تاریخ هندوچین

به نام خدا تاریخ هندوچین تهیه :حسین بخارائی مقدمه • منطق ه هن دوچین یکی از مهم‌ت رین من اطق ت اریخی جنوب‌شرق آسیا است که در میان دو حوزه تمدنی بزرگ جهان ،یعنی هند و چین ،قرار گرفته است .این موقعیت جغرافی ایی ب اعث ش ده ک ه طی بیش از دو ه زار س ال، فرهنگ‌ها ،ادیان ،زبان‌ها و نظام‌های سیاسی گوناگون در این منطق ه ب ا یک دیگر درآمیزن د و تم دنی منحص ربه‌فرد شکل بگیرد. • هن دوچین ام روزه ش امل کش ورهای ویتن ام ،الئ وس، ک امبوج ،تایلن د و میانم ار اس ت .ه ر ی ک از این کش ورها ت اریخ مس تقل خ ود را دارن د ،ام ا ب ه دلی ل ارتباط ات سیاس ی ،اقتص ادی و ف رهنگی ،ت اریخ آن‌ه ا ب ه ش دت ب ه یکدیگر گره خورده است. موقعیت جغرافیایی هندوچین • هندوچین در قلب جنوب‌شرق آسیا قرار دارد و از شمال با چین ،از غرب با هند و بنگالدش ،از شرق با دریای چین جنوبی و از جنوب با خلیج تایلند و دریای آندامان هم‌مرز است. • ویژگی‌ه ای ط بیعی این منطق ه نقش مهمی در ش کل‌گیری تم دن‌های آن داشته‌اند .مهم‌ترین رودخانه‌های منطقه عبارت‌اند از: .1 رود مکونگ که از چین سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از چند کشور به دریای چین جنوبی می‌ریزد. .2 رود ایراوادی که مهم‌ترین شریان حیاتی میانمار است. .3 رود سالوین که یکی از طوالنی‌ترین رودهای جنوب‌شرق آسیاست. .4 • وج ود جلگه‌ه ای حاص لخیز ،جنگل‌ه ای انب وه ،مع ادن ،من ابع آبی ف راوان و دسترسی به مسیرهای دریایی سبب شد که این منطقه از گذشته یکی از مراکز مهم کشاورزی ،تجارت و مهاجرت در آسیا باشد. رود سرخ که تمدن‌های اولیه ویتنام در کنار آن شکل گرفتند. علت نامگذاری هندوچین • نام «هن دوچین» ( )Indochinaنخس تین ب ار در ق رن ن وزدهم توس ط جغرافی‌دان ان اروپ ایی ب ه ک ار رفت .آنان مشاهده کردند که فرهنگ مردم این منطقه ترکیبی از عناصر تمدن هند و چین است؛ به همین دلیل این سرزمین را «هندوچین» نامیدند. • تأثیرات تمدن هند شامل موارد زیر بود: .1 گسترش آیین هندو و سپس بودیسم .2 ورود زبان سانسکریت .3 الگوبرداری از نظام پادشاهی هند .4 ساخت معابد باشکوه .5 نفوذ هنر و اسطوره‌های هندی • در مقابل ،نفوذ تمدن چین بیشتر در ویتنام دیده می‌شود و شامل: .1 استفاده از خط چینی .2 پذیرش اندیشه‌های کنفوسیوسی .3 نظام دیوان‌ساالری و آزمون‌های دولتی .4 الگوگیری از ساختار حکومتی چین • به همین دلیل هندوچین را می‌توان نقطه تالقی دو تمدن بزرگ آسیایی دانست. نخستین ساکنان هندوچین • قدیمی‌ترین ش واهد حض ور انس ان در هن دوچین ب ه ده‌ه ا ه زار س ال پیش بازمی‌گردد ،اما نخستین جوامع کشاورز حدود چهار هزار سال پیش شکل گرفتند .این جوامع با اهلی کردن برنج ،گاو و خوک و همچنین استفاده از ابزارهای سنگی و سپس فلزی ،زندگی یکجانشینی را آغاز کردند. • دو فرهنگ باستانی اهمیت ویژه‌ای دارند: .1 فرهن گ ب ان چیان گ در شمال‌ش رقی تایلن د ک ه یکی از ق دیمی‌ترین مراکز فلزکاری برنز در آسیا به شمار می‌رود و آثار سفالی و ابزارهای فلزی ارزشمندی از آن کشف شده است. .2 فرهنگ دونگ‌سون در شمال ویتنام که به دلیل ساخت طبل‌های برنزی بزرگ ،مهارت در فلزکاری ،کشتی‌سازی و دریانوردی شهرت یافت .این فرهنگ تأثیر عمیقی بر سایر جوامع جنوب‌شرق آسیا گذاشت. • در این دوران ،اقتصاد منطقه بر کشاورزی برنج ،ماهیگیری ،شکار و تجارت محلی استوار بود و پایه‌های تمدن‌های بعدی را شکل داد. از راست به چپ :آثار بان چیانگ و دون سونگ نفوذ تمدن هند در هندوچین • از حدود سده نخست میالدی ،بازرگانان ،روحانیان و دریانوردان هندی از طریق اقیانوس هند و خلیج بنگال به سواحل جنوب‌شرق آسیا رسیدند .برخالف بسیاری از فتوح ات ت اریخی ،نف وذ هن د در هن دوچین بیش تر از طری ق تج ارت ،تب ادل ف رهنگی و تبلی غ م ذهبی انج ام شد و نه از راه لشکرکشی نظامی. • بازرگانان هندی کاالهایی مانند ادویه ،پارچه‌های نخی، ج واهرات و فل زات گران‌به ا را ب ه این منطق ه می‌آوردند و در مقابل ،چوب‌های ارزشمند ،عاج فیل، ادویه‌های محلی ،طال و محصوالت جنگلی را با خود به هن د می‌بردن د .این ارتباط ات دری ایی ب ه ت دریج زمین ه انتقال اندیشه‌ها ،زبان و دین را نیز فراهم کرد. • یکی از مهم‌ت رین آث ار این نف وذ ،گس ترش زب ان سانس کریت ب ود. بسیاری از کتیبه‌های سلطنتی ،قوانین و متون مذهبی در کشورهای کامبوج ،تایلند و میانمار به زبان سانسکریت نوشته شدند .