اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان

صفحه 1:
9 6 ainwl ‏مسلمان‎ نویسنده: دکتر تقی آزاد ارمکی 

صفحه 2:
ODOC Te Neto 

صفحه 3:
<مرتبط با بخشی از مبانی تثوریکی كتاب جامعه شناسى 1 3 

صفحه 4:
وس اا ۱ <بررسیهای فرهنگی متفکران مسلمان اروشهای خاص تحقیق در مطالعات فرهنگی تکنیگهای گرذاوری اظلاعات تجزیه و تحلیل اطلاعات و روش بررسی اشکالات روش فرهنگ شناسان مسلمان بیرونی و مطالعات فرهنگی بررسی سفرنامه ها انگیزه های سفرنامه نویسی پوششهای نفوذ سفرنامه نویسان در ایران 

صفحه 5:
تهیه کننده: > نسرین صفوی زاده <سرگروه علوم اجتماعی اصفهان ‏ سارا آقا داوود >92 -1393 

صفحه 6:
بررسیهای فرهنگی متفکران مسلمان * با آن که توجه نهایی متفکران به طور مستقیم به فرهنگ نبوده است ولی در زمینه ی مسایل فرهنگی مباحثی چون چگونگی پیدایش فرهنگ هاء توسعه و تحول فرهنگی و عوامل موثر در ایجاد, تغییر و انقراض فرهنگ ها را می توان از موضوعا ت عمده مورد توجه و عنایت متفکران مسلمان دانست. * در بررسی تاریخچه این مباحث به مطالعات فرهنگی گوناگونی برمی خوریم که سفرتامه ها مهخترین آن ها هستند: * متفکرانی چون ابن فضلان» ابن بطوطه, ناصرخسرو و بیرونی به مسایل و مباحث فرهنگی علاقمند بودند.تصور آن ها از فرهنگ, عبارت از آن نظام فکری ای است که رفتار و کردار آدمیان را جهت می دهد. عنصر اساسی فرهنگ در این دیدگاه, تفکر و اندیشه است. از اين رو آن ها تفاوت بین دو جامعه ی زنده و در حال مرگ را در میزان پویایی فرهنگ هریک از اين جوامع و میزان فعالیت های فرهنگی می دانستند. * ابن فضلان و ابن بطوطه در برخورد با جوامع گوناگون به طرح عناصر و موضوع هایی پرداخته اند که در پویایی دیدگاه فرهنگی آن ها موثر هستند: آداب و ستن, مناسک, عبادات و احکام دینی, مراسم؛ قوتها و ضعف های فرهنگی, موقعیت دین» شخصیت ها و مراکز علمی و فرهنگی عمده ترین موضوعات جو رمعلاف أنان تووه ایور این رشان عوقعب فش و تعولات هر یک از این جوامعه از دریچه فرهنگ نیز مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفته است. 

صفحه 7:
* در بیان موقعیت علمی و نظری آار متفکران مسلمان چندین نظر وجود دارد.عده ای کارهای آنان را در حد گردآوری اطلاعات مورد نیاز مردم شناسان معاصر تلقی می کنند. * عده ای دیگر آن ها را با عنوان"مردم شناسی بدون مردم شناس" توصیف کرده اند.به نظر آن ها تفاوت عمده ی کار مردم شناسان مسلمان و معاصر در 1.اجمال و تفصیل و 2.در خاص و عام بودن کار آن ها است. * مطالعات ان ها چارچوب نظری و روش شناسی مشخصی دارد که با همدیگر مرتبط هستند و پارادایم خاصی را تعریف می کنند. ** در اين بارادايم تسلط یک متفکر بر یک نظریه و روش خاص نشان گر تمایز او بر دیگران: است::جندگام بلط دز آنباراذایمدیدگاه کار کردی السچت: * روش مقایسه روش اصلی است و کار های بیرونی نمونه های اصلی و عمده هستند. * مطالعات فرهنگی معاصر بیشتر از نظریه ی کنش متقابل نمادی و پدیدار شتاسی ‎lis‏ اننت: * دنزین در دیدگاه خود از طرح صرف مباحثی چون سطوح تحلیل "خرد 9 ‎MOS‏ ‏"عینی و ذهنی","عمل اجتماعی مبتنی بر تعقل" و يا "تجربه ی اجتماعیی میتی بر عمل ۳ اجمانن کزدم. به متاجفی دررجیاز جوتج:فرامدزن. آیتهه: دید روفانعنک و پزذاسته است: 

صفحه 8:
* اهمیت کار های دنزین در این است که چگونه تعامل گرایی می تواند در رویارویی و تفسیر مباحث و انتشارات میانجی گرانه سیاسی و اجتماعی, موزد استفادة فزار گیزد. *گرایش اصلی متفکران مسلمان در مطالعات فرهنگی کارکرد گرایی است. **در بررسی اثار فرهنگی متفکران مسلمان,اصول و مفاهیم عمده ای مشهود است که بدان ها می پردازیم: ‎al‏ کارگیری تمثیل بر اساس اعتقاد به دیدگاه اندام واره گی ‏از نظر این متفکران, جامعه, انسان و دیگر موجودات طبیعی حیات و مرگ دارند.تحت شرایطی متولد می شوند و در شرایط دیگر میمیرند. تغییر در اجزا موجب تغییر در کلیت ميشود. ‏2انتظام و سازگاری اجتماعی ‏فرهنگ شناسان, پدیده های اجتماعی فرهنگی را بر اساس اصل انتظام سازگاری درون سیستمی بررسی و تحلیل میکنند.از نظر آنان جامعه,انسان و فرهنگ هدف دار هستند و درنهایت تعالی آن ها مورد نظر ‏است. 

صفحه 9:
3 سودمندی متفکران مسلمان, در تحلیل های خود برای همه پدیده ها"بر اساس قبول اصل هدفدار بودن خلقت" غایت و هدفی قایل شده اند و در نتیجه کارکرد آن ها را جستجو می کنند. 4.اصل تغییر درون فرهنگی ان ها معتقدند که امور اجتماعی و فرهنگی در گذر زمان به طور جبری دچار تغییر و تحول می شوند.این تحولات جنبه ی تخریبی ندارند, بلکه به اصلاح و سازگار شدن منجر می شود. 5.كليت كرايى همه متفکران مسلمان امور اجتماعی و فرهنگی را پر اساس ملاحظه ی کل آن تحلیل و تبیین کرده اند.از سوی دیگر, آن ها علل و انگیزه وقایع را مورد توجه قرار داده اند. در واقع توضیح وضعیت پدیده در یک کلیت» با توجه به علل پیدایش و گسترش آن مورد توجه فرهنگ شناسان مسلمان بوده است. 

صفحه 10:
روش های خاص تحفیو در مطالعات فرهنگی #*فرهنگ شناسان مسلمان به پالایش اطلاعات باقی مانده از پیشینیان علاقه مند هستند و به تکنیک های مشاهده مشاهده توام با مشارکت لیلککی اند. تکنیک های گرداوری اطلاعات تجزیه و تحلیل اطلاعات و روش بررسی 

صفحه 11:
تکنیک های گرد اوری اطلاعات مشاهده ۹۹ مصاحبه نقل قول از افراد موثق متواتر 

صفحه 12:
مشاهده مستقیم همه متفکران در مطالعات و تحقیق پدیده ‎Sl‏ ‏فرهنگی واجتماعی تا حد امکان به مشاهده مى پرداختند. بررسی انواع سکه های رایج. بررسی پوشش, بررسی محل نگهداری اذوقه و شیوه های پادشاهی و مدیریت. 

صفحه 13:
ال 10 مصا ‎aT‏ * در این تکنیک ضمن طرح سوال و دریافت پاسخ. اطلاعات موجود را نيز با افراد در ميان مى كذاشتند. و صحت و سقم آن ها را معلوم مى ساختند. 1) نقل قول از افراد موثق: در اين روش از نقل قول و ذكر شنیده ها ویژگی ها و اعتقادات و بینش مردم عصر خود را به تصویر میکشند. 2( نقل مطالب متواتر: مطالبی را نقل می کنند که آنان را به تواتر از افراد گوناگون شنیده باشند.به عبارت دیگر یکی از دلایل صحت اخبار و شنیده ها را تواتر در شنیدن لن ها می دانند. 

صفحه 14:
* متفکران مسلمان به دقت اطلاعت به دست آمده ۳ یادداشت می کردند تا در گذر زمان به دست فراموشی سپرده نشود و هم چنینی تغیرات آتی قابل مقایسه باشد. 

صفحه 15:
* بیشتر متفکران مسلمان اقوال و ارا دیگران را با بی طرفی علمی مورد قضاوت و ارزیابی قرار داده اند. و در ذکر مشاهدات خود با بی طرفی و بدون دخالت دادن باورهای خود, مسایل مربوط به پیروان سایر ادین و مذاهب را مورد بررسی قرار میدادند و به باور های آن ها به دیده ی احترام مینگریستند. * انان در ثبت و ضبط رسوم و اداب و عادات مللی که مشاهده مى كردند دقتف بى طرفى و صداقت علمى را رعایت کرده ودر ثيت وقايع از مردم و صنوف 

صفحه 16:
تجزیه و تحلیل اطلاعات ۶در مطالعات فرهنگ در نزد متفکران مسلمان از روش مقایسه تاریخی استفاده می شود.از ‎Sow‏ ‏دیگر مطالعات جهت گیری کلان دارد و کمتر مطالعات موردی انجام ‎wo‏ گیرد.و بالاخره با به کارگیری روش مقایسه ای, نقاط قوت و ضعف فرهنگ ها و جوامع بازگو می شود. 

صفحه 17:
نقد روش فرهنگ شناسان مسلمان دخالت ارزش ها در قضاوت های علمی: بعضی از متفکران اسلامی دچار ارزش گذاری شده و از اداب و رسوم و فرهنگ اقوام و ملل جنان ياد می کنند که گویی نسبیت فرهنگی را قبول ندارند و دیگر فرهنگ ها را با محک فرهنگ خود می آزمایند. و آن گاه درباره ی آن ها به قضاوت می نشینند. تاکید بر عجایب و غرایب: برخی از متفکران اسلامی به بازگویی تایب و را یب که در مسیر گذر از سرزمین ها و اقوام می شنیدند اقدام می کردند فر خالی که خندان به صحت این اظهارات نمیتوان اعتماد کرد. قوم مداری: برخی از دریچه ی فرهنگ خود به بررسی فرهنگ های دیگران پرداخته اند به طوری که پس از دیدن تشریفات و شکوه کشور خود وضع کشورهای دیگر در نظرشان ناچیز آمده است. 

صفحه 18:
ابوریحان بیرونی و مطالعات فرهنگی * اهمیت کیفی کار او از اینجا روشن می شود که ‎Sy sl»‏ و فهم درست و صحیح افکار و عقاید هندیان دشواری های زیادی متحمل شده است و برای یافتن برخی از کتاب ها که او را در شناخت مذهب برهمایی یاری می رساندند زحمات زیادی کشیده است.اهمیت تحقیق ابوریحان بیرونی در ابداعات و نوع آوری هایی است که در زمینه ی موضوع و روش تحقیق به وجود اورده است. 

صفحه 19:
نوع آوری های ابوریحان بیرونی در زمینه ی موضوع و روش تحقیق بتیان گذاری انديشه ی 5 عنوان مردم شناسی و دین وتو جدید روش مقایسه ای و تبیین پدیده ها ‎it‏ ‏ربخي 

صفحه 20:
فرهنگ به عنوان موضوع جدید *بیرونی توانست ثابت کند که افکار و عقاید و یا فرهنگ ملل هم مانند حوادث و رویداد های خارجیء, می توانند مورد مطالعه و مشاهده ی محقق قرار گیرد. ۱ همان گونه که مورخ با واقعیات قابل مشاهده سروکار دارد مردم شناس نیز با واقعیت ‎sh‏ قابل مشاهده روبرو است,: كه میتواند مانند مورخ به توصیف و تبیین و استنتاج بپردازد. 

صفحه 21:
روش مقایسه ای و تاربیخی * ابوریحان بیرونی برای تحقيق ارا و انديشه هاى هنديان روشى نو ابداع ميكند كه ان را روش تطبیقی نام نهاده اند. ‎Le‏ بهره گیری این روش از راه مشاهده نه تنها به شناخت درستی در زمینه ی فرهنگ و اداب و رسوم ‏ت مي یابد بلکه برای قابل فهم تر نمودن ‏خود آن را با ادیان و فرهنگ های دیگر نیز ‎eno aula ‎ ‎ 

صفحه 22:
ن گذاری اندیشه ی مردم شناسى و دين شناسی * یواخیم واخ دین شناس معروف معاصر فهم و شناخت ادیان مردم رابه چهار شرط وابسته می داند.1.آشنایی کامل با زبان آن مردم و درک مقاهیم الفاظ و اصطلاحات آن ها2.وجود زمینه ی عاطفی مساعد3. داشتن شوق و اراده برای پی بردن به چگونگی ‎whe‏ ‏روحی و دینی آن مردم4.داشتن تجربه دینی . * با توجه بة ايتکه پیزوین زبان مانسکزیت: را به:ظور کامل مین دانست و از طرف دیگر حالات عاطفی و ذوق سرشار اورا هم بة زبان خودش نقل کردند و هم چنین چون او یک فیلسوف الهی و مسلمان است که بهملوز شایشته از تجربه: و اخساس کین برخوردار است طبق نظر یواخیم واخ اگر بپذیریم که او روش مقایسه ‎si‏ را برای نخستین بار در مطالعه ی ادیان مرسوم کرده است ار اين رو می توان او را پدر دین شناسی نامید. 

صفحه 23:
* فرهنگ شناسان با طرح سوالات و مشکلات عمده جامعه خود و بکارگیری روش تحقیق و بررسی مناسب در صدد تبیین پدیده ها و دست یابی به پاسخ سوال ها برامده اند. * به طور کلی» بیشتر متفکران از بینش کارکرد گرایی بهره گرفته و در چارچوب نظام های فرهنگی» ضمن -- ال پدیده هاء به ساه 

صفحه 24:
تبیین کارکردی * برخی متفکران مانند ابن بطوطه و بیرونی در میان پدیده ها, متوجه کارکرد آن ها هستند و بیان کارکرد پدیده ها را میتوان تبیین کارکردی نامید به عنوان نمونه در تحت طبقات اجتفاعی گازکزد بدنده ها نورد نار است. به عقیده بیرونی صاحبان قدرت نه تنها طبقات را ایجاد می کنند بلکه عامل بازدارنده حرکت جامعه و تحرک اجتماعی هستند. ۰ او سپس هر یک از طبقات هند را بر حسب کار و طریقه خود نشانه ها و القاب خاصی که دارند بررسی و وجود تمایز آن ها را برمیشمارد و بسته بودن نظام طبقاتی و رابطه ی آن ها با یک دیگر و رسوم ویژه هر طیقه:وا گزارش ی دهد: 

صفحه 25:
* هدف ‎lel‏ باقتن, باسح آنن. ضوال ‎cally aS cad‏ سفرنامه نویسی در چه زمان و مکانی بوده است و بنیان گزاران و دنبال کنندگان ان چه کسانی بوده اند؟ آیا سفرنامه نویسی در تاریخ هر ملت و فرهنگ امری همیشگی است؟ آيا همه ملت ها در هر شرایطی به سفرنامه نویسی كرايش بيدا مى کنند؟ برای پاسخ گویی به این سوال هاء توجه به تاریخ فرهنگ اسلامی و چگونگی برخورد و مواجه اب فرهنگ با دیگر فرهنگ ما از موارد مهم و ضروری است. * متلمایان دز سرابظ والحطلات:گوناگون وتازیحی یه ندرت فزهنگ وتندن دیگز علت ها را گزارش کرده اند و تتها دز برهه‌های از زمان و افرادی وه این مهم چرداعته ان 

صفحه 26:
* سفرنامه نویسی نزد اروپاییان نیز تاریخ ورود مشخص» معین و منظمی نداشته است. در برهه ای از زمان سفرنامه نویسی رونق گرفته و در برهه هایی حتی یک نمونه از سفر نامه نویسی هم یافت نمی شود. * مسلمانان نخستین بار در پی بنیان نهادن فرهنگ و تمدن خود بودند.نه کسی به فکر نگارش سفرنامه بود و نه فرصت چنین مهمی را داشتند. ‎٠‏ در اين دوره از تاريخ تمدن اسلام از هيج كشور بيكانه اى كزارشى تهيه نشد. ولى قرن دوم هجرى سراغاز رونق سفرنامه نويسى است. 

صفحه 27:
*در این قرن دانشمندان بسیاری به گوشه و کنار جهان رفتند. و از وضعیت زندگی ملل مختلف گزارش هایی تهیه کردند *٠در‏ ميان این افراد جغرافیدانان و تاريخ نگاران,سیاحان وحتی علمای دین» فقها و متکلمان و راویان حدیث دیده می شوند. این شخصیت ها سفر نامه های متعددی نگاشته اند که شامل مباحث اجتماعی, اداب و سننن» فرهنى, اعتقاد و مسايل سياسى و ادبيات و علوم 3 زندگی نامه ى دانشمندان و... هستند. ۳ #ادوودية تح توت ی مس ی مس لا اأعر عن اه ينور ار 

صفحه 28:
* وقتی ملتی در جهت ساختن تمدن و گسترش فرهنگ خویش گام برمیدارد. برای مبارزه و مقابله با دیگر فرهنگ ها و استفاده از تجارب علمی آنان عده ای از علمای خویش را جهت شناسایی ضعف ها و قوت ها به کشور های دیگر میفرستد. * انتقال تجربیات و علوم» سرعت پویایی تمدن جدید و اضمحلال و پاانحلال تمدن دیگر را افزون می کند. * طبیعی است که حفظ و غنای فرهنگ برای هر ملتی هدف والاعت: اننت: متفر یامه ها از جتله‌وسایل و ایزار دستیاتی به اين هدف است. ‎٠‏ ثبت خصوصيات و آداب و روسوم اقوام مختلف و كشف راه هايى كه ملت هاى مختلف با آن زندكى كرده اند و نيز كشف رمز موفقيتشان از اهداف سفرنامه نويسى است. 

صفحه 29:
دلایل عمده سفرنامه نویسی 1 بر اثر تقابل و برخورد فرهنگ دو جامعه, تفاوت ها روشن می شود. . عده ای برای فهم علل تفاوت ها به گشت و گذار می پردازند. 2 به لحاظ قومیت مرکزی و اعتقاد به اصالت فرهنگ و تاريخ خوده هر ملتی دیدگاه خاصی نسبت به دیگر ملل و فرهنگ ها دارند. جامعه و فرهنگ بیگانه را موجود ناشناخته ای تلقی می کند و برای شناختن آن به گشت و گذار می پردازد. 

صفحه 30:
ال 10 3.هر فرهنگی درفرهنگ بیگانه عناصر عجيب و غريبى تصور میکند.انگیزه شناختی عناصر عجیب و خارق العاده, زمینه و انگیزه ی سفر به سرزمین های بیگانه را فراهم می آورد #بازشناسنى تويش و طرح مباتى فكرى فرهتكى دن 

صفحه 31:
2.سرزمین اسلامی کشور های اسلامی پیدايش تمدن طبقه بندی اش 3.دوره های رش ذوفایی تمدن ‎vee‏ الحطامً ري اسلامی 4.اعتقاد و سفرنامه مت مذهب سفرنامه غير دينى 

صفحه 32:
ژولین فروند در کتاب ارا و نظریه ها در علوم انسانی می گوید: هر نظریه عمومی درباره ی علوم انسانی نیز بعکس به نوعی طبقه بندی رهنمون می شود. وضع متفکرانی مانند اگوست کنت و دیلتای و ویندلبلد چنین است: طبقه بندی را نوعی شیوه کار مقدماتی و ابتدایی و آغازگر معرفت شناسی شمردن؛ خطاست. که باشد ولو این که هدفش طبقه بند یک با چند طبقه بندی است. بت بر 

صفحه 33:
انگیژه های سفرنامه نویسی ۶ آکتیر سقرنامه های ازجپانیان جز عصر صقویهو قاجازيم حول محور مسایل اچتمایی, سیاسی و نظامی است.این کتاب ها نه تنها به بررسی ویژگیهای ملی»,فرهنگی» ساخت قدرت و ارتباطات اجتماعی و روان شناسی اجتماعی مردم می پردازند بلکه امکانات اقتصادی و طبیعی کشورهای اسلامی و ایران را بر مین تما ‎ai‏ * این گروه از جهانگردان در پی یافتن زمینه های نفوذ استعمار بوده اند و‌پونشش کارشنان هم. مطالعه فرهنگ: و سناحت :سردم بودخ آننتت در دو ستة ده‌بی گذشیبه بسبازی ار :زوسنهکران معتقد بودند که این کتاب ها جنبه تحقیقاتی دارند و اروپاییان اين سفرنامه ها را درجهت شناخت فرهنگ مردم ایران تالیف کرده اند در صورتی که بعضی از متتقدان جامعه:مدعئ بودند كه:در بس این تحقیقات اهداف استعماری وجود دارد 

صفحه 34:
چرا سفرنامه نویسی در آن دوران رواج داشت؟ * اگر به جهان قرن پنجم هجری نگاهی بیندازیم در جاده ها و بازار های اروپا سیاحان و مسافران مسلمان و شرقی زیادی میبینیم در حالی که در مشرق زمین و ایران به ندرت با یک جهانگرد و تاجر غربی مواجه می شویم. سفر کردن و سفرنامه نویسی بیشترکار قلت هاى :شوق است: يح رفون بعد وضع بالعكنين هىشود.علت آين تغيير به تحولات درونی جامعه و شکل گیری تمدن ها مربوط است. 

صفحه 35:
* دلیل اصلی این گردش روند سفرنامه نویسی, نابرابری اقتصادی و فرهنگی جوامع است. تقسیم شدن جوامع به توسعه یافته و توسعه نیافته, رشد یافته و رشد نیافته همه نهادها و افراد را در جهت اثبات تایید این نابرابری می کشاند و سیاحان هم از این قاعده مستثنی نیستند.ان ها به شناسایی و ارزیابی وضعیت طرف مقابل می پردازند. این دو گانگی موجب می شود که برخی کشورها سمبل عجایب و غرایب تلقی شوند. * برای مثال ابن فضلان وارد منطقه خزر می شود و آداب و رسوم آن منطقه از جهان را عجیب و غریب می داند. 

صفحه 36:
هم . بهره برداری سیاسی شناسایی علوم و فنون و مهارتها شناسايى روحیات و خلق و خوی مردم ۱ ارزیابی نیاز های جامعه 

صفحه 37:
موضوعات مورد بحث در سفرنامه ‎sb‏ ‏خارجيانى كه به ايران امدند! * بيان موضوعات سفرنامه هاى خارجيان در مورد ايران مى تواند معيار مناسبى در بیان جهت گیری خاص سیاسی, فرهنگی آنان باشد. موضوعات مورد بحث در سفرنامه های خارجیان دو کون از است:اول, موردی که مورد اتفاق نظر سفرنامه نویسان بوده است. دوم مورد يا مواردی که سفرنامه نویسان به طور فردی به ان ها اشاره کرده آند و در طرح آن ها اتفاق نظر نداشته اند. * سفرنامه ها عمدتا در پرداختن به موارد زیر اشتراک داشته اند. 1-حرم سرا2- فساد در میان مردم 3- فساد و فحشا در دربارها4-ازدواج موقت5-هتک ناموس و بال بودن زنا6- مجازات های اجتماعی و اين که این مجازات ها غير انسانى و با قوانين انسانى مخالف هستند7- ترويج عقايد خود و منحط نشان داذن عقايد مردم 8-تبليغ مذاهب و بررسى ميزان اعتقاد مردم با آن ها9- ذكر منابع و معادن و امكانات مالى جامعه10-مكان هاى مقدس و اثار باستانى 

صفحه 38:
پوشش های نفوذ سفرنامه نویسان در ایران * کوشش های نفوذ سفرنامه نویسان در دستگاه های شاهان ایران در دوره های مختلف متفاوت بود. برادران شرلی در زمان حکومت شاه عباس ‎a‏ عنوان کارشناس نظامی وارد ایران شدند و تا مقام عالی مشاورت شاه ارتقا یافتند. کوشش کارشناسی نظامی و سیاسی نخستین و مهمترین شیوه ی نفوذ جهانگردان در دولت ایران و جلب اعتماد ایران بود. * پزشکی و طبابت جدید یکی دیگر از پوشش های اصلی نفوذ سیاحان در دربار شاهان بود.حکیمان فرنگی هميشه دارو های جدیدی نیز به همراه می آوردند. 

صفحه 39:
انگیزه های سفرنامه های مسلمانان و ارو ‎٠‏ سفرنامه های مسلمانان و اروپاییان با انگیزه های متفاوت ‏اشته شده است. ‎ ‏1.جهانگردان مسلمان در بی توصیف واقعیت های جهان غصر خود بودتد در حالی که اروپاییان بیشتر به قصد گرد اوردی اطلاعات سیاسی و نظامی به ایران و کشور های اسلامی میامدند. ‏2.سفرنامه نویسان غربی تمامی اطلاعات خود را در کتاب هایشان منعکس نمیکردند, بلکه اطلاعات مهم و اساسی را که بیشتر جنبه ی اطلاعاتی و محرمانه داشت در اختیار دولت های خود قرار می دادند. و اطلاعات عام و غیر محرمانه را به چاپ می رساندند. 

صفحه 40:
3.محتوای این سفرنامه ها بیشتر در شناخت مردم است و بر زمینه ‎sl‏ فرهنگی, اجتماعی تاکید بسیار دارند بنابراين كمقر سفرنامه ای را من تاوان یافت که اهخداف علمی داشته باشد.اکثر این اثار در پی معرفی فرهنگ و ملیت کشورها به عموم مردم است. 4.رونق سفرنامه نویسی در سده های اخیر بیان گر اين نکته است که غربیان تلاش دارند به شرقیان بپذیرانتد که ‎sly‏ دست یابی به منابع مدرن و دقیق در خصوص مشرق زمینف باید به اثار مستشرقان مراجع کرد تا اثار کهن شرقیان 

صفحه 41:
سفرنامه ابن فضلان * ابن فضلان از دانش مندان مسلمان است که در قرن سوم چهارم هجری میزیسته است. * در سال 259 هجری از طرف المقتدر عباسی به سرپرستی هیتی به کشور های روس و اسلاو بلغار مامور شد. * ابن فضلان در انگیزه سفر هیت چنین مینویسد مقصود هيت اعزامی اشنا ساختن اهالی به امور دنیایی بود و اين کار از وظایف مهم هبت به شمار میرفت. اين فضلان با بصیرت و اگاهی به مطالعه ی جوامع می پردازد.او که تبتفرنامه ی خود را دز قالب: داستاننگاشته استف بز خلاف سنت معمول خود به بیان مسایل اجتمای زمانی میپردازد و از بیان مسایل جعرافیایی. سرژمین :هابی که دیدن است ,جودذاری میکند" او به مسایلی چون نحوه ی لباس پوشیدن, آداب و رسوم, دین داری, اعمال و مناسک حج, رسم زناشویی, شیوه معماری, خوراک, قوانین و مجازات ها و تشریفات و مهمانداری اشاره دارد. 

صفحه 42:
مباحث مردم شناسی در سفرنامه ابن فضلان ‎alk‏ خویشاوندی: در بحث خویشاوندی به مواردی چون مقام و منزلت زن,تعليیم و تربیت فرزندان. ارثء مجازات» ازدواج» اداب و رسوم می پردازد ‏2 مراسم کفن و دفن: عالی ترین فراز کتاب ابن فضلان توصیف مراسم کفن و دقن است. ‏3 مهمان نوازی: یکی دیگر از مباحث مورد بحث در سفرنامه ی ابن فضلان موضوع مهمان نوازی است که ابن فضلان آداب و رسوم آن راب سیار هنرمندانه توصیف ‏کرده است. 

صفحه 43:
ویژگی های سفرنامه ی ابن فضلان 1 سفر با قصد فرهنگی سیاسی شروع شد 2 روش وی» مشاهده مشارکتی بود 3 موضوعات مطرح, اغلب فرهنگی, اجتماعی هستند نه موضوعات جغرافیایی 4 به کشور های غیر مسلمان وارد شده است 5 اثر او منبع معتبری برای بررسی سیر تطور جوامعی که او در آن ها به سیر و سفر پرداخته است. 

صفحه 44:
سفرنامه ناصرخسرو تاصرحبترو در ذی القعده 384 وق در قزیه ی قبادیان بل بولددیافت: :در ‎ofl‏ ‏جوانی داش های زمان خود" حساب, هندسه, تجوم. طب, روانشناسی, موسیقی, الهیات و تفسیر" را فرا گرفت.ناصر خسرو به غیر از سفرنامه تالیفات دیگری نیز دارد.مانتد دیوان اشعار,متظومه نامه,جامع الحکمتین از معروف ترین آثار او هستند. وی در دربار سلطان محمود و سلطان مسعود غرنوی شغل دیوانی و دبیری داشت.و پس از دیدن خوابی شغل دیوانی را رها کرد و به مدت 7 سال به مسيافوت رف در بازگشت از سفر پنجاه ساله بود و در مصر اسماعیلی مذهب شد و با حمله ی سلجوقیان به مازندران پناهنده شد و سپس به بلخ رفت و مابقی عمر خود را در انزوا به سر برد تا در سال 481 هجری قمری در به گان در گذشت 

صفحه 45:
* ناصرخسرو در تنظیم و نگارش سفرنامه از روش خاصی بهره كرفت او شخصى: راسد و رق از عرص وزری‌به:دور بودو‌هر آنجه زا كه در مورد مردم و جوامع مورد بررسى صحيح تشخيص مى داذ مى نوشت. * او در بررسی عقاید مردم,همچون یک محقق برخورد می کرد. شنیده ها را مورد نقد و بررسی قرار میداد و آن ها را اثبات یا رد مع كرد © ناصر كسيرة دز بيان موقعيت هاه بارشجه: جساحت: شتگان: موقعيت جغرافياء تاسيسات و اثار باستانى را توصيف كرد و در نهايت, مسايل اجتماعى و اقتصادى را بازكو نموده انست. * فاصرخسرو كلى ترين و دقيق قرين توصيفات را از وضعيت مناطق و شهرها بیان میکند. او به طرح مسایل اقتصادی» حقوفی, آداب و رسوم و مسایل اجتماعی مکان های مورد مشاهده اش پرداخته است. ۰ در مبا : اقتصادی از بازارءمبادله:توليداتء.مشاغل:ءصنعت :باز ركانىءواردات و صادرات بحث يعاميان:مى:اوردددن مسايك حفوقى از محارات در:هورد مراسم از آب خواهی مکان های مقدس,مذاهب,بیان اعمال و رفتار دینی و از آداب لباس پوشیدن و غذا خوردن یاد کرده است. 

صفحه 46:
Z ‏سفر با قصد زیارت شروع میشود‎ 1 ‏سفرنامه نویس خود جامعه را مورد بررسی و بر اساس روش‎ .2 مشاهده مشارکتی و مصاحبه اطلاعات مورد نیاز را گرد اوری کرده است 3 وجود مطالب خدشه بردار و ضعیف را نفی نمی کند منتهی معتقد است که ضعف اطلاعات ناشی از معتبر نبودن منبع خبر است نه بى توجهى مولف. 4. محل كشت و كذار او كشور هاى اسلامى است 5. مسایل فرهنگی,اجتماعی,اقتصادی و جغرافیایی جوامع را مورد بررسی قرار می دهد. 

صفحه 47:
سفرنامه آیی. نطوساه * ابن بطوطه در سال 725 هیچ در 22 سالگی مسافرت خود را از مفرب آغز کرد. قصد او از این سفر تشرف به مکه مکرمه بود. ولی شنیدن خبر بذل و بخشش سلطان هند او را علاقه مند سفر به ‎oul‏ دیار نمود.سفر های او در سال 753 هچری قمري به پایان رسید در مورد نحوه سفر خود می گوید* تصمیم داشتم که هرگز از یک راه دوبار نروم.* * مسافرت او حدود 28 سال به طول انجامید. در این مدت مسیر های زیر را پیمود. 1در سال 725زمفرب حرکت میکند و از ‎Gob‏ ‏تونس,اسکندریه,قاهره,بیروت,اتطاکیه و مدینه به مکه می رسد 2.از مکه حرکت میکند و از طریق بصره,ابادان و شوشتر و اصفهان به شیراز می رسد 3 از کازرون به کوفه و کربلا و بغداد می رود و در نهایت به مکه وارد می شود. در مراسم حج شركت ميكند. 4.بس از حج به يمن...و بحرين ميرود و زا طريق يمامه ديكر بار به مكه مشرف ميشود. 5پس از حج بهاسیای.صفیر می .رود و در ثهایت.به غزفین و کابل:می, رسنة 

صفحه 48:
تفاوت های سفرنامه ی ابن بطوطه با سایر جهانگردان 1 از جهت شمال و وسعت مکان ها و موضوعات 2 از لحاظ توجه بیش از حد به مسایل مسایل جغرافیایی 3 ثبت وقایع تاریخی,ذکر زمان وقوع و سند ان 4. طرح مسايل ويزه قرن هشتم 

صفحه 49:
شیوه سفرنامه نویسی - روش ابن بطوطه روش مشاهده ای و اسنادی است. شهرهایی که دیدار از آن ها برای او همکن شدند به روش مشاهده مورد توصیف قرار گرفته اند.لکن شهرهایی را که آمکان ویدار و مسافزت‌به ان هاتتزای آومیشر نضده انیت زد استناد قول دیگران توصیف کرده است. ابن بطوطه اساس روش مطالعه خویش را بر مشاهده قرار داده و تا آن جا که ممکن بود مشاهدات خود را ثبت میکرد 8 واآلنته تج صورت: لروم ار روش کته سر استفاده ده است. © ون جایی کم جساهده ود مصاخعبه آکآن بدین‌نوده ‎ol‏ زوش استادی استفاده کرده است:با اين وجود ابن بطوطة از جمله پژوهش گران اجتماعی است که اعتقاد به گرایش های دینی خود را در تحلیل وفایع:دخالت داده است: 

صفحه 50:
لااداب و سنن ابن بطوطه در موارد بسيارى لفظ رسم و رسوم و اداب را در کتاب خود اورده است و با اگاهی بحث اداب و سنت هاى اجتماعیی را مطرح کرده است. او معتقد است که جوامع متشکل از شبکه ی در هم پیچیده ای از سنت ها هستند که ایجاد تغییر در ان به اسانی امکان پذیر نیست. در صورت ضرورت تغییر در جامعه باید مکانیزم های اجتماعی شناخت و به واسطه ی آن ها دست به تغییر زد. 

صفحه 51:
مشخصات نظام اجتماعی سنتر از دیدگاه ابن 1 نظام اجتماعی کمتر تغییر پذیر است و يا حداقل تغییر پذیری در آن به ندرت و سختی صورت می پذیرد. 2 برخی از سنت ها غیر معقولند ولی میبایند اجرا شوند 3 بیان نیاز ها و خواسته ها از طریق انجام اعمالی که حکم:سینت:دارد صووت مين كيرت 4 عجایب و غرایب تلقی کردن بعضی از سنت ها 5 کارکرد سنت ها در جوامع 

صفحه 52:
مواردی از اداب و سنن مطرح در سفرنامه این *مراسم تشیع جنازه #اداب مربوط به لباس پوشیدن "*#اداب و سنن مهمان نوازی #روحیه ی ملت ها *ازدواج و اداب و سنن مربوط به آن *شیوه برخورد مردم با خارجیان ‎paul po‏ دینی *مراسم سپاهی گری #مراسم حضور در دربار #مسافزت در آب و هوای خشک 

صفحه 53:
حساسیت مذهبی ابن بطوطه و دیدگاه ویژه او در مورد شیعیان از ویژگی های سفرنامه اوست. آبن بطوطه از طیف افرادی است که مذهب را مانند اقتصاد»شهرنشینی و حتی در ارتباط با ان ها بررسی کرده است.او در طول 30 سال گشت و گذارٌ خویش اکثرا به کشورهای مسلمان مسافرت کرد قصد او از مسافرت تبلیغ ‎vols win Gels OP‏ نبود از اين رو برخوردش با مذاهب طبیعی و عادی بود و در کتابش نیز دیده نشده که در پس تخریب عقیده ای برای تبلیغ دینی برامده باشد. به همین جهت عده ای او را محققی ازاد اندیش قلم داد کرده اند. با اين وجود ابن بطوطه مانند دیگر دانشمندان علوم اجتماعی معتقد به ایدیولوژی و جهان بینی بود که در موارد ویه ای آن را ابراز کرده و نتوانسته است از ‎ol‏ ‏به دور بماند. ابن بطوطه در بررسی مذاهب در بیشتر جهات از انصاف برخوردار بوده است ولی در بررسی مذهب شیعه بیش از اندازه افراط کرده و ارزش کارهای خود را زیر سوال برده است. از نظر این بطوطه مذهب با مسایل دیگر ارتباط دارد او ضمن توصیف موقعیت مذهب در جوامع اسلام به بیان رابطه مذهب با امور دیگر اجتماعی نیز پرداخته است. ابن بطوطه مذهب را امری مجرد و اعتقادی مشخص تلقی نمیکرد. 

صفحه 54:
مذهب و مورفولوژی ی در سفرنامه ابن 1 مکان ها و زیارتگاه ها: او در سفرنامه اش مکان ها و زیارت نامه های هرمنطقه را برمیشمارد و رابطه بین مراکز دینی,زیارتگاه ها و قبور بزرگان دین را توصیف میکند. 2 تاریخچه و نام شهرها: او در سفرنامه خود تاریخچه و نام شهرهایی که زمینه های دینی و مذهبی دراند را ذکر کرده و به بررسی دلایل پیدایش این شهرها خصوصا زمینه های دینی و دلایل نام گذاری و اعتبار و اهمیت آن ها می پردازد. 3. تقسیم بندی شهرها و روستاها: براساس اعتقادات مذهبی را مورد توجه قرار داده است 4 تغییرات محل سکونت و چهره شهرها بر اساس مذاهب گوناگون: 

صفحه 55:
* مذهب از نظر ابن بطوطه در این جوامع اعتبار خاص خود را دارد و هرکس که به مذهب مرسوم در جامعه معتقد و یا مبلغ و مدافع آن و يا ملبس به لباس دين باشد دارای اعتبار و منزلت ویژه ای است و در جا هایی از کتاب خود به تفاوت ها و اختلاف ‎plot gu‏ و علمای دین و يا زندگی مسلمانان و غیر مسلمانان پرداخته است. 

صفحه 56:
مذهب و طوایف *ابن بطوطه پیش از بیان ویژگی های جدایی لن ها را که دین است مورد بررسی قرار می دهد ۴و جنگ و درگیری بین طوایف را بر اساس اختلافات مذهبی آن ها مى داند: 

صفحه 57:
مذهب و مسایل سیاسی * ابن بطوطه به اختلافات در جوامع اشاره می کند و از نظر وی علت اختلافات در سه زمینه است * 1.اختلافات بین مسلمانان که بیشتر حول محور شیعه و سنی دور میزند * 2.اختلافات بین مسلمانان و هندوها ۰ 3.اختلاف مسلمانان و رومیان که وی آن را در راستای مذهب ياد ميكند 

صفحه 58:
‎iG]‏ نشی: ابن بطوطه در مورد شهرها به طرح مسایلی چون دلیل نام گذاری شهرهاءتاریخچه شهرها؛مصالح و موارد به کار برده شده در ساختمان ها؛قشر بندی» مسایل اجتماعی و ‏سیاسی در شهرها پرداخته است. هم چنین در بیان دلیل بنای شهر که بر اساس اقتصادی بوده یا جنبه سیاسی و مذهبی و اجتماعی داشته پرداخته است. ابن بطوطه از مساجد عمده و ابنیه و اثار باستانی مثل مغازه ها و کاخ ها و اهرام ثلائه مصر و خانه ها و... یاد میکند و به بررسی و توصیف عظمت و قدمت تاریخی ‏معماری و اهمیت آن ها می پردازد او ضمن بیان تاسیسات شهری از قبیل حمام و بازار مدارس,بیمارستان ها و پل و در هر شهر از معماری شکل ‏بناها و نحوه 

صفحه 59:
اقتصاد * ابن بطوطه در هر شهر و هر منطقه ای از تولیدات ‎of‏ ها نام برده است و به تفاوت شهرها و کشورها در تولیدات پرداخته است. و به معرفی محصولات سرزمین های مختلف که در جاهای دیگر دیده نمیشود پرداخته است. 

صفحه 60:
اقوام و قبایل قبایل و قوفیت ها یکی دیگر از مباحت نطرح در کتاب این بطوطه: است:دز این نورد مسایلن چون علل اختلاف طوایف» زبان, ملیت» وضع اقتصادی, تولیدات» روحیات, سکونت, روابط اجتماعی و نظام خویشاوندی را مطرح میکند. دز این:زمینه-غلاوه بر معزفی تولیدات: کشاوززی: وه یه توصیف زمين هاى قابل کشت,شیوهی ابیاری,معادن»شیوه کشتیرانی,شیوه معامله و واحد پول پرداخته است. او هم چنین به بیان مشاغل در شهرها تیز پرداخته است. وی به متابع گوناگون دریافت عوارض و مالیات نیز توجه کرده است.علاوه بر مباحث مطرح شده ابن بطوطه در کتابش داستان هایی در کرامات صوقیان,بخشش شاه هندوستان»شورش مردم شیراز,جلوس شاهان و سلاطین»اداب و تشریفات دربارجمعیت و اب و ابیاری رودخانه ها سخن به ميان اورده است. 

صفحه 61:


اندیشه ی اجتماعی متفکران مسلمان بررسیهای فرهنگی متفکران مسلمان نویسنده :دکتر تقی آزاد ارمکی 1391-1392 اندیشه ی اجتماعی متفکران مسلمان بررسیهای فرهنگی متفکران مسلمان مرتبط با بخشی از مبانی تئوریکی کتاب جامعه شناسی 1 ‏ و ‏ جامعه شناسی 2 فصل ششم ‏بررسیهای فرهنگی متفکران مسلمان ‏روشهای خاص تحقیق در مطالعات فرهنگی .Iتکنیکهای گرداوری اطالعات .IIتجزیه و تحلیل اطالعات و روش بررسی اشکاالت روش فرهنگ شناسان مسلمان بیرونی و مطالعات فرهنگی بررسی سفرنامه ها انگیزه های سفرنامه نویسی پوششهای نفوذ سفرنامه نویسان در ایران تهیه کننده: نسرین صفوی زاده ‏سرگروه علوم اجتماعی اصفهان ‏با تشکر از همکاری ‏ سارا آقا داوود 1393- 92 بررسیهای فرهنگی متفکران مسلمان با آن که توجه نهایی متفکران به طور مستقیم به فرهنگ نب00وده اس00ت ولی در زمینه ی مسایل فرهنگی مباحثی چون چگونگی پی00دایش فرهن00گ ه00ا ،توس00عه و تحول فرهنگی و عوامل موثر در ایجاد ،تغییر و انقراض فرهنگ ها را می ت00وان از موضوعا ت عمده مورد توجه و عنایت متفکران مسلمان دانست. در بررسی تاریخچه این مباحث به مطالعات فرهنگی گوناگونی برمی خوریم که سفرنامه ها مهمترین آن ها هستند. متفکرانی چون ابن فض0الن ،ابن بطوط0ه ،ناصرخس0رو و ب0یرونی ب0ه مس0ایل و مب00احث ف00رهنگی عالقمن00د بودند.تص00ور آن ه00ا از فرهن00گ ،عب00ارت از آن نظ00ام فک00ری ای اس00ت ک00ه رفت00ار و ک00ردار آدمی00ان را جهت می ده00د .عنص00ر اساس00ی فرهنگ در این دی00دگاه ،تفک00ر و اندیش00ه اس00ت .از این رو آن ه00ا تف00اوت بین دو جامعه ی زنده و در حال مرگ را در میزان پویایی فرهنگ هریک از این جوامع و میزان فعالیت های فرهنگی می دانستند. ابن فضالن و ابن بطوط00ه در برخ00ورد ب00ا جوام00ع گون00اگون ب00ه ط00رح عناص00ر و موضوع هایی پرداخته اند که در پوی00ایی دی00دگاه ف00رهنگی آن ه00ا م00وثر هس00تند: آداب و س00نن ،مناس00ک ،عب00ادات و احک00ام دی00نی ،مراس00م ،قوته00ا و ض00عف ه00ای فرهنگی ،م00وقعیت دین ،شخص00یت ه00ا و مراک00ز علمی و ف00رهنگی عم00ده ت00رین موضوعات مورد عالقه آنان بوده است.در این میان موقعیت نقش و تحوالت هر یک از این جوامعه از دریچه فرهنگ ن00یز م00ورد بررس00ی و ارزی00ابی ق00رار گرفت00ه است. در بیKKان مKKوقعیت علمی و نظKKری آثKKار متفکKKران مسKKلمان چنKKدین نظKKر وجKKود دارد.عده ای کارهای آنان را در حد گردآوری اطالعات مورد نیاز مردم شناسان معاصر تلقی می کنند. ‏عده ای دیگر آن ها را با عنوان“مKردم شناسKKی بKدون مKردم شKناس“ توصKیف کرده اند.به نظر آن ها تفاوت عمده ی کار مردم شناسKKان مسKKلمان و معاصKKر در .1اجمال و تفصیل و .2در خاص و عام بودن کار آن ها است. مطالعات ان ها چارچوب نظری و روش شناسی مشخصی دارد که بKKا همKKدیگر مرتبط هستند و پارادایم خاصی را تعریف می کنند. در این پارادایم تسلط یک متفکر بر یک نظریه و روش خاص نشان گر تمKKایز او بر دیگران است .دیدگاه مسلط در ان پارادایم دیدگاه کارکردی است. روش مقایسه روش اصلی است و کار های بیرونی نمونه هKKای اصKKلی و عمKKده هستند. ‏مطالعKKات فKKرهنگی معاصKKر بیشKKتر از نظریKKه ی کنش متقابKKل نمKKادی و پدیKKدار شناسی متاثر است. دنزین در دیدگاه خود از طرح صرف مباحثی چون سطوح تحلیل“خرد و کالن“، ”عینی و ذهنی““،عمل اجتمKKاعی مبتKKنی بKKر تعقKKل“ و یKKا ”تجربKKه ی اجتمKKاعیی مبتنی بر عمل“ اجتناب کرده ،به مباحثی در چهار چKKوب فرامKKدرن ،آینKKده ،دیKKد رومانتیک و ..پرداخته است. اهمیت کار های دنزین در این است که چگونه تعامل گرایی می تواند در رویارویی و تفسیر مباحث و انتشارات میانجی گرانه سیاسی و اجتماعی، مورد استفاده قرار گیرد. ‏گرایش اصلی متفکران مسلمان در مطالعات فرهنگی کارکرد گرایی است. ‏در بررسی اثار فرهنگی متفکران مسلمان،اصول و مفاهیم عمده ای مشهود است که بدان ها می پردازیم: .1به کارگیری تمثیل بر اساس اعتق00اد ب00ه دی00دگاه ان00دام واره گی از نظر این متفکران ،جامعه ،انسان و دیگKKر موجKKودات طKKبیعی حیKKات و مKKرگ دارند.تحت شرایطی متولد می شوند و در شرایط دیگر میمیرنKKد .تغیKKیر در اجزا موجب تغییر در کلیت میشود. .2انتظام و سازگاری اجتماعی فرهنKKگ شناسKKان ،پدیKKده هKKای اجتمKKاعی فKKرهنگی را بKKر اسKاس اصKل انتظKام سKKKازگاری درون سیسKKKتمی بررسKKKی و تحلیKKKل میکننKKKد.از نظKKKر آنKKKان جامعه،انسان و فرهنگ هدف دار هستند و درنهایت تعالی آن ها مورد نظKKر است.  .3سودمندی متفکران مسلمان ،در تحلیل های خود برای همه پدیده ها“بر اساس قبول اصل هدفدار بودن خلقت“ غایت و هدفی قایل شده اند و در نتیجه کارکرد آن ها را جستجو می کنند. .4اصل تغییر درون فرهنگی ان ها معتقدند که امور اجتماعی و فرهنگی در گذر زمان به طور جبری دچار تغییر و تحول می شوند.این تحوالت جنبه ی تخریبی ندارند ،بلکه به اصالح و سازگار شدن منجر می شود. .5کلیت گرایی همه متفکران مسلمان ام00ور اجتم00اعی و ف00رهنگی را ب00ر اس00اس مالحظه ی کل آن تحلیل و تبیین کرده اند.از سوی دیگر ،آن ه00ا عل00ل و انگ00یزه وق00ایع را م00ورد توج00ه ق00رار داده ان00د .در واق00ع توضیح وضعیت پدیده در یک کلیت ،با توج00ه ب00ه عل00ل پی00دایش و گسترش آن مورد توجه فرهنگ شناسان مسلمان بوده است. روش های خاص تحقیق در مطالعات فرهنگی ‏فرهنگ شناسان مسلمان به پاالیش اطالعKKات باقی مانده از پیشینیان عالقه مند هسKKتند و بKKه تکنیک های مشاهده مشاهده توام با مشKKارکت و مصاحبه تاکید کرده اند. تکنیک های گرداوری اطالعات تجزیه و تحلیل اطالعات و روش بررسی تکنیک های گرد اوری اطالعات مشاهده مستقیم مصاحبه ثبت وقایع روزانه بی طرفی علمی نقل قول از افراد موثق نقل مطالب متواتر مشاهده مستقیم • همKKه متفکKKران در مطالعKKات و تحقیKKق پدیKKده هKKای فKKرهنگی واجتمKKاعی تKKا حKKد امکKKان بKKه مشKKاهده می پرداختنKKد .بررسKKی انKKواع سKKکه هKKای رایج ،بررسKKی پوشش ،بررسی محل نگهKKداری اذوقKKه و شKKیوه هKKای پادشاهی و مدیریت. مصاحبه • در این تکنیKKک ضKKمن طKKرح سKKوال و دریKKافت پاسKKخ ،اطالعKKات موجود را نیز با افراد در میان می گذاشتند .و صحت و سKKقم آن ها را معلوم می ساختند. )1نقل قول از افراد موثق :در این روش از نقل قول و ذکKKر شنیده ها ویژگی ها و اعتقادات و بینش مردم عصر خKKود را بKKه تصویر میکشند. )2نقل مطالب متواتر :مطالبی را نقل می کنند که آنان را بKKه تواتر از افراد گونKKاگون شKKنیده باشKKند.به عبKKارت دیگKKر یکی از دالیل صحت اخبار و شKKنیده هKKا را تKKواتر در شKKنیدن آن هKKا می دانند. ثبت روزانه اطالعات و وقایع • متفکKKران مسKKلمان بKKه دقت اطالعت بKKه دسKKت آمKKده را یادداشت می کردند تا در گKKذر زمKKان بKKه دسKKت فراموشKKی سپرده نشود و هم چنینی تغیرات آتی قابل مقایسه باشد. بی طرفی علمی • بیشتر متفکران مسلمان اقوال و ارا دیگران را بKKا بی طرفی علمی مورد قضاوت و ارزیابی قKKرار داده انKKد. و در ذکر مشاهدات خود با بی طرفی و بدون دخKKالت دادن باورهای خود ،مسایل مربKKوط بKKه پKKیروان سKKایر ادین و مذاهب را مورد بررسی قرار میدادند و به باور های آن ها به دیده ی احترام مینگریستند. • انان در ثبت و ضبط رسوم و اداب و عادات مللی کKKه مشاهده می کردند دقتف بی طرفی و صداقت علمی را رعKKایت کKKرده و در ثبت وقKKایع از مKKردم و صKKنوف مختلف سخن می گفتند. تجزیه و تحلیل اطالعات • در مطالعKKات فرهنKKگ در نKKزد متفکKKران مسKKلمان از روش مقایسKKه تKKاریخی اسKKتفاده می شKKود.از سKKوی دیگKKKKر مطالعKKKKات جهت گKKKKیری کالن دارد و کمKKKKتر مطالعKKات مKKