؛ عمارات و کاخ- باغ ها و ...۰ مورفولوژی © فشرده پیشین را تغیبر داد. ‎J‏ 

صفحه 16:
/ طراحی محور جهارباغ به عنوان شالوده اصلى اصفهان 

صفحه 17:
* امر فرمایشی "محلات مسلمان و یهودی نشین در شمال شرقی تقاطع بنیاد ارامنه در جنوب غربی تیان در جنوب شرقی تقاطع 

صفحه 18:
میدان نقش جهان اصفهان ,. "میدان های حکومتی در اغلب شهرها * اصفهان, تبريزء کرمان 

صفحه 19:
۹ گسترش شبهر صفوی؛ " مورفولوژی شسهرهای ارگانیک « به موازات تقویت مادی و مالی شهرء خدمات عمومی گسترش يافته و از شبکه هایی کم و بیش منظم برخوردار گشت » دو گروه از شهروندان داعیه دار ساخت و گسترش اماکن مذهبی و شدند: ۱.آنانکه حاکم شهر بودند و سیاستگذار توسعه ۲.آنانکه بر مبنای اعتقادات شخصی به امور ‎lia‏ ‏خیریه می پرداختند 1 ‎i‏ ‏تويز - دانشكاة هر اسلامى تبريق ٩ ‏اردیبهشت‎ 

صفحه 20:
ویژگی های عصر صفوی پیشرفت چشم كير تجارت در سایه امنیت بازرگانی حاکم در اغلب سکونتگاه های کشور بر کشور ترکیب بندی اعمال نفوذ در حجمی مدارس جابه جایی‌های و مساجد در ‎alae :‏ جمعیتی و قومی ‏ بطن میادین ۱ حکومتی کالیدی اصفهان بواسطه به عنوان حكم حكومتى | زمادهاى جديدا شهرى تفوق و چیرگی دستگاه مدیریت شهری بر دو نیروی مولد و نافذ دیگر شههر ررگان و منتفذان مذهبی) 

صفحه 21:
پریودیک: حکومت افغان هاء نادرشاه افشار و زندیه با عمری در حدود یکصد سال " تغییر رابطه حکومت و مردم: آفاغنه نه تنها سلطنت صفوی را از بین بردند. بلکه رابطه حکومت با شهر را وارد مرحله نوين ساختند * حداقل رسيدن نقش دولت در شكل دهى به ساختار شهرها تويز - دانشگاا هنر اسلامى تبريز ارديبهشت به آغاز دوره قاجار: * کاهش تاثیرگذاری نهاد حکومتی * شرايط جهانى وشكل كيرى امبراطورى جهانی * رونق تجارت و پیشرفت صنعت دریانوردی با اختراع کشتی بخار " نزدیک تر شدن لبه تمدن پیشرفته غرب به مرزهاى ايران از طريق مستعمرات 6 " رابطه دولت با علماى شيعه و عدم قبول قطعی حکومت قاجار توسط اکثر ایشان * بر عههده گرفتن اداره شهر توسط نهادهای مدنی 

صفحه 22:
خود اتکایی در شهر قاجاری: * عدم تسلط حکومت مرکزی " رشد نهادهای مدنی در شهر نمون بازسازی بازار تبریز پس از زلزله سال ۱۱۹۳ هجری قمری کاهش نقش دولت و عدم وجود طرح های بلندپروازانه تويز - دانشكاة هنر اسلامى تبريز اردیبهشت ‎٩‏ 

صفحه 23:


صفحه 24:


صفحه 25:


صفحه 26:
در صورتيكه نقش موثر نهادفاى اجتماعى زا در مديريت شهرى بازيم بايد سوال کرد نهاد اجتماعی کارآمد برای این نقش آفرینی چیست؟ * ساختار های اجتماعی منعطف " وجود مفاهیم متنوع مذهب. قومیت» صنف و نمادهای شههری * واحد اجتماعی فراگیر " ساختار غیر طبقاتی و حضور لایه های اجتماعی متنوع * خود اتکایی و استقلال نسبی از حکومت * تاثیر گذاری بر کالبد شهر *رشد ارکان اجتماعی شهر توسط مردم محله 

صفحه 27:


صفحه 28:
او محلات؛ نخستین نهادهای مدنی در پیشبرد اهداف اجتماعی رشد نهادهای اجتماعی و پایگاه های مردمی این نهاد هاء در نهایت هر قاجاری را - که مبتنی بر نظامی مردمی است قادر می سازد تا از طریق انقلاب مشروطه نظامی نوین و پیشرو را در رابطه دولت و مردم پی افکنده و بر ساختار سیاسی حکومت تاثیر گذارد, بگونه ای که مردم ایران در دوره ای پای در مسیر دموکراسی نهاد که هنوز هیچ کشور آسیایی, دارای مجلس منتخب مردم نبود. آنچه مسلم است. و شاه بوجود نیامده است. بلکه حاصل تحولات عمیقی است که در ساختار نظام اجتماعی. سیاسی, اقتصادی و 6 2 فرهنگی جامعه پدید آمده و ز ن است که هیچ کدام از تحولات بصورت خلق الساعه و در پی یک اختلاف ساده بین مردم تحولات همه جانیه ای را فراهم آورد. تويز - دانشگاا ‎Bie‏ ‏ارديبهشت به 

صفحه 29:


صفحه 30:
نتایج بحث: شهر قاجاری از طریق اداره شبهر توسط ترکیبی از نهاد های مدنی که محله تبلور کالبدی آن بود به چنان کالبد منسجم و واقعی دست یافت که شاید هرگز در شهر ایرانی تجربه نشده بود. ۲. نه معماری مزاحم شمهر بود و نه شهر مزاحم سکونت. ۳ شهر قاجاری در واقع تکامل مفهومی تاریخی از مدنیت در تاریخ شهرسازی ایران بود که به نظر نگارنده بسیاری از مفاهیم اجتماعی و مدنی آن قابل بازشناسی است. >. به اعتقاد نگارنده آنچه شهر قاجاری را به هم ریخت و نظم محلات و مفهوم آن را مختل کرد نه خیابان کشی های رضا شاهی و نه توسعه شهری آن زمان, بلکه ایجاد یک دولت تمرکز گرا و اداره شهر توسط آن بود که موجب شد محله کارکرد اجتماعی و عمرانی خود را از دست دهد. 6 ه. نهاد وقف هم با ایجاد اداره اوقاف و دولتی شدن آن نقش اجتماعی خود را از دست داده به این ترتیب از آن 3 پس نه نیازهای واقعی مردم و تشکیلات اجتماعی مربوط بلکه تصمیم گیریهای دولتی شکل شهر را تعيين کرد. شاید از همین روست که هميشه مردم با شهر و قوانین شهری مشکل داشته اند و دارند... تويز - دانشكاة هنر اسلامى تبريز 

صفحه 31:
مهندسان مشاور معماری, مرمت و شهرسازی پژوهشکده مطالعات معماری ایران Ek_Research@Yahoo.com تويز - دانشكاة هنر اسلامى تبريز اردیبهشت ‎٩‏ 