همچنین پادش اهان محلی ب رای اف زایش مش روعیت خ ود ،از الق اب هن دی استفاده می‌کردند و خود را نمایندگان خدایان بر زمین می‌دانستند. • ادیان هندو و بودیسم نیز از طریق راهبان هندی وارد منطقه شدند. آیین هندو ابتدا در میان خاندان‌های سلطنتی گسترش یافت و بعدها بودیسم ،به‌ویژه شاخه تراوادا ،به دین غالب بسیاری از مناطق تبدیل شد. • از نظر هنری نیز معماری معابد ،مجسمه‌سازی ،اسطوره‌های هندی مانن د رامایان ا و مهابهارات ا و ش یوه شهرس ازی ت أثیر عمیقی ب ر تمدن‌های هندوچین گذاشت .بسیاری از شاهکارهای معماری منطقه، از جمله معابد آنگکور ،بازتابی از این نفوذ فرهنگی هستند. از راست به چپ :خدای هندو و سنگ نوشته سانسکریت امپراتوری فونان؛ نخستین دولت بزرگ هندوچین • نخس تین دولت ب زرگ شناخته‌ش ده در هن دوچین، ام پراتوری فون ان ب ود ک ه از ح دود س ده نخس ت ت ا شش م میالدی در بخش‌ه ایی از ک امبوج ،جن وب ویتن ام و تایلن د ام روزی حک ومت می‌ک رد .اطالع ات م ا درب اره این حکومت عمدتًا از گزارش‌های بازرگانان و سفیران چینی و همچنین یافته‌های باستان‌شناسی به دست آمده است. • فونان در محل تالقی مسیرهای مهم دریایی میان هند و چین قرار داشت و همین موقعیت باعث شد به یکی از ثروتمندترین مراکز تجاری آسیا تبدیل شود .بندرهای این ام پراتوری مح ل رفت‌وآم د کش تی‌هایی ب ود ک ه کااله ایی همچون ابریشم ،ادویه ،عاج ،سنگ‌های قیمتی و فلزات را مبادله می‌کردند. • پادشاهان فون ان تحت تأثیر فرهنگ هند بودند و آیین هندو را پذیرفتند .آن‌ها معابد متعددی ساختند و نظام اداری خود را بر پایه الگوهای هندی سامان دادند .با این حال ،سنت‌های بومی نیز همچنان حفظ شد و ترکیبی از فرهنگ محلی و هندی شکل گرفت. • از مهم‌ترین مراکز این امپراتوری ،شهر باستانی اوک‌ائو بود که کاوش‌های باستان‌شناسی در آن ،سکه‌های رومی ،مهرهای هندی و اشیای چینی را آشکار کرده است .این یافته‌ها نشان می‌ده د ک ه فون ان بخش ی از ش بکه گس ترده تج ارت جه انی دوران باستان بوده است. • در قرن ششم میالدی ،فونان به تدریج قدرت خود را از دست داد و حکومت تازه‌ای به نام ِچ نال جایگزین آن شد که بعدها زمینه‌ساز ظهور امپراتوری بزرگ خمر گردید. امپراتوری خمر؛ اوج شکوه تمدن هندوچین • • • • ام پراتوری خم ر یکی از بزرگ‌ت رین و قدرتمن دترین دولت‌ه ای ت اریخ جنوب‌ش رق آس یا ب ود ک ه از ق رن نهم ت ا پ انزدهم میالدی ب ر بخش وسیعی از کامبوج ،الئوس ،تایلند و ویتنام حکومت می‌کرد. بنیان‌گ ذار این ام پراتوری ،جایاوارم ان دوم ،در س ال ۸۰۲میالدی استقالل سرزمین خمر را اعالم کرد و خود را «شاه جهان» نامید .او پایه‌ه ای حکوم تی قدرتمن دی را بن ا نه اد ک ه طی چن د ق رن ب ه اوج شکوفایی رسید. پایتخت این ام پراتوری ،ش هر آنگک ور ،یکی از بزرگ‌ت رین ش هرهای جهان در قرون وسطی بود .جمعیت آن احتماًال به بیش از یک میلیون نفر می‌رسید؛ رقمی که در آن زمان از بسیاری از شهرهای اروپایی بیشتر بود. خمرها در مهندسی آب مهارت فوق‌العاده‌ای داشتند .آنان شبکه‌ای پیچیده از سدها ،کانال‌ها و مخازن آب ایجاد کردند که امکان کشت گسترده ب رنج را ف راهم می‌ک رد .همین سیستم آبیاری ،پای ه قدرت اقتصادی و نظامی امپراتوری بود. وسعت امپراتوری خمر • شاهکار معماری این دوره ،معبد باشکوه آنگکور وات است که ابتدا برای آیین هندو ساخته شد و بعدها به معبدی بودایی تبدیل گردید .این بنا با برج‌های عظیم، نقش‌برجس ته‌های ت اریخی و ط راحی هندس ی دقی ق، ام روزه بزرگ‌ت رین مجموع ه م ذهبی جه ان ب ه ش مار می‌آید. • از دیگر آثار مشهور این دوره می‌توان به شهر آنگکور توم و معبد بایون با برج‌های سنگی مزین به چهره‌های عظیم اشاره کرد. • از قرن چهاردهم ،جنگ‌های پیاپی با تایلندی‌ها ،تغییرات اقلیمی ،ض عف نظ ام آبی اری و مش کالت داخلی ب اعث اف ول این ام پراتوری ش د و س رانجام در س ال ۱۴۳۱ میالدی شهر آنگکور به تصرف نیروهای آیوتایا درآمد. معبد آنگکور وات در کامبوج تمدن‌های باستانی ویتنام و تأثیر چین • برخالف کامبوج و تایلند که بیشتر تحت تأثیر فرهنگ هند قرار گرفتند ،تاریخ ویتنام به شدت با تمدن چین پیوند خورده است .نخستین حکومت‌های شناخته‌شده این منطقه ،وان النگ و سپس او الک بودند که در دلتای رود سرخ شکل گرفتند. • در س ال ۱۱۱پیش از میالد ،ام پراتوری ه ان چین ویتنام شمالی را تصرف کرد و نزدیک به هزار سال بر آن حکومت نمود .