خدایان آشوری

به نام خدا خدایان آشوری مقدمه • آشوریها ،هم خدایانی را که در بابل مورد ستایش بود می پرستیدند فقط آشور خدای انحصاری آنها محسوب می شد ودر میان سایر خدایان ،خدایان جن گ مانن د ایش تار رب الن وع آش ور و آرب ل و نینورتا و شولمان اهمیت بیشتری داشتند. • ادبی ات م ذهبی بین النه رین س فلی هم ه م ورد قب ول و اس تفاده آش وریها ق رار گ رفت ،این موض وع ک ه از اواس ط ه زاره دوم پیش از میالد عملی ش ده ب ود ت ا آخ رین روزه ای زمام داری ام پراطوران آش ور دوام ی افت( .بهمنش،137، )1374 • عده خدایان بابل و آشور بسیار است .در یکی از کتیبه های آشوری مربوط به حدود 867پیش از میالد ،هفت هزار نام خدایان و فرشتگان منقوش • آش وریها خ دایان را موج وداتی آس مانی می دانستند و عالمت آنها را در کتیبه ها ،ستاره قرار داده بودن د .مثال خ دای ب زرگ آن ور را ب ا ی ک س تاره نشان می دادند. • به گمان آشوریان ،خدایان هم چون افراد بشر ص احب خش م و آرزو و دس تخوش احتیاج ات م ادی بودن د ،تنه ا تف اوت آن ان ب ا انس ان در ق درت ف وق العاده و حیات جاودانگی بود. • ارواح بدکردار از بشر تواناتر و از خدایان ناتوانتر بودند و به صورت انسان و تن جانور مانند اژدها و پلنگ ،برای آزار بشر در هر گوشه پنهان بودند. • اوصاف نیروهای بد یا اهریمنی در دین اشور در ی ک کتیب ه از آنه ا چ نین اس ت :این ان س م ه ای • در واقع در دین آشوری ،ارواح هر کدام اسم و ش غلی داش تند .الب ارتو قات ل اطف ال خردس ال و الباسو علت رعشه اندام و احناسو موجب سیاهی و زردی رخسار بود .وظیفه اینان پرستش ارواح بدکردار نیست بلکه باید آنان را مغلوب نموده و با عمل بیشتر تاثیر شوم آنها را برطرف نماید. • شمش ی ا خورش ید خ دای ع دالت و قاض ی ب زرگ جهانیان است که ظلم را از بین می برد و قوانین را ب ه پادش اهان دادگ ر تلقین می کن د .عالمت او در کتیبه ها قرصی است مزین به یک ستاره که دارای چهار شاخه است و از میان هر شاخه رشته • ایشتار خدای نیکخواه است .گاهی او را دختر آنو و گاهی دختر سین و زمانی خدای جنگ و شهوت خوانده اند .کوشش او در فریفتن و عاشق کردن ب نی آدم اس ت .س ایر خ دایان م اده ک ه در میانرودان بودند در ایشتار مستتر شدند .او را به صورت زنی جنگجو که بر پشت دو شیر ایستاده اس ت و ت یری در دس ت دارد نش ان می دهن د .در خدای آشور • خدای ملی یعنی آشور یکی از خدایان خورشیدی بود و روح جنگی داشت و بر دشمنان خود رحم نمی کرد .بندگان وی معتقد بودند که این خدا از کشته شدن اسیران در برابر ضریح خود خشنود می شود. • آش ور ش اه خ دایان ب ود .این برت ری بازت ابی از روزه ای آغ ازین تب دیل آش ور ب ه دولت-ش هر آش ور بود .او خدای رسمی ملت آشور بود و همه چیز و همه کس به وی تعلق داشت .او پادشاه آشور را به • شاه تم ام موفقیته ا و کاره ای انج ام ش ده ،ب ه وی ژه پیروزیه ای نظ امی خ ویش را ب ه خداون د آش ور نس بت می داد ،زی را ن ه تنه ا ق درت ،بلک ه ه وش و ذک اوت و هم ه من ابع موج ود و در دس ترس ،موهبته ای اعط ایی بودن د ک ه او در اختیارش قرار داده بود. • آشور بر همه خدایان ،انسانها و جهان به عنوان پادش اه ،س رور ،ارب اب ،پ در ،آفری دگار ،حکیم و خردمند و جنگاوری سلحشور فرمانروایی داشت. شه مش یا خدای خورشید • شه مش ،Shamashخورش ید ی ا ب ه ب ر Babarب ه معنی یگانه رخشان و در بابل روزگار حمورابی از بزرگترین خدایان بود. • در اس طوره ه ا ،خورش ید بال دار دش من ت اریکی، بیماریه ا و اهریمن انی ب ود ک ه از دیرب از نم اد ت اریکی بودن د .