صفحه 1:
صفحه 2:
بسم الله الرحمن الرحيم
صفحه 3:
منبع درسی
معارف اسلامی i)
علیرضا امینی»محسن جوادی
ویراست6
نشر معارف
PF Ge
قم
©0066
تلفن 0006و
صفحه 4:
صفحه 5:
گفتار اول
مرجعیت عالمان
دینی در عصر
صفحه 6:
غيبت 3 4 مرج یت ينى
از نكاه شيعه امامان از رهگذر نوعي
دين و تفسير معصومانه قرآن را در
اختيار همكان قرار مي دادند .طبيعي است
كه در دوران غيبتء ارتباط ما با جنين
معرفتي قطع است .از اين رو نقش عالمان
ديني و سنت اجتهاد در اين دوران برجسته
.تر مي شود
صفحه 7:
کلینی و صدوق
اولین مجموعه روايي در ابتداي دوره غیبت
کتاب ارزشمند اصول و فروع كافي است
که توسط دانشمند بزرگ شيعي» محمد بن
یعقوب كليني تنظیم گردید. بعد از وي
شیخ صدوق با تلاش پیگیر و ملاقات با
دانشمندان بسیار» موفق به تدوین کتاب
.ارزشمند « من لایحضره الفقیه » گردید
صفحه 8:
شيخ مفید و سید مرتضی
شیخ مفید از علماي عصر غیبت است که با
تبحري که در مذاهب مختلف فقهي و كلامي
يافت» موفقیت بسیار والايي را در حوزه تفکر
اسلامي به دست آورد. سید مرتضي که از
شاگردان شیخ مفید است و منزلت بسیار بالايي
در شکل گيري علوم اسلامي در دوران غیبت
دارد وي افزون بر تلاش عالمانه اش در حوزه
فقه شیعه» به گسترش تفکر عقلاني در علم
کلام توفیق یافت
صفحه 9:
۰
با ظهور شیخ طوسي اجتهاد شيعي وارد مرحله
جديدي شد .وي که بعد از استاد خود» سيد
مرتضي» متولي زعامت مذهبي شد» توانست
شاگردان بسياري را در حوزه درس خود گرد
آورد .دو کتاب ارزشمند وي» يعني «تهذیب» و
«استبصار» در کنار كافي و من لایحضره
الفقیه» کتب اربعه شیعیان را تشکیل مي دهد
شیخ طوسي توانست پويايي سنت اجتهاد را به
معناي دقیق کلمه» در حوزه تفکر شيعي راه
.بیندازد
صفحه 10:
تأمل و تدبر و تجزیه و تحلیل در منابع
روايي که از دوران شیخ مفید آغاز
گردیده بود» در زمان شيخ
طوسيءموقعيت بسيار مطلوبي يافت.
علم كلام نيز با تلاش هاي شيخ طوسي
از منزلت بالايي برخوردار كرديد و به
همت والاي عالمان بزركي جون خواجه
موقعيت بسيار ممتازي بيدا كرد
صفحه 11:
وجود تفکر عقلاني در کنار توجه به
منابع روايي» موجب گردید که فلسفه و
تفکر عقلاني در مقوله هستي» در ميان
متفکران شيعي» جایگاه مناسبي بیابد
چنانکه تأثیر علماي شيعي را در رشد
را در فلسفه ملاصدراء نمي توان
.ناديده كرفت
صفحه 12:
مسلک اخباری
در قرن یازدهم دانشمنداني ظهور کردند که
مخالف تفکر عقلاني بودند و بر مجتهداني
که به قواعد عقلي اجازه دخالت در
استنباط احکام مي دادند» خرده
گرفتند .اهتمام و توجه این گروه به اخبار
و روایات,به تألیف مجموعه هاي بزرگ
روايي انجامید» کتاب هايي مانند وسائل
الشیعه» بحارالانوار و وافي از اين دست
.است
صفحه 13:
سنت اجتهاد
در غیاب امامان» عالمان ديني
معارف اسلامي را بر مبناي
اجتهاد از منابع دین استتباط
مي كنند .بر اين اساس مجتهد
كسي است كه توانايي استنباط
.احكام را دارا است
صفحه 14:
مراجع دینی
در فرهنگ شیعه مراجع ديني
عالماني هستند که علاوه بر
مرجعیت ديني از منزلت بالاي
اخلاقي و مديريتي نیز برخوردارند
تقلید و تبعیت از آراي كساني که
daly چنین صلاحيت هايي نيستند»
جايز نيست
صفحه 15:
ويژگي هاي سنت اجتهاد
غیر انحصارییودناجتهاد :يعني اجتهاد ویژه صنف-)