در این مدت ،زبان نوشتاری چینی، آیین کنفوس یوس ،نظ ام دیوان‌س االری ،ق وانین و ساختار اداری چین وارد ویتنام شد. • با وجود این سلطه طوالنی ،مردم ویتنام بارها علیه حکومت چین قیام کردند .یکی از مشهورترین این قیام‌ها ،شورش خواهران ترون گ در س ال ۴۰میالدی ب ود ک ه ب ه نم ادی از مق اومت ملی ویتنام تبدیل شد. • در س ال ۹۳۹میالدی ،ویتن ام اس تقالل خ ود را بازی افت و حکومت‌های مستقلی مانند دای ویت شکل گرفتند .با این حال، بس یاری از نهاده ای اداری و ف رهنگی برگرفت ه از الگ وی چی نی باقی ماندند. • اقتصاد ویتنام بر کشاورزی برنج ،ماهیگیری و تجارت استوار بود و دلت ای رود س رخ ب ه یکی از پرجمعیت‌ت رین و حاص لخیزترین مناطق جنوب‌شرق آسیا تبدیل شد .این کشور همچنین در طول تاریخ بارها در برابر حمالت مغول‌ها و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای مقاومت کرد و هویت ملی خود را حفظ نمود. شورش خواهران ترونگ پادشاهی پاگان؛ آغاز وحدت میانمار • تاریخ میانم ار (برم ه) ب ا ظه ور پادش اهی پاگ ان در قرن یازدهم میالدی وارد مرحله‌ای تازه شد .پیش از آن ،اقوام مختلفی مانند پیو ،مون و برمه‌ای‌ها در این س رزمین زن دگی می‌کردن د و ه ر ی ک حکومت‌ه ای محلی خ ود را داش تند .نب ود وح دت سیاس ی م وجب می‌شد این منطقه در برابر همسایگان خود آسیب‌پذیر باشد. • در س ال ۱۰۴۴میالدی ،آناورات ا ب ه ق درت رس ید و توانست قبایل و حکومت‌های پراکنده را متحد کند .او با فتح سرزمین‌های همسایه ،نخستین دولت یکپارچه میانم ار را بنی ان گذاش ت و زمین ه ش کل‌گیری ه ویت ملی این کشور را فراهم کرد. • یکی از مهم‌ت رین اق دامات آناورات ا ،پ ذیرش و گس ترش بودیسم تراوادا بود .او راهبان بودایی را از سرزمین مون دعوت کرد و با ساخت صومعه‌ها ،معابد و مراکز آموزشی ،این مذهب را به مهم‌ترین عنصر فرهنگی و سیاسی کشور تبدیل نمود .از آن زمان تاکنون ،بودیسم تراوادا مهم‌ترین دین میانمار باقی مانده است. • پایتخت این حک ومت ،ش هر باگ ان ،ب ه یکی از باش کوه‌ترین مراکز مذهبی جهان تبدیل شد .طی حدود دو قرن ،بیش از ده ه زار معب د ،اس توپا و ص ومعه در این ش هر س اخته ش د ک ه امروزه حدود دو هزار بنای آن باقی مانده است .این مجموعه یکی از ارزش مندترین میراث‌ه ای معم اری جنوب‌ش رق آس یا محسوب می‌شود. • از نظر اقتصادی ،پاگان با توسعه کشاورزی ،احداث کانال‌های آبی اری و گس ترش تج ارت ب ا هن د ،چین و س یالن (س ریالنکای امروزی) به رونق فراوانی دست یافت .با این حال ،در اواخر قرن سیزدهم ،حمالت مغوالن به رهبری قوبالی خان موجب شکل‌گیری پادشاهی‌های تایلند • • • • • تاریخ تایلند با مهاجرت اقوام تای از جنوب چین آغاز شد .این اقوام به تدریج در دره‌ه ای حاص لخیز جنوب‌ش رق آس یا س اکن ش دند و حکومت‌ه ای مس تقلی تش کیل دادند .نخستین دولت مهم آنان ،پادشاهی سوخوتای بود که در قرن سیزدهم میالدی تأسیس شد. دوران حک ومت رام خامهائن گ را عص ر طالیی س وخوتای می‌دانن د .او عالوه ب ر گسترش قلمرو ،الفبای تایلندی را ابداع یا تکمیل کرد و بودیسم تراوادا را به دین رسمی کشور تبدیل نمود .همچنین روابط تجاری گسترده‌ای با چین برقرار کرد که موجب رونق اقتصادی شد. در قرن چهاردهم ،قدرت سیاسی به پادشاهی آیوتایا منتقل شد .این حکومت بیش از چهارصد سال دوام آورد و به یکی از قدرتمندترین دولت‌های جنوب‌شرق آسیا تبدیل شد .آیوتایا در مسیر تجارت بین هند ،چین و جهان اسالم قرار داشت و بازرگانانی از ایران ،ژاپن ،پرتغال ،هلند و فرانسه در آن فعالیت می‌کردند. در این دوره ،نظام اداری پیشرفته‌ای شکل گ رفت و ارتش قدرتمندی ایجاد شد. پادشاهان آیوتایا بارها با امپراتوری خمر و همچنین برمه وارد جنگ شدند .سرانجام در سال ۱۷۶۷میالدی ،ارتش برمه شهر آیوتایا را تصرف و بخش زیادی از آن را ویران کرد. پس از این شکس ت ،تاکس ین ب زرگ کش ور را دوب اره متح د ک رد و ان دکی بع د، سلسله چاکری روی کار آمد که هنوز هم خاندان سلطنتی تایلند از همان دودمان است. الئوس و پادشاهی الن‌زانگ • سرزمین الئوس تا قرن چهاردهم از حکومت‌های کوچک و پراکنده تشکیل شده بود. در سال ۱۳۵۳میالدی ،فا نگوم با حمایت امپراتوری خمر موفق شد این مناطق را متحد کند و پادشاهی الن‌زانگ یا «سرزمین یک میلیون فیل» را بنیان بگذارد. • نام این حکومت نشان‌دهنده اهمیت فیل‌ها در ارتش ،اقتصاد و فرهنگ مردم الئوس بود .فیل‌های جنگی نقش مهمی در نبردها ایفا می‌کردند و نمادی از قدرت سلطنت به شمار می‌رفتند. • الن‌زانگ به سرعت به یکی از قدرت‌های مهم منطقه تبدیل شد .بودیسم تراوادا دین رسمی کشور شد و معابد باشکوهی در شهرهای لوانگ پرابانگ و وینتیان ساخته شدند .هنر ،ادبیات و معماری الئوسی نیز در همین دوران شکوفا شد. • اقتص اد کش ور ب ر پای ه کش اورزی ،به‌وی ژه کش ت ب رنج ،جنگل داری و تج ارت ب ا همسایگان استوار بود .موقعیت جغرافیایی الئوس در کنار رود مکونگ ،آن را به مسیر مهمی برای تجارت تبدیل کرده بود. • در قرن هجدهم ،اختالفات داخلی موجب تجزیه الن‌زانگ به سه پادشاهی کوچک شد .این ضعف سیاسی راه را برای نفوذ سیام (تایلند) و بعدها استعمار فرانسه هموار کرد. گسترش بودیسم در هندوچین • بودیس م مهم‌ت رین دین هن دوچین اس ت و نقش ی اساسی در شکل‌گیری فرهنگ ،هنر ،سیاست و زندگی اجتماعی مردم این منطقه داشته است .این دین از حدود قرن سوم پیش از میالد ،پس از مأموریت‌های تبلیغی آش وکا ،ب ه جنوب‌ش رق آس یا راه ی افت ،ام ا گس ترش گس ترده آن از ق رون ی ازدهم ت ا چه اردهم میالدی رخ داد. • در هندوچین ،شاخه تراوادا بودیسم به مذهب غالب تب دیل ش د .این ش اخه ب ر پ یروی از آموزه‌ه ای اولی ه ب ودا ،زن دگی س اده ،مراقب ه و رع ایت اص ول اخالقی تأکید دارد. • پادش اهان منطق ه ب رای اف زایش مش روعیت خ ود از بودیس م حم ایت می‌کردن د .آن ان معاب د ب زرگ ،اس توپاها و ص ومعه‌های ف راوانی س اختند و راهب ان ب ودایی را م ورد حم ایت ق رار دادن د. ص ومعه‌ها عالوه ب ر نقش م ذهبی ،مراک ز آم وزش ،نگه داری کتاب‌های خطی و انتقال دانش نیز بودند. • بودیسم تأثیر عمیقی بر هنر هندوچین گذاشت .مجسمه‌های بودا، نقاش ی‌های دی واری ،معم اری معاب د و ادبی ات دی نی از مهم‌ت رین جلوه‌های این فرهنگ هستند .جشن‌های مذهبی ،آیین‌های سنتی و حتی قوانین اجتماعی بسیاری از کشورهای منطقه نیز از تعالیم بودایی الهام گرفته‌اند. • امروزه نیز میانمار ،تایلند ،الئوس و ک امبوج از مهم‌ترین مراکز بودیسم تراوادا در جهان محسوب می‌شوند و میلیون‌ها زائر هر سال از معابد تاریخی این کشورها بازدید می‌کنند. تجارت دریایی و جاده ادویه در هندوچین • از سده‌های نخست میالدی ،هندوچین در مرکز یکی از مهم‌ترین شبکه‌های تجاری جهان قرار گرفت .کشتی‌هایی ک ه از س واحل هن د ،خلیج ف ارس ،ش به‌جزیره عربس تان و ش رق آفریق ا ح رکت می‌کردن د ،پس از عب ور از خلیج بنگ ال ب ه بن ادر هن دوچین می‌رس یدند و س پس راه خ ود را ب ه س وی چین ،ژاپن و مجمع‌الجزایر جنوب‌شرق آسیا ادامه می‌دادند .این مسیر بعدها بخشی از جاده دریایی ابریشم یا جاده ادویه نام گرفت. • روده ای ب زرگی مانن د مکون گ ،ای راوادی و رود س رخ ن یز نقش مهمی در انتقال کاالها از مناطق داخلی به بنادر ساحلی داشتند. شهرهای بندری هندوچین به مراکز پررونق دادوستد تبدیل شدند و بازرگانان هندی ،ایرانی ،عرب ،چینی و بعدها اروپایی در آن‌ها حضور یافتند. • از مهم‌ترین کاالهای صادراتی این منطقه می‌توان به برنج ،چوب‌های معطر ،چوب ساج ،عاج فیل ،پوست حیوان ات ،طال ،نق ره ،قل ع ،س نگ‌های قیم تی ،فلف ل، ه ل ،دارچین ،الک ،م وم و ابریش م اش اره ک رد .در مقابل ،پارچه‌های هندی ،ظروف چینی ،فلزات ،سالح، شیشه و مصنوعات هنری وارد منطقه می‌شد. • این رونق اقتصادی باعث رشد شهرنشینی ،افزایش درآمد دولت‌ها و تقویت قدرت سیاسی پادشاهی‌های هندوچین شد .بسیاری از معابد و بناهای باشکوه این منطقه با درآمد حاصل از تجارت ساخته شدند. ورود اسالم و نقش بازرگانان مسلمان • از قرن هفتم میالدی ،هم‌زمان با گسترش اسالم ،بازرگانان مسلمان از شبه‌جزیره عربستان ،ای ران و هن د ب ه آب‌های جنوب‌ش رق آسیا راه یافتند .هدف اصلی آن ان تجارت بود ،اما حضور طوالنی‌مدتشان باعث انتقال فرهنگ ،زبان و دین اسالم نیز شد. • اگرچ ه اس الم بیش ترین نف وذ را در مجمع‌الجزای ر م االیی و ان دونزی پی دا ک رد ،ام ا بخش‌هایی از هندوچین نیز تحت تأثیر این دین قرار گرفتند .در سواحل جنوبی تایلند، من اطق م رزی میانم ار و ب رخی ن واحی ویتن ام ،جوام ع مس لمان ش کل گرفتن د و مساجد ،مدارس دینی و مراکز تجاری تأسیس شد. • بازرگانان مسلمان به دلیل صداقت در معامالت ،شبکه گسترده ارتباطات و توانایی برق راری پیون د می ان بازاره ای مختل ف ،جایگ اه مهمی در اقتص اد منطق ه یافتن د. بسیاری از آنان با خانواده‌های محلی ازدواج کردند و در انتقال دانش دریانوردی، حسابداری ،معماری و هنرهای اسالمی نقش داشتند. • اگرچه اسالم هرگز دین غالب هندوچین نشد ،اما حضور آن تنوع فرهنگی منطقه را افزایش داد و در شکل‌گیری هویت برخی اقوام ،به‌ویژه مسلمانان جنوب تایلند و قوم روهینگیا در میانمار ،نقش مهمی ایفا کرد. مسجدی در جنوب شرق آسیا ورود اروپاییان به هندوچین • • • • • در اواخر قرن پانزدهم میالدی ،اروپا وارد عصر اکتشافات جغرافیایی شد. هدف اصلی کشورهای اروپایی یافتن راهی مستقیم به آسیا برای دسترسی به ادویه ،ابریشم ،طال و دیگر کاالهای ارزشمند بود. در سال ۱۴۹۸میالدی ،واسکو دو گاما با دور زدن دماغه امید نیک به هند رس ید و راه دری ایی جدی دی می ان اروپ ا و آس یا گش وده ش د .پس از آن، کشتی‌های پرتغالی به سرعت وارد آب‌های جنوب‌شرق آسیا شدند. پرتغالی‌ه ا نخس تین اروپایی انی بودن د ک ه ب ا حکومت‌ه ای هن دوچین ارتب اط برقرار کردند .آنان در ابتدا به دنبال ایجاد مراکز تجاری بودند و تالش کردند انحص ار تج ارت ادوی ه را در دس ت بگیرن د .پس از پرتغ ال ،هلن د ،اس پانیا، انگلستان و فرانسه نیز وارد رقابت شدند. ورود اروپایی ان تنه ا ب ه تج ارت مح دود نمان د .مبلغ ان مس یحی هم راه ب ا بازرگانان وارد منطقه شدند و در برخی شهرها کلیسا ،مدرسه و بیمارستان تأسیس کردند .همچنین فناوری‌های جدیدی مانند توپخانه ،کشتی‌های جنگی پیش رفته و س الح‌های گ رم ب ه منطق ه وارد ش د ک ه تع ادل ق درت می ان حکومت‌های محلی را تغییر داد. رق ابت ق درت‌های اروپ ایی به‌ت دریج زمین ه مداخل ه سیاس ی و در نه ایت استعمار بخش بزرگی از هندوچین را فراهم کرد. رقابت قدرت‌های استعماری در هندوچین • • • • از ق رن هف دهم ت ا ن وزدهم میالدی ،رق ابت می ان ق درت‌های اروپ ایی ب رای تسلط بر جنوب‌شرق آسیا شدت گرفت .هر کشور اروپایی تالش می‌کرد مسیرهای تجاری ،منابع طبیعی و بازارهای جدید را در اختیار بگیرد. پرتغال نخستین قدرت استعماری منطقه بود ،اما به تدریج جای خود را به هلند داد .هلندی‌ها بیشتر بر تجارت ادویه در مجمع‌الجزایر اندونزی تمرکز داشتند ،در حالی که بریتانیا نفوذ خود را در برمه (میانمار) و شبه‌جزیره ماالیا گسترش داد. در همین زمان ،فرانسه توجه ویژه‌ای به ویتنام ،کامبوج و الئوس نشان داد .دولت فرانسه این منطقه را دارای زمین‌های حاصلخیز ،منابع طبیعی ف راوان و م وقعیت راه بردی می‌دانس ت .ب ه همین دلی ل ،از نیم ه ق رن نوزدهم ،لشکرکش ی‌های نظامی فرانسه آغاز شد و به تدریج بخش بزرگی از هندوچین تحت سلطه این کشور درآمد. تنه ا تایلن د (س یام) توانس ت اس تقالل خ ود را حف ظ کن د .پادش اهان این کش ور ب ا اج رای اص الحات اداری ،نظ امی و آموزش ی و ن یز اس تفاده از سیاست خارجی هوشمندانه ،میان فرانسه و بریتانیا تعادل ایجاد کردند و کشور را از استعمار مستقیم نجات دادند .به همین دلیل ،تایلند تنها کشور اصلی جنوب‌شرق آسیاست که هرگز مستعمره قدرت‌های اروپایی نشد. هندوچین فرانسه؛ شکل‌گیری یک مستعمره بزرگ • در نیمه دوم قرن نوزدهم ،فرانسه با استفاده از برتری نظامی و اختالفات داخلی حکومت‌ه ای محلی ،ب ه ت دریج کن ترل ویتن ام را در دس ت گ رفت .س پس ک امبوج و الئ وس ن یز ب ه قلم رو اس تعماری فرانس ه اف زوده ش دند و در س ال ۱۸۸۷میالدی، اتحادیه هندوچین فرانسه تشکیل شد. • این اتحادیه شامل سه بخش اصلی ویتنام (تونکین ،آنام و کوچین‌چین) ،کامبوج و بعدها الئوس بود .اداره این سرزمین‌ها بر عهده فرماندار کل فرانسه قرار داشت که مستقیمًا از پاریس دستور می‌گرفت. • فرانس وی‌ها راه‌آهن ،ج اده ،پ ل ،بن در و س اختمان‌های اداری جدید س اختند و تولی د محصوالت صادراتی مانند برنج ،الستیک ،قهوه و زغال‌سنگ را توسعه دادند .با این حال ،هدف اصلی این سرمایه‌گذاری‌ها تأمین منافع اقتصادی فرانسه بود و بخش عمده سود حاصل از منابع طبیعی به اروپا منتقل می‌شد. • از س وی دیگ ر ،م ردم محلی ب ا مالیات‌ه ای س نگین ،ک ار اجب اری و مح دودیت‌های سیاسی روبه‌رو بودند .بسیاری از کشاورزان زمین‌های خود را از دست دادند و به کارگران مزارع بزرگ فرانسوی تبدیل شدند .این شرایط به تدریج زمینه شکل‌گیری جنبش‌های ملی‌گرا و استقالل‌طلب را فراهم کرد. جدول مقایسه ای هندوچین در دوران استعمار کشور قدرت استعماری وضعیت ویتنام فرانسه مستعمره کامبوج فرانسه تحت‌الحمایه الئوس فرانسه تحت‌الحمایه میانمار بریتانیا مستعمره تایلند — مستقل جنگ جهانی دوم و اشغال هندوچین توسط ژاپن • • • • با آغاز جنگ جهانی دوم در سال ،۱۹۳۹وضعیت سیاسی هندوچین به سرعت دگرگ ون شد .در سال ،۱۹۴۰پس از شکست فرانسه در برابر آلمان ،دولت فرانسه کنترل مؤثر خود بر مستعمراتش را از دست داد .این فرصت مناسبی برای امپراتوری ژاپن بود تا نفوذ خود را در جنوب‌شرق آسیا گسترش دهد. در سپتامبر ،۱۹۴۰نیروهای ژاپنی وارد هندوچین فرانسه شدند .اگرچه دولت اس تعماری فرانس ه در ظ اهر ب ه فع الیت خ ود ادام ه داد ،اما ق درت واقعی در اختیار ارتش ژاپن قرار گرفت .هدف ژاپن ،استفاده از منابع طبیعی منطقه و جلوگیری از ارسال تجهیزات نظامی به چین بود. در س ال‌های اش غال ،م ردم هن دوچین ب ا کمب ود ش دید م واد غ ذایی ،اف زایش مالیات ،مصادره محصوالت کشاورزی و فشارهای اقتصادی روبه‌رو شدند .در ویتنام ،سیاس ت‌های ژاپن و خشکسالی موجب قحطی بزرگ سال‌های ۱۹۴۴و ۱۹۴۵شد که بر اساس برآوردهای تاریخی ،بین یک تا دو میلیون نفر جان خود را از دست دادند. اش غال ژاپن ،هرچن د بس یار س خت و پرهزین ه ب ود ،ام ا م وجب تض عیف ق درت استعماری فرانسه شد و زمینه را برای رشد جنبش‌های استقالل‌طلب فراهم کرد. ظهور جنبش‌های استقالل‌طلب • • • • • در نیم ه نخس ت ق رن بیس تم ،اندیش ه‌های ملی‌گ رایی ،اس تقالل‌طلبی و مب ارزه ب ا اس تعمار در سراس ر هن دوچین گس ترش ی افت .روش نفکران، دانش جویان ،راهب ان ب ودایی و ره بران سیاس ی خواه ان پای ان س لطه قدرت‌های اروپایی بودند. در ویتن ام ،مهم‌ت رین ن یروی اس تقالل‌طلب ،س ازمان ویت‌مین ب ود ک ه در س ال ۱۹۴۱ب ه ره بری ه و ش ی مین تش کیل ش د .ه دف این س ازمان، مبارزه هم‌زمان با اشغال ژاپن و استعمار فرانسه بود. هو ش ی مین س ال‌ها در کش ورهای مختل ف زن دگی ک رده و ب ا اندیش ه‌های سوسیالیستی و ضد استعماری آشنا شده بود .او توانست با سازماندهی نیروهای مردمی ،شبکه‌ای گسترده از مبارزان را در سراسر ویتنام ایجاد کند. در ک امبوج و الئ وس ن یز گروه‌ه ای اس تقالل‌طلب ش کل گرفتن د ،هرچن د فع الیت آن‌ه ا در ابت دا مح دودتر از ویتن ام ب ود .در میانم ار ن یز جنبش ملی‌گ رایی ب ا رهبری آنگ سان قدرت گرفت و خواس تار پای ان حکومت بریتانیا شد. پس از شکس ت ژاپن در س ال ،۱۹۴۵بس یاری از این جنبش‌ه ا فرص ت را مناسب دیدند تا استقالل کشورهای خود را اعالم کنند. هو شی مین اعالم استقالل ویتنام • پس از تس لیم ژاپن در اوت ،۱۹۴۵خأل ق درتی در ویتن ام ب ه وجود آمد .نیروهای ویت‌مین از این فرصت استفاده کردند و در رویدادی که به انقالب اوت مشهور است ،کنترل بسیاری از شهرهای کشور را در دست گرفتند. • در دوم س پتامبر ،۱۹۴۵ه و ش ی مین در می دان «ب ا دین» ش هر ه انوی اس تقالل کش ور را اعالم ک رد و جمه وری دموکراتیک ویتنام را بنیان گذاشت .او در سخنرانی خود ،با الهام از اعالمیه استقالل ایاالت متحده و اعالمیه حقوق بشر فرانسه ،بر حق ملت‌ها برای تعیین سرنوشت خود تأکید کرد. • اما دولت فرانسه حاضر به پذیرش این استقالل نشد و تصمیم گ رفت دوب اره کن ترل ویتن ام را ب ه دس ت گ یرد .این اختالف، آغازگر یکی از مهم‌ترین جنگ‌های ضد استعماری قرن بیستم شد. جنگ اول هندوچین ()۱۹۵۴–۱۹۴۶ • جنگ اول هندوچین در سال ۱۹۴۶میان فرانسه و نیروهای ویت‌مین آغاز شد .هدف فرانسه بازگرداندن سلطه استعماری خود بود ،اما ویت‌مین برای استقالل کامل مبارزه می‌کرد. • در سال‌های نخست ،ارتش فرانسه به دلیل تجهیزات پیشرفته برتری داشت ،اما نیروهای ویت‌مین با استفاده از جنگ‌ه ای چریکی ،حمایت گس ترده روس تاییان و آش نایی ب ا جغرافی ای منطق ه ،توانس تند مق اومت مؤثری نشان دهند. • از سال ،۱۹۴۹با پیروزی انقالب چین ،دولت جدید چین حمایت گسترده نظامی و لجستیکی از ویت‌مین آغاز کرد .در مقابل ،ایاالت متحده نیز برای جلوگیری از گسترش کمونیسم ،کمک‌های مالی و نظامی فراوانی به فرانسه ارائه داد. • جنگ به تدریج به بخشی از رقابت جهانی میان بلوک شرق و غرب در دوران جنگ سرد تبدیل شد. نبرد دین‌بین‌فو؛ پایان استعمار فرانسه • مهم‌ت رین ن برد جن گ اول هن دوچین ،ن برد دین‌بین‌ف و در س ال ۱۹۵۴بود .فرمانده نیروهای ویت‌مین ،وو نگوین جیاپ ،تصمیم گرفت پایگاه بزرگ ارتش فرانسه در دره دین‌بین‌فو را محاصره کند. • فرانسوی‌ها تصور می‌کردند این پایگاه شکس ت‌ناپذیر است ،اما نیروهای ویت‌مین با انتقال توپخانه سنگین از میان کوهستان‌ها، ایج اد ش بکه گس ترده س نگرها و محاص ره کام ل منطق ه ،ارتش فرانسه را در شرایط بسیار دشواری قرار دادند. • پس از ۵۶روز ن برد ،نیروه ای فرانس وی در ۷م ه ۱۹۵۴تس لیم ش دند .این شکس ت ن ه تنه ا پای ان حض ور اس تعماری فرانس ه در هندوچین بود ،بلکه یکی از مهم‌ترین پیروزی‌های جنبش‌های ضد استعمار در قرن بیستم به شمار می‌رود. وو نگوین جیاپ کنفرانس ژنو و تقسیم ویتنام • پس از شکست فرانسه ،نمایندگان کشورهای بزرگ جهان در کنفرانس ژنو ۱۹۵۴گرد هم آمدند تا درباره آینده هندوچین تصمیم‌گیری کنند. • بر اساس توافقات این کنفرانس: .1فرانسه استقالل ویتنام ،الئوس و کامبوج را پذیرفت. .2ویتن ام ب ه ط ور م وقت در م دار ۱۷درج ه ب ه دو بخش ش مالی و جن وبی تقسیم شد. .3شمال تحت رهبری هو شی مین قرار گرفت. .4جنوب از حمایت ایاالت متحده برخوردار شد. • قرار بود در س ال ۱۹۵۶انتخاب ات سراس ری برگ زار ش ود و کش ور دوباره متحد گردد. • با این حال ،این انتخابات هرگز برگزار نشد .اختالفات ایدئولوژیک میان دو بخش ویتنام و مداخله قدرت‌های خارجی ،زمینه را برای آغاز جنگ ویتنام فراهم کرد؛ جنگی که یکی از طوالنی‌ترین و پرهزینه‌ترین درگیری‌های قرن بیستم بود. جنگ ویتنام ()1975–1955 • • • • پس از توافق‌ه ای کنف رانس ژن و در س ال ،۱۹۵۴ویتن ام ب ه دو بخش تقس یم ش د: ویتنام شمالی به رهبری هو شی مین و ویتنام جنوبی که از حمایت ایاالت متح ده برخ وردار ب ود .ق رار ب ود این تقس یم موق تی باش د و ب ا برگ زاری انتخاب ات سراسری پایان یابد ،اما اختالفات سیاسی و ایدئولوژیک مانع اجرای این توافق شد. از سال ،۱۹۵۵درگیری میان دو دولت شدت گرفت .ویتنام شمالی با هدف اتحاد کشور از نیروهای چریکی ویت‌کنگ در جنوب حمایت می‌کرد ،در حالی که آمریکا برای جلوگیری از گسترش کمونیسم ،کمک‌های مالی و نظامی گسترده‌ای به دولت ویتن ام جن وبی ارائ ه داد .به‌ت دریج ه زاران مستش ار نظ امی آمریک ایی وارد منطق ه شدند و سپس حضور نظامی آمریکا به صدها هزار سرباز افزایش یافت. یکی از مهم‌ت رین عوام ل م وفقیت نیروه ای ش مال ،اس تفاده از مس یر ه و ش ی مین ب ود؛ ش بکه‌ای پیچی ده از جاده‌ه ا و مس یرهای جنگلی ک ه از خ اک الئ وس و کامبوج عبور می‌کرد و امکان انتقال نیرو ،تجهیزات و آذوقه را فراهم می‌ساخت. جن گ ویتن ام ب ه یکی از خ ونین‌ترین جنگ‌ه ای ق رن بیس تم تب دیل ش د .اس تفاده از بمب اران گس ترده ،م واد ش یمیایی مانن د عام ل ن ارنجی ( )Agent Orangeو درگیری‌ه ای ط والنی ،خس ارت‌های عظیمی ب ه زیرس اخت‌ها ،محیط‌زیس ت و غیرنظامیان وارد کرد. پایان جنگ و اتحاد ویتنام • در اوایل دهه ،۱۹۷۰افکار عمومی آمریکا به شدت با ادامه جنگ مخالفت می‌کرد. هزینه‌های سنگین مالی ،تلفات انسانی و نبود چشم‌انداز روشن برای پیروزی ،دولت آمریکا را به مذاکره واداشت. • در س ال ،۱۹۷۳تواف ق صلح پ اریس امضا شد و نیروه ای آمریکایی به‌تدریج از ویتنام خارج شدند .اما جنگ میان شمال و جنوب ادامه یافت. • در آوری ل ،۱۹۷۵ارتش ویتن ام ش مالی وارد ش هر س ایگون ش د .س قوط س ایگون پای ان جن گ و پ یروزی کام ل نیروه ای ش مال را رقم زد .تص اویر خ روج ش تاب‌زده کارکنان سفارت آمریکا با بالگرد ،به یکی از نمادهای پایان جنگ تبدیل شد. در س ال ،۱۹۷۶دو بخش کش ور رس مًا ب ا یک دیگر متح د ش دند و جمه وری سوسیالیستی ویتنام تشکیل شد .پس از جنگ ،دولت با مشکالت فراوانی مانند بازسازی شهرها ،پاک‌سازی مین‌ها ،رسیدگی به مجروحان و احیای اقتصاد روبه‌رو بود. • از دهه ،۱۹۸۰ویتنام با اجرای اصالحات اقتصادی موسوم به «دوی موی» (Đổi ،)Mớiاقتصاد خود را به‌تدریج به سوی بازار آزاد هدایت کرد و به یکی از اقتصادهای رو‌به‌رشد آسیا تبدیل شد. • استقالل الئوس و کامبوج • پس از پایان استعمار فرانسه ،الئوس و کامبوج نیز مسیر استقالل را طی کردن د .ه ر دو کش ور در س ال ۱۹۵۳اس تقالل خ ود را ب ه دس ت آوردند ،اما اختالفات داخلی و رقابت قدرت‌های جهانی ،ثبات سیاسی آن‌ها را با چالش روبه‌رو کرد. • در الئوس ،درگیری میان دولت سلطنتی و جنبش پاته‌ت الئو سال‌ها ادامه یافت .این کشور به دلیل هم‌جواری با ویتنام ،به یکی از میدان‌های غیرمستقیم جنگ سرد تبدیل شد و بخش‌هایی از آن به‌شدت بمباران شد .در نهایت ،در سال ،۱۹۷۵پاته‌ت الئو قدرت را در دست گرفت و جمهوری دموکراتیک خلق الئوس تأسیس شد. • در کامبوج ،پس از استقالل ،نورودوم سیهانوک تالش کرد کشور را از رقابت میان قدرت‌های جهانی دور نگه دارد ،اما گسترش جنگ ویتنام و دخالت بازیگران خارجی ،اوضاع را بی‌ثبات کرد .این شرایط زمینه‌ساز ظهور یکی از خشن‌ترین حکومت‌های قرن بیستم شد. خمرهای سرخ و حکومت پل پوت • • • • در س ال ،۱۹۷۵گ روه کمونیس تی خمره ای س رخ ب ه ره بری پ ل پ وت قدرت را در کامبوج به دست گرفت .رهبران این گروه معتقد بودند که باید جامعه‌ای کامًال کشاورزی و بدون طبقات اجتماعی ایجاد شود. برای اج رای این ای ده ،تم ام ش هرهای ب زرگ تخلی ه ش دند و میلیون‌ه ا نف ر مجب ور ش دند ب ه روس تاها و اردوگاه‌ه ای ک ار اجب اری برون د .م دارس، دانشگاه‌ها ،بانک‌ها ،بیمارستان‌ها و بسیاری از نهادهای دولتی تعطیل شدند. اف راد تحص یل‌کرده ،پزش کان ،معلم ان ،روحانی ان و ح تی کس انی ک ه زب ان خارجی می‌دانستند ،به‌عنوان دشمن حکومت شناخته می‌شدند. در فاصله سال‌های ۱۹۷۵تا ،۱۹۷۹حدود ۱٫۵تا ۲میلیون نفر بر اثر اع دام ،گرس نگی ،بیم اری و ک ار اجب اری ج ان باختن د .این روی داد یکی از بزرگ‌ت رین فجایع انسانی ق رن بیستم ب ه شمار می‌رود و از آن با عنوان نسل‌کشی کامبوج یاد می‌شود. در سال ،۱۹۷۹ارتش ویتنام وارد کامبوج شد و حکومت خمرهای سرخ را سرنگون کرد ،اما پیامدهای این دوره هنوز نیز در جامعه کامبوج احساس می‌شود. پل پوت میانمار پس از استقالل • • • • میانمار در سال ۱۹۴۸از بریتانیا استقالل یافت .آنگ سان نقش اساسی در مذاکرات استقالل داشت ،اما چند ماه پیش از اعالم رسمی استقالل ترور شد .پس از آن ،کشور با مشکالت فراوانی از جمله اختالفات قومی، شورش‌های مسلحانه و ضعف نهادهای دولتی روبه‌رو شد. در سال ،۱۹۶۲ارتش با کودتا قدرت را در دست گرفت و نظامی مبتنی بر حک ومت نظامی ان ایج اد ک رد .این حک ومت سیاس ت‌های اقتص ادی بس ته، کنترل شدید سیاسی و محدودیت‌های گسترده بر آزادی‌های مدنی را اعمال کرد. از دهه ۱۹۸۰به بعد ،اعتراض‌های مردمی برای دموکراسی افزایش یافت. یکی از چهره‌های برجسته این جنبش ،آنگ سان سو چی بود که سال‌ها در حبس خانگی به سر برد. در دهه‌ه ای اخ یر ،میانم ار باره ا می ان دوره‌ه ای حک ومت غیرنظ امی و حکومت نظامی جابه‌جا شده است و همچنان با چالش‌های سیاسی ،قومی و اقتصادی روبه‌رو است. آنگ سان تشکیل آسه‌آن و همکاری منطقه‌ای • پس از دهه‌ها جنگ و بی‌ثباتی ،کشورهای جنوب‌شرق آسیا به این نتیجه رسیدند که توسعه اقتصادی و امنیت منطقه‌ای تنها از طریق همکاری امکان‌پذیر است. • در سال ،۱۹۶۷انجمن کشورهای جنوب‌شرق آسیا (آسه‌آن) تأسیس شد .هدف این سازمان ،گسترش همکاری‌های اقتصادی ،فرهنگی ،سیاسی و امنیتی میان کشورهای منطقه بود. • اگرچ ه در ابت دا تنها پنج کش ور عض و آس ه‌آن بودن د ،ام ا بع دها هم ه کش ورهای هندوچین نیز به آن پیوستند: .1ویتنام ()۱۹۹۵ .2الئوس ()۱۹۹۷ .3میانمار ()۱۹۹۷ .4کامبوج ()۱۹۹۹ • عض ویت در آس ه‌آن ب اعث اف زایش تج ارت ،س رمایه‌گذاری ،گردش گری و همکاری‌های آموزشی شد و به کاهش تنش‌های سیاسی میان کشورهای منطقه کمک کرد. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری • • • تاریخ هن دوچین ،داس تان تعام ل فرهنگ‌ه ا ،ظه ور و س قوط امپراتوری‌ه ا، مقاومت در برابر استعمار و تالش ملت‌ها برای دستیابی به استقالل است. این منطقه طی بیش از دو هزار سال ،تحت تأثیر تمدن‌های هند و چین، ش بکه‌های گس ترده تج ارت دری ایی ،اس تعمار اروپ ایی و رقابت‌ه ای دوران جنگ سرد قرار گرفت. با وج ود جنگ‌ه ای ط والنی ،انقالب‌ه ا و بحران‌ه ای سیاس ی ،کش ورهای هندوچین توانسته‌اند هویت فرهنگی خود را حفظ کنند و در دهه‌های اخیر مسیر توسعه و همکاری منطقه‌ای را در پیش گیرند .امروزه ویتنام ،تایلند و ک امبوج از مقاص د مهم گردش گری جه ان هس تند ،الئ وس و میانم ار دارای م یراث ف رهنگی و ط بیعی ارزش مندی‌اند و همک اری در چ ارچوب آس ه‌آن، نقش مهمی در آینده سیاسی و اقتصادی جنوب‌شرق آسیا ایفا می‌کند. مطالع ه ت اریخ هن دوچین نش ان می‌ده د ک ه م وقعیت جغرافی ایی ،تعام ل تمدن‌ها و مقاومت در برابر سلطه خارجی ،از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهنده هویت این منطقه بوده‌اند و شناخت این گذشته برای درک تحوالت امروز جنوب‌شرق آسیا ضروری است.