خورش ید در این روایت پاس دار ستمدیدگان و خدایی بود که اسمان را هر روز از اف ق ش رق ت ا غ رب درمی نوردی د و ح تی در کیهانشناخت میانرودان در جهان زیرین سفری چون سفر در جهان مرئی داشت. • در این روای ات خورش ید بینن ده خطاه ا ،آش کار کنن ده نه ان و خ دای ب زرگ ع دالت و از فرمانروایان خواستار عدالت و مهربان بودن با سین یا خدای ماه • از کشفیات سرلئوناردوولی در مرکز اصلی کیش سین Sinدر اور Urچنین برمی آید که خدای ماه یا س ین در می انرودان جن وبی از خدایان مشهور سومر بود. • نزد م ردم باس تان ،س ین ش اخص گ ذر زم ان و خدایی بود که در تمدن پیش از مسیحیت و جایی که سفرهای بازرگانان ماه ها طول می کشید و بازرگانی در فراسوی دریاها و صحاری از اهمیت • در س ه س ده اول ش کوفایی مس یحیت ن زد کاروانه ای ش هرهای ب زرگ پ المیرا ] Palmiraی ا تدمر به معنی نخل [ نیایش ماه با نام یرخ Yearkh یا یارخیبول Karkhibolرواج بسیار داشت. • توج ه ب ه کیش م اه در مراک ز تج اری جن وب عربستان و پالمیرا و کهنترین شهرهای سوریه در عهد عتیق خاستگاهی از این دست دارد و بی تردی د رویک رد ب ه کیش م اه از آنجاس ت ک ه در می انرودان بع د از اور مهم ترین مرک ز کیش م اه در حاران ] در حد فاصل رود فرات و خابور و به ایشتر خدابانوی مادر • یکی از خدابانوان مشهور سومری اینانا Inanaو هم این خدابانوست که سامیان و آموریان او را ایشتر می نامیدند. • توج ه انس ان ب ه اف زایش تولی د کش اورزی و دامپروری در حقیقت توجه به گسترش خانواده و تصاویر زنان عریان و باردار در نقاشی های اعم اق غاره ای پارین ه س نگی و در نقش برجس ته ه ای می انرودان گوی ای این گ رایش طبیعی و نقش مهم خدابانوان مادر در اساطیر و انگیزش های آئینی است. • درمانگری و جادوی تقلیدی برای انسان راهی ب ود ب رای نف وذ در خ دایان و همچ نین از این • ازدواج مق دس خ دایان و خ دابانوان در باوره ای آئی نی س ومریان دارای نقش ی حس اس و ج ز اسرائیلیان نزد سامیان نیز این باور گرایشی در جهت توجه به کیش طبیعت بود. • از نقش مهرهای استوانه ئی یافته شده در تل اس مر Tell Asmarمرب وط ب ه ه زاره س وم قب ل از میالد و س تون آئی نی یافت ه ش ده در اس ین Isin مربوط به اواخر هزاره سوم پیش از میالد چنین بر می آید که ازدواج ساالنه و مقدس شهریاران این منطقه با زنان کاهن تقلید از ازدواج تموز خدای گیاهی و اینانا خدابانوی مادر بود. • نزد سامیان ایشتر همانند خدابانو اینانا در سومر نمون ه ای از توج ه انس ان ب ه ب اروری و روایت • ایشتر یا اینانا با تموز گیاهخدای میرائی که هر سال در فصل خزان میمیرد و ] در بهار [ دیگر بار زن ده می ش ود ،پیون د دارد .این داس تان مای ه در کنعان روایت آنات Anatکه بعل مرده را می جوید و در مص ر در روایت تالش ای زیس در ی افتن تن م رده اوزی ریس و در یون ان در اس طوره دم تر Demeterجوین ده کورئ ه Koreو اف رودیت Aphrodite جویای ادونیس Adonisتکرار می شود. • در ال واح راس الش مره در کنع ان عث تر Athtarب ه جستجوی بعل Baalکه مرده است و خدای باران های زمستانی است بر می آید و جهان زیرین را • ایشتر در دوره فرمانروایی سامیان و در بابل شناخته شده و در آشور خدابانوی جنگجویی بود ک ه س رانجام در کنع ان ب ا ن ام آن ات پدی دار می شود .آنات نیز احتماال با عثتر سامی پیوند دارد و نماد او در خاور نزدیک ستاره ناهید و ستاره ای است که در فلسطین النجم نام دارد و در شهر ک اروانرو پ المیرا و در س ده اول میالدی ن زد همسایگان اسرائیل در مواب Moabو آمن Ammon همپ ای خ دای م اه و خ دای خورش ید خ دابانوی خورشید مورد تکریم بود. • ایش تر و عث تر در پیون د ب ا جن گ وس تیز ش اید ب ا • ایش تر در ال واح س لطنتی آش ور خ دابانوی جنگجویی است که از او با نام » شجاع بی همتا « یاد می شود و خدابانویی است که سربازان آشور را علی ه س ربازان دش من ب ر می انگ یزد و در پیشگویی ها شهریاران را برای پیروزی در نبرد یاری می کند. • نماد اشتر در کیش حیونی او شیری است که در تن دیس ه ای می انرودان و مص ر دوره سلس له نوزدهم ( 1250-1200ق.م ) نمایان می شود و نبو و مردوک • در نقش برجسته ای آشوری همراه خدایان آشور ( ادد و ایشتر ) نشانه های خاصی از قبیل سنان نیزه ،گوه یا شاید قلم و هالل ماه را می توان دید که هالل ماه نماد خدای ماه سین ،گوه یا قلم نماد نبو Neboخدای پاسدار سخنوری و دبیری و همتای عط ارد ی ا ت یر در مجموع ه ب ابلی اس ت .ن ام نب و، س خنگوی خ دایان و واس طه بین انس ان و خ دایان شاید با واژه عبری نبی ( پیامبر ) پیوند دارد. • در نمونه ای از این نقش برجسته ها ،سنان نیزه نماد مردوک ،شهرخدای بابلی در دوره آموریان ،و خ دایی اس ت ک ه نقش ی همانن د ئن لی ل س ومری، • مردوک در نقش ذکر شده ،در کار آفرینش جهان و ستیز با آشفتگی آغازین Choasخدایی آفریننده اس ت ک ه در می انرودان ب ا مراس م و جش ن آئین سال نو در بهار پیوند می یابد .ادد Adadنیز نزد آموریان و در میانرودان شمالی از چنین نقشی برخوردار بود. • نقش مردوک در برخورد با قدرت های آشفتگی در مراسم آئینی جشن سال نو در آشور به خدای بزرگ این قلمرو یعنی آشور واگذار می شود و ئه رش کیگل و نرگل • سخن گفتن از دو خ دای دیگ ر از مجموع ه خدایان میانرودان باستان از اهمیت خاصی برخ وردار اس ت .این خ دایان قدرتمن د و بدنهاد جهان زیرین ئه رش کیگل Ereshkigal و نرگل Nargalنام دارند. • دو اس طوره مرب وط ب دین خ دایان ط رحی کام ل از تص ور مردم ان می انرودان باس تان از جه ان زی رین را ب ه دس ت می ده د و گویای تحول اندیشه این مردمان از خدای برتر جهان زیرین است. • بر طب ق متن مش هوری ک ه ب ه کیش • خدابانوی جهان در اسطوره مذکور ،ئه رش کیگل یا آالتو Allatuبه معنی خدابانو است. • اسطوره دیگر گویای آن است که نرگل خدای ویرانگری که ابزار او آذرخش و طاعون است به جهان زیرین راه یافت ه و پاس داران او چه ارده دروازه جه ان زی رین را پاسداری می کنند. • سالح نرگ ل آذرخش و ط اعون و گوی ای نقش نرگ ل ب ه عن وان خ دایی خورش یدی اس ت ک ه اوج خش ونت او در گرم ای نیم روز و فراخوان دن ط اعونی ک ه در نیم روز یورش می آورد پدیدار می شود (.گری) 1384 ،37-27، • نینورتا نخستین فرزند ذکور آشور و خدای جنگ و شکار بود .اگرچه در شهر آشور برای وی معبدی برپ ا ش ده ب ود ،ام ا دس ت کم در زم ان آش ور ناص رپال دوم ،مق ر اص لی او ش هر نم رود ب ود. ( مجیدزاده) 1380 ،132 ، • آن و خ دای آس مان ،پ در خ دایانی ک ه ب ه جه ان آس مانی تعل ق دارن د .خ دای اقت دار ،پ در اله ه ایشتار آشور-خدای آشور ،آفریننده خویش ،سرور تمام خدایان ،خدای آسمان و زمین ،تعیین کننده مذهب • هر ش رحی درب اره م ذهب آش وری الزام ا بح ثی است در مورد آیینهای بزرگ کشوری و دولتی، زیرا آگاهی ما در زمینه اینگونه آیینها بسیار زیاد است حال آنکه اسناد و مدارک بسیار اندکی از باوره ای م ذهبی ف ردی و نح وه اج رای آنه ا در آشور در دست است. • خدایان پرس تی وی ژگی م ذهب آش وری اس ت اگرچ ه ،دس ت کم در ب االترین س طوح تع داد خدایان در آشور به مراتب کمتر از شمار آنان در بابل بود .دلیل این امر آنست که خدایان در هر دو منطقه با شهرها ارتباط داشتند و هر یک از آنه ا ح امی ش هری ب ود و س رزمین باب ل در مقایسه با آشور مراکز شهری بیشتر و بزرگتری • نینوا و اربعیل تنها یک خدای حامی داشت و آن ایش تر ب ود و نینورت ا از ش هر کلخ و ( نم رود ) حمایت می کرد. • نف وذ بابلیه ا ب ر م ذهب آش وری بس یار گس ترده است و شاید بتوان آن را از نفوذ سه خدای بابلی انلی ل ،م ردوک و نب و در م ذهب آش ور ب ه تص ویر کش ید .انلی ل نخس تین ب ار در دوران پادش اهی شمشی-ادد اول در آشور پدیدار شد و سرانجام به مقامی برابر با آشور دست یافت و نام او به یکی از صفات آشور مبدل شد. • شواهدی از پرس تش م ردوک در ش هر آش ور در قرن چهاردهم ق.م پدیدار می شود و پس از آن • پرستش از طریق اجرای مراسم نیایش شاهانه ویژگی مذهب آشوری بود .مرکز چنین نیایشی معبد و مجسمه خدا بود و معبد با یک شبستان مرک زی ک ه پیک ره م ورد پرس تش در آن ق رار داشت بنای یادمانی به شمار می رفت. • ریاست معبد به دست شنگو ( کاهن بزرگ ) بود و او در براب ر پادش اه ب ه عن وان نماین ده آش ور، شاه خدایان ،بر روی زمین مسئول بود. • بزرگترین و مهمترین مراسم مذهبی در سالنامه • برخ ورد رس می آش وریها ب ا خ دایان بیگان ه و نیایش آنان همراه با شکیبایی و اغماض بود .آنها هرگ ز کوشش ی در تحمی ل پرس تش آش ور ی ا ه ر خدای دیگر آشوری بر ملتهای شکست خورده از خ ود ب ه عم ل نمی آوردن د .آن ه تنه ا پیک ره ه ای خدایان را به عنوان گروگان می بردند. • آگاهی ما از درگیری مردم عادی با مذهب و معبد و زندگی مذهبی انه بسیار اندک است .آنها به احتم ال ب رای تماش ای مراس م باش کوه و تش ریفاتی م ذهبی در مس یر رژه گ رد می آمدن د • غیبگویی موضوعی است که با مذهب مرتبط اس ت .آش وریها معتق د بودن د ک ه خ دایان نقش ه های خود را از طریق عالیم گوناگون آشکار می سازند ،و این بر انسانها بود که خواندن چنان عالیمی را فرا گیرند .این پیشگویی ها از طریق واس طه ه ای گون اگون مانن د الگوه ای دود ی ا تولدهای ناقص انسان و جانور ارائه می شد. • در دوران آشور جدید ،پیشگویی به کمک ستاره شناس ی و ف یزیولوژی ج انوران بس یار مت داول نتیجه گیری هر چند که آشوریان توانستند در یک برهه زمانی در زمینه سیاسی یک پادشاهی نسبتا متمرکز با زور شمشیر به وجود آورند ،اما این پادشاهی م یراثی باقیمان ده از پادش اهان پیش از آنه ا مانن د س ومر و باب ل و اک د و ...ب ود .آنه ا در زمین ه م ذهب هم هم ه مظ اهر م ذهبی پیش از آشور را پذیرفتند و با توجه به مقتضیات زمان و مک ان آنه ا را ب ه ک ار بردن د .دین آنه ا در حقیقت بیشتر خدایان سومر و بابل را با تغییر نام ولی با همان کارایی و عملکرد شامل می منابع • ایزدپناه ،مهرداد ،آشنایی با ادیان کهن ایران و بین النهرین ،محور ،چاپ اول1381 ، • بهمنش ،احم د ،ت اریخ مل ل ق دیم آس یای غ ربی، دانشگاه تهران ،چاپ پنجم1374 ، • دورانت ،وی ل ،ت اریخ تم دن،آرام ،احم د ،اقب ال، 1350 • گری ،آلن ،اس اطیر می انرودان ،ب اجالن ف رخی، اساطیر1384 ، • مجی دزاده ،یوس ف ،ت اریخ و تم دن بین النه رین،