بررسی نظام اجتماعی در ساختار شهرهای ایران تبیین جایگاه محالت به مثابه نظام اجتماعی شکل دهنده به شهر قاجاری فرامرز پارسی کاوه منصوری -نگار بدری پژوهشکده عمارت خورشید وابسته به مهندسان مشاور عمارت خورشید اردیبهشت 1390 بیان مسئله: رابطه متقابل بین حکومت ،نهادهای مردمی و ساختار شهر هدف: بازخوانی رابطه حکومت و مردم در شکل گیری فضاهای شهری با تاکید بر نقش محالت و نهاد های مردمی در دوره قاجار تاثیر نهادهای اجتماعی بر شکل شهر در پیش از اسالم: علیرغم شناسایی ساختار کالبدی ،نمی توان تاثیر ساختارهای اجتماعی بر شکل شهر ،را بطور قطعی مورد تحلیل قرار داد ،در صورتی که شهرهای پس از اسالم می تواند تصویری اگرچه نه چندان دقیق اما قابل تعمق ارائه دهد. شهر گور -دوره ساسانی وضعیت سیاسی -اجتماعی شهرهای پس از اسالم: .1 .2 .3 تکرار دوره های متوالی ضعف قدرت های مرکزی و شکل گیری حکومت های محلی و اصطالحا "ملوک الطوایفی” دوره های طوالنی از هرج و مرج های سیاسی حیات پایدار شهرها به رغم ضعف نظام حکومتی و عدم توانایی حکومت در تسلط فراگیر بر ساختار شهر (هرچند سرعت رشد شهر کاهش یافته ولی متوقف نشده است). نظریه استقالل شهر از حکومت: روی تداوم بخش حیات شهرها در دوره های طوالنی ضعف ساختار حکومت ها ،نه در توان و قدرت دستگاه حاکمه ،که در توانمندی شهروندان و نهادهای اجتماعی غیر دولتی بوده است که با رشدی فراگیر ،شبکه های اجتماعی بهم پیوسته ای را تعریف کرده و حیات اقتصادی و اجتماعی شهر را تضمین می نمودند. نمونه های حذف شده: سلطانیه در زنجان و ربع رشیدی و شنب غازان در تبریز نتیجه تداوم حیات شهرها عامل تداوم حیات شهرها در دوره پس از اسالم .1 .2 .3 .4 .5 اتکای شهر بر نیروهای اجتماعی و نه صرفا اقتدار دولت حذف نظام طبقاتی (کاست) ساسانی شکل گیری امپراطوری بزرگ اسالمی رونق اقتصادی و تاثیر پذیری از اقتصاد جهانی شکل گیری الیه های متوسط اجتماعی که در برابر تغییرات بنیان افکن آسیب پذیری کمتری داشتند. .1 .2 .3 .4 رشد های شهرها و گذر از شهرهای متوسط به ابرشهرهایی چون؛ اصفهان ،تبریز ،ری، سمرقند ،نیشابور و . . . تعریف شهرهای بزرگ به عنوان نقطه مقصد مهاجرت از شهرهای کوچک و روستاها پیدایش مفهوم ثانویه قومیت به عنوان عامل پی ریزی هسته های اجتماعی پیدایش محالت اولیه ویژگی های بارز دوره صفوی .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 .8 انتظام سامان یافته در تشکیل دولت متمرکز رشد تشیع و فرق عرفانی وابسته به آن نخستین حکومت ملی ایران قاطعیت دولت در حکومت رشد دیوان های حکومتی و رشد و توسعه بازرگانی سیاست های ارضی جدید اداره امور مختلف توسط ماموران حکومتی ایجاد نیروی نظامی متمرکز و مسلح شدن این نیروها  .1کاهش توانمندی دولت شهرهای اروپایی .2رشد دوباره فئودالیسم .3تفوق آشکار فئودالیسم بر دولت -شهرهای تضعیف شده نتیجه: .1شکل گیری نظام جدید قدرت با تعریفی نوین بود که همانند دولت صفوی خواستار یکپارچه سازی حکومت محلی و تشکیل حکومتی مرکزی است. .2شکل گیری دولت های اروپایی مستقل .3ایجاد تمرکز و نظارت دستگاه حاکم بر تجارت و بازرگانی و حمایت پادشاهان قدرتمند و بازرگانان ثروتمند از رشد هنر و معماری نظام شهرسازی صفوی: .1تکویnن نظام شهرسnازی آnق قویونلو و قره قویونلو در تبریز .2توسعه شهری تبریز ،قزوین و اصفهان .3برنامnه ریزی شهری در قزویnن توسط شاه طهماسب و بصورت تکمیل شده در اصفهان ‏اصفهان؛ آرمانشهر صفوی «در حالیکه جریانات جدید دوره باروک در پی سازمان بخشیدن به شهرهای قرون وسطایی اروپا و تحقق بخشیدن به آرمان -شهرهایشان هستند ،مکتب اصفهان ،الگوی آرمانی خود را به بهترین شیوه ممکن به اجرا در آورده است». حکومت مقتدر مرکزی و ثبات سیاسی و امنیتی از یک سو و وضعیت مناسب اقتصادی از سوی دیگر، سبب تغییر ساختار بسیاری از شهرهای بزرگ چون تبریز ،قزوین و اصفهان گردید ،بگونه ای که گشایش شبکه ارتباطی ،ساخت میدان های بزرگ و عمومی ،عمارات و کاخ -باغ ها و ،...مورفولوژی فشرده پیشین را تغییر داد. طراحی محور چهارباغ به عنوان شالوده اصلی اصفهان طراحی محور شهری ایجاد میدان حکومتی جابه جایی های قومی – قبیله ای  جابه جایی های قومی -قبیله ای امر فرمایشی ‏محالت مسلمان و یهودی نشین در شمال شرقی تقاطع ‏محالت دولت مداران و دولت مندان در شمال غربی تقاطع محالت تازه بنیاد ارامنه در جنوب غربی محله زرتشتیان در جنوب شرقی تقاطع میدان های حکومتی در اغلب شهرها اصفهان ،تبریز ،کرمان میدان نقش جهان اصفهان گسترش شهر صفوی؛ مورفولوژی شهرهای ارگانیک « به موازات تقویت مادی و مالی شهر ،خدمات عمومی گسترش یافته و از شبکه هایی کم و بیش منظم برخوردار گشت » دو گروه از شهروندان داعیه دار ساخت و گسترش اماکن مذهبی و شدند: .1آنانکه حاکم شهر بودند و سیاستگذار توسعه .2آنانکه بر مبنای اعتقادات شخصی به امور خیریه می پرداختند میدان گنجعلیخان کرمان انقراض صفوی: آغاز دوره قاجار: شروع تغییرات پریودیک :حکومت افغان ها، کاهش تاثیرگذاری نهاد حکومتی نادرشاه افشار و زندیه با عمری در حدود یکصد سال شرایط جهانی وشکل گیری امپراطوری تغییر رابطه حکومت و مردم :افاغنه ،نه تنها جهانی بریتانیا سلطنت صفوی را از بین بردند ،بلکه رابطه حکومت با رونق تجارت و پیشرفت صنعت دریانوردی با شهر را وارد مرحله نوین ساختند اختراع کشتی بخار حداقل رسیدن نقش دولت در شکل دهی به نزدیک تر شدن لبه تمدن پیشرفته غرب به ساختار شهرها مرزهای ایران از طریق مستعمرات ‏ رابطه دولت با علمای شیعه و عدم قبول قطعی حکومت قاجار توسط اکثر ایشان بر عهده گرفتن اداره شهر توسط نهادهای مدنی خود اتکایی در شهر قاجاری: عدم تسلط حکومت مرکزی رشد نهادهای مدنی در شهر نمونه : بازسازی بازار تبریز پس از زلزله سال 1193هجری قمری نتیجه: کاهش نقش دولت و عدم وجود طرح های بلندپروازانه در صورتیکه نقش موثر نهادهای اجتماعی را در مدیریت شهری بپذیریم ،باید سوال کرد نهاد اجتماعی کارآمد برای این نقش آفرینی چیست؟ ساختار های اجتماعی منعطف وجود مفاهیم متنوع مذهب ،قومیت ،صنف و نمادهای شهری واحد اجتماعی فراگیر ساختار غیر طبقاتی و حضور الیه های اجتماعی متنوع خود اتکایی و استقالل نسبی از حکومت تاثیر گذاری بر کالبد شهر ‏رشد ارکان اجتماعی شهر توسط مردم محله محالت؛ نخستین نهادهای مدنی در پیشبرد اهداف اجتماعی رشد نهادهای اجتماعی و پایگاه های مردمی این نهاد ها ،در نهایت شهر قاجاری را -که مبتنی بر نظامی مردمی است قادر می سازد تا از طریق انقالب مشروطه ،نظامی نوین و پیشرو را در رابطه دولت و مردم پی افکنده و بر ساختار سیاسی حکومت تاثیر گذارد ،بگونه ای که مردم ایران در دوره ای پای در مسیر دموکراسی نهاد که هنوز هیچ کشور آسیایی ،دارای مجلس منتخب مردم نبود. آنچه مسلم است ،این است که هیچ کدام از تحوالت بصورت خلق الساعه و در پی یک اختالف ساده بین مردم و شاه بوجود نیامده است ،بلکه حاصل تحوالت عمیقی است که در ساختار نظام اجتماعی ،سیاسی ،اقتصادی و فرهنگی جامعه پدید آمده و زمینه تحوالت همه جانیه ای را فراهم آورد. نتایج بحث: .1شهر قاجاري از طريق اداره شهر توسط تركيبي از نهاد هاي مدني كه محله تبلور كالبدي آن بود به چنان كالبد منسجم و واقعي دست يافت كه شايد هرگز در شهر ايراني تجربه نشده بود. .2نه معماري مزاحم شهر بود و نه شهر مزاحم سكونت. .3شهر قاجاري در واقع تكامل مفهومي تاريخي از مدنيت در تاريخ شهرسازي ايران بود كه به نظر نگارنده بسياري از مفاهيم اجتماعي و مدني آن قابل بازشناسی است. .4به اعتقاد نگارنده آنچه شهر قاجاري را به هم ريخت و نظم محالت و مفهوم آن را مختل كرد نه خيابان كشي هاي رضا شاهي و نه توسعه شهري آن زمان ،بلكه ايجاد يك دولت تمركز گرا و اداره شهر توسط آن بود كه موجب شد محله كاركرد اجتماعي و عمراني خود را از دست دهد. .5نهاد وقف هم با ايجاد اداره اوقاف و دولتي شدن آن نقش اجتماعي خود را از دست داد ،به اين ترتيب از آن پس نه نيازهاي واقعي مردم و تشكيالت اجتماعي مربوط بلكه تصميم گيريهاي دولتي شكل شهر را تعيين كرد .شايد از همين روست كه هميشه مردم با شهر و قوانين شهري مشكل داشته اند و دارند... مهندسان مشاور معماری ،مرمت و شهرسازی پژوهشکده مطالعات معماری ایران ‏Ek_Research@Yahoo.com