یا گروهي خاص نیست
باز بودنباب اجتهاد :در چاررچوب منابع ديني و -6
ضوابط و قواعد استنباط هموارم هر فرد صاحب
صلاحيتي مي تواند دست به اجتهاد بزند و فرديکه
خود توانا بر اجتهاد و استنباط است» نمي تواند از
دیگرانتقلید کند» بر خلاف دیدگاه اهل سنت که در
احکام شرعي تنها در چهارچوب ديدگاههاي اجتهادي
.تني چند از. مجتهدانخود حق دارند اظهار نظر کنند
صفحه 16:
ضابطه مندي اجتهاد :فرایند رسیدن 9
بهفهم دین» تنها در صورتي که
برخاسته از منطق خاص خود باشد»
اجتهاد تلقي مي شود .از اين روي
فهمي كه برآمده از اين منطق و
ضابطه مند نباشد» تفسیر به رلیاست
.و فاقد اعتبار
صفحه 17:
فهم ضابطه مند» همواره به حقیقت و حکم
قطعي نمي انجامد .از اين رو نظریه
مجتهد» بر خلاف فهم امام معصوم لزوما
درك معصومانه اي از دين نيستء بلكه
در نهايت» فهمي است كه براي خود او و
كساني كه از او تقليد مي کنند» حجت و
الزام آور است .بنابراين مرز ميان اجتهاد
و تفسیر به رأي» همان ضابطه مندي
.است
صفحه 18:
با اينکه عتل در کنار قرآن و سنت»
يكي از منابع مهم فهم دین است و
عقل و دین در هماهنگي کامل با
یکدیگر قرار دارند» نباید تمام
دستاوردهاي عقلي بشر راء در فهم
.دين وارد كرد
صفحه 19:
7 لايت
نگاه تاریخی به ولاي
عالمان
صفحه 20:
در دوران Cine صغراء سرپرستي
امور شیعیان زیر نظر امام و از
طریق نایبان خاص ايشان بود .با
بسته شدن باب نيابت خاصء عالمان
ديني» نايبان عام حضرت شناخته
مي شوند
صفحه 21:
در اندیشه سياسي شیعه
حکومت از آن خدا است
پيامبر و امامان حق تصرف
در حوزه عمومي دارند و
مي توانند بر مردم فرمان
.بر انند
صفحه 22:
نظریه نيابت
از دیدگاه شیخ مفید» اقامه ي حدود که
نوعي تصرف در حوزه عمومي است»
به دست امام و در صورت فقدان وي
. بر عهده نماینده ایشان است
بنابراين در دوران غيبت امام معصوم»
فقط نماينده و نايب امام است كه مي
.تواند جنين اقداماتى انجام دهد
صفحه 23:
مالیات هاي اسلامي مانند
خمس و زکات که در دوران
غيبت به عالمان دين
برداخت ميشودءبر مبناى
.نظريه نيابت است
صفحه 24:
در اندیشه سياسي عالمان شیعه ولایت از
آن معصوم است و هر فردي» با فرض
اين که داراي صلاحیت هاي لازم باشد»
به « نيابت از امام » اعمال ولایت مي
كند .به اين معنا که ولایت» بعد از خدا و
پیامبر از آن معصوم است و در دوران
غیبت» عالمان دين به نيابت از امام آن
صفحه 25:
عالمان دين همواره شرايط را براي اعمال
ولايت سياسي عامه مساعد نمي ديدند و كاه آن
را امري در حد محال مي دانستند .ولي هركاه
كه مي توانستند از اين عنوان و سمت استفاده
كنند» وارد عمل شده و يا به ديكران اجازه ي
اعمال ولايت مي دادند .مثلا عالم بزرك
دوران قاجار» مرحوم كاشف الغطاء به يادشاه
وقت» فتحعلي شاه قاجار اجازه مي دهد که با
روس ها بجنگد و از مرزهاي کشور اسلامي
.ایران پاسداري کند
صفحه 26:
قيام امام خميني با هدف
براندازي رژیم شاهنشاهي
پهلوي که حركتي سياسي بود»
ريشه در اصل فقهي نيابت ولي
عصر (عج )داشت
صفحه 27:
گفتار سوم
ولایت عالمان دینی
از منظر عقل و
شرع
صفحه 28:
ولایت فقیه از نگاه عتل
اصل وجود نهاد ولایت» مبتني بر نیاز
ضروري و متكي بر فطرت انساني
است .این ضرورت در همه اعصار و
زمان ها حضور داشته است .زیرا اجراي
کامل دین در گرو تشکیل حکومت اسلامي
است و چنین ضرورتي نمي تواند موقت و
محدود به دوران حضور پیامبر و یا ظهور
,معصوم باشد
صفحه 29:
امام خميني ولایت فقیه را امري بديهي دانسته این گونه
شرايطي که براي زمامدار ضروري است» مستقیما
ناشی از طبیعت حکومت اسلامي است .پس از
شرایط عامه» مثل عتل و تدبیر» دو شرط اساسي
وجود دارد که عبارتند از
- چون حکومت اسلام» حکومت قانون است»برلی)
.زمامدار علم به قوانین لازیم مي باشد
زمامدار بايستي از کمال اعتقادیر اخلاقي-6
برخوریدار و «عادل» باشد و دامنش به معاصي آلودم
صفحه 30:
در گفتاري از رسول گرامي اسلام
Galle, خلفای پیامبر معرفی شدند
ايشان در باسخ به اين سوال كه خلفاي
»شما جه كساني هستند
:مي فرمايند
.آنانكه سنت مرا روايت ميكنند
صفحه 31:
امام صادق علیه السلام» عالمان
ديني را حاکمان اسلامي مي
: شناساند
كسي که گفتار ما را روایت مي کند
و در حلال و حرامي که ما بیان
کرده ایم مطالعه کرده و آنها را
شناخته است.چنین شخصي را من
حاکم قرار داده ام
صفحه 32:
امام خميني در زمان
شاهنشاهي با توجه به
حديث نکته قبل» مراجعه به
قضات حکومتي را رجوع
به طاغوت دانسته و به
صفحه 33:
امام عصر ع در پاسخ به نامه يكي از پیروان خود»
درباره وظیفه ممنان در حوادثي که پیش مي آید
:مي فرمايند
در حوادثي كه واقع مي شوند» به راويان احاديث ما
مراجعه كنيد جرا كه آنان حجت من بر شما هستند
.و من حجت خدا
منظور از « حوادث واقعه » كه در اين روايت
آمده؛ مسائل و احكام شرعيه نيست بلكه
منظور »حوادث و بيشامدهاي اجتماعي و كرفتاري
هايي بوده كه براي مردم و مسلمين روي مي داده
است
صفحه 34:
برخوردارند» داراي ولایتند تا وقتي که
حکومت اسلامي تشکیل نشده است هر کدام
مي توانند در محدوده اي اعمال ولایت
کنند به گونه اي که معارض و مزاحم
ولایت ديگري نباشد ليکن هرگا ه فقيهي در
مسأله اي اعمال ولایت کرد» دیگران باید
آن حکم را بر خود حجت بدانند و نقض آن
را جایز نشمارند
صفحه 35:
پذیرش ولایت عالمان در
دوراني که حکومت
اسلامي تشکیل نشده
است» در عرض یکدیگر
صفحه 36:
در مرحله استقرار حکومت اسلامي» به دلیل
ماهیت حکومت که نیازمند حاکمیت تجزیه
ناپذیر است» تنها يكي از عالمان در رأس
قرار مي گیرد و اعمال ولایت مي کند» و
دیگران نمي توانند در عرض او اعمال
ولایت کنند .از این رو در اين مرحله»
مقوله «تعیین» دخالت مي کند و سر انجام
.يك نفر بر ديكران رجحان مي يابد
صفحه 37:
در قانون اساسي جمهوري
اسلامي؛ «تعبین» از
طریق خبرگان منتخب
,مردم صورت مي گیرد
صفحه 38:
انتخاب و انتصاب
تعیین ولي فقیه توسط خبرگان با دو
تفسیر مثفاوت مواجه است
ولايتشخصي که دارليصلاحیت هاي-0
لازم باشد» مشروط به انتخاب خبرگان
است .يعني علاوم بر صلاحيت هاي
علمي و عملي» انتخاب نيز لازم
است(نظریه انتخاب )
صفحه 39:
هر كسي كه صلاحيت هاي لازم را-6
دارده از طرف دین و شنریمت به این
منصب گمارده شده است و عمل
خبرگان صرفا برلیتعیین صاحب حق
»برليکشفیا تشخیص است .انتخاب
در اینجا واگذاريحق نیست. بلکه
gl py lj عيديا كد كز ماعب
حقلسلنظریه انتصاب)
صفحه 40:
نظریه انتخاب و
انتصاب» هر دو
قائل به «تعيين»
هستند
صفحه 41:
مدیریت فقهی يا علمى
مدیریت و فن حكومتداري» تابع
که بسياري از آنها ارتباطي با احکام
ديني و شریعت ندارند .ولایت و
حکومت فقیهان و آشنایان به دین» هیچ
گاه به معناي انزواي علوم» فنون»
تجربه هاي بشري و تدبیر عقلاني
*
. لیست)
صفحه 42:
بي تردید هر شخص با هر
مصدر مدیریت کلان جامعه
قرار گیرد» به ناچار به
تخصص هاي مختلف براي
اداره ي امور نیاز دارد
صفحه 43:
حضور مدیر اسلام شناس در رأس هرم
جامعه از آن جهت است که ضمن به
كارگيري تخصص هاي مختلف و
هماهنگي هايي که لازمه مدیریت
صالح است» نسبت به مطابقت
تصمیمات با موازین كلي دین اسلام
. اشراف داشته باشد
صفحه 44:
مديريت فقيه به اين معنا
نيست كه تمام تصميمات
نظام مستقيما بركرفته از فقه
و بدون تكيه بر تجربيات و
,سایر علوم بشري است
صفحه 45:
گفتار چهارم
ولایت مطلقه
صفحه 46:
معنای ولایت مطلقه
ولایت عالمان ديني از دیدگاه
نظريه سياسي شيعه به نيابت
گردد يعني اعمال ولايت آنان
به استناد اذني استث كه امامان
.به ايشان داده اند
صفحه 47:
اگر معتقد باشیم که نيابت عالمان
دين در حوزه هاي خاصيء»
مانند قضاوت است و يا در
محدوده هايي است كه
ضرورت اقتضا مي کند» در آن
صورت قائل به نیابت محدود
. ويا ولايت مقيده شده ايم
صفحه 48:
چنانچه بر این باور باشیم که دایره اختیار فقیه
محدودتر نیست و درست به اندازه اختیارات
امام است و هرجا مصلحت اقتضا کند» ولي
فقیه نیز از اختیارات لازم برخوردار است»
در آن صورت قائل dy نیابت ple یا ولایت
مطلقه شده أيم ,پس معناي مطلقه بودن»
تساوي اختيارات ولايتي فقيه با امام در
.حوزه اختيارات معصوم است
صفحه 49:
ولایت پیامبر و امامان نیز محدود به
ضوابطي است» زیرا حاکمیت آنان نمي
تواند در تعارض با حاکمیت اراده خدا
باشد و آنان در واقع مجري احکام و
حدود دینند .بنابراین محدوده اصلي
ولایت فقیه» قانون اسلام و اهداف دين
است و نباید پنداشت که اراده مطلقه با
,پذیرش احکام دین سازگار نیست
صفحه 50:
مطلق بودن حکومت و ولایت اسلامي»
امري است نسبي؛ به اين معنا که در
حوزه اختیارات حکومتي و در چارچوب
دین و مصالح مردم» حکومت محدوديتي
ندارد .بنابراین نمي تواند بر خلاف
مصالح مردم قدم بردارد .از همین جا
است که گوهر ولایت فقیه از شیوه
استبداد» فرسنگ ها فاصله مي گیرد
صفحه 51:
ولایت در حوزه عمومی نه خصوصی
هر جا حوزه عمومي و مصالح معطوف
به آن» مقتضي اقدامي بود» ولي فقیه
مي تواند عمل کند .بنابراین مصالحي
که در دایره زندگي خصوصي افراد
قرار دارد و هیچگونه ارتباطي با
حوزه عمومي نمي یابد» تحت ولایت
.مطلقه فقيه قرار نمي كيرد
صفحه 52:
در حکومت اسلامي؛ منفعت عمومي و
مصلحت ملي در منظومه تفکر
اسلامي و حاکمیت ديني امت اسلامي
تعریف مي شود. از اين رو طبيعي
است که در بسياري از موارد
نظام هاي لائيك متفاوت باشد
صفحه 53:
ولایت مطلقه فقیه تعبیر
ديگري از استمرار
حوزه حکومت و مصالح
عمومي است
صفحه 54:
نیابت و جانشيني عام یا ولایت مطلقه صرفا
عنوانی حقوقي و اعتباري است و هرگز به
معناي آن نیست که فقیه در اوصاف و
شخصیت علمي و اخلاقي» داراي همان
کمالات است» زیرا کمالات امام و فضایل
ایشان به دلیل صلاحیت هايي که در
شخص او وجود دارد» از اموري نیست
,که با جعل واعتبار به دیگران منتقل شود
صفحه 55:
پيشینه نظریه ولایت مطقه فقیه
علماي مختلفي از مدت ها پیش نظریه
ولایت مطلقه فقیه را عنوان کرده اند» از
جمله محقق كركي» ملا احمد نرأقي» مير
که در کتاب عناوین » ولایت مطلقه را از
مسائل مورد اتفاق علماي شیعه دانسته
است )۰ شیخ محمد حسن نجفي( نویسنده
. جواهر الکلام)و سید محمد بحرالعلوم
صفحه 56:
پذیرش اختیارات مطلقه»
لازمه پذیرش حکومت
است» چرا که ولایت
مطلقه چيزي جز رعایت
,سرپرستي جامعه نیست
صفحه 57:
در اصل 0*2 قانون اساسي جمهوري
اسلامي» تعبیر ولایت مطلقه به صراحت
- آمده است
قواي حاکم در جمهوري اسلامي ايران
عبارتنداز قوه مقننه» قوه مجریه و قوه
قضاییه که زير نظر ولایت مطلقه امر و
امامت امت بر طبق اصول آینده این قانون
اعمال مي كردند .اين قوا مستقل از
.يكديكرند
صفحه 58:
رهبر و ولي فقیه از آن جهت که خود
فردي از افراد جامعه است» موظف به
رعایت قانون است ,چنانکه در اصل
GOP قانون اساسي نیز آمده است «
رهبر در قوانین با سایر افراد کشور
مساوي است. در فقه اسلامي نیز به اين
نکته مهم اشاره شده که نقض حکم حاکم
. حرام است حتی بر خود حاکم
صفحه 59:
همان طور که احکام اولي شریعت» گاه
بنا به ضرورت و مصلحت بالاتر» به
طور موقت تعطیل مي شود . قانون
نيز كاه به نفع مصلحت بالاتر به طور
موقت اجرا نمي شود .البته گاه
مصلحت در تغيير قانون است كه در
آن صورت از طريق متعارف و يا
.بيش بيني شده» صورت مي بذيرد
صفحه 60:
مجمع تشخیص مصلحت نظام» نمونه ساختاري
است که به رهبر مشورت مي دهد و در
مواردي که معضلات نظام از راه هاي عادي
قابل حل و فصل نيست؛ حکم حكومتي مناسب
راتحت نظارت رهبر» تصويب مي كند و نيز
در مواردي که شوراي نگهبان» قانون
پيشنهادي مجلس را معارض با احکام اولي
شريعت مي داند» مجمع تشخیص» مي تواند
قانون مجلس را به عنوان حکم حكومتي
,تصویب کند
صفحه 61:
گفتار پنجم
ولایت و جمهوریت
صفحه 62:
عده اي پنداشته اند که جمع بين ولایت و
جمهوریت» همراه نمودن دو عنصر ناسازگار
با یکدیگر است .اشکال عمده اين گروه بر
قانون اساسي» همین تناقضي است که گفته
شد.بخشي از اين اشکال از آنجا ناشي مي شود
كه برخي گمان کرده اند ولایت از مقوله
سرپرستي افراد صغیر و مجنون است .حال
آنکه در این جا ولایت به معناي حکومت است»
.نه سرپرستي گروهي خاص از مردم
صفحه 63:
هیچ اجتماعي از ولایت به
معناي حکومت بي نیاز
نيست .ليكن در جامعه اي که
متشکل از افراد دیندار است»
حکومت آن» مبتني بر حاکمیت
و مرجعیت ديني خواهد بود
صفحه 64:
حکومت اسلامي از يك طرف
خواست و اراده خداوند
است . و از طرف دیگر»
اين خود مردمند كه به اين
حاكميت و ولايت تن داده و
آن را يذيرا مي شوند
صفحه 65:
پایه هاي حکومت ديني و عنصر
ولایت را نمي توان در زمین جبر
و اکراه بنا نهاد و حکومتي را که
مردم نمي پذیرند» نه تنها فقیه بلکه
. امامان نیز آن را تعقیب نمي كنند
صفحه 66:
امام علي علیه السلام که حاکمیت و
ولایت را حق شرعي خود مي
داند» آنگاه که از ایشان براي
پذیرفتن حکومت دعوت مي شود
آن قدر امتناع مي ورزند تا انکه
خواست مردم به روشني و بي شک
.و شبهه عیان مي شود
صفحه 67:
جمع میان ولایت و جمهوریت
دقیقا در همین نقطه است» يعني
آنجا که مردم ولایت را آگاهانه
پذیرا مي شوند» همان طور که
دين و دیانت را از سر
. هوشياري و اعنقاد مي پذیرند
صفحه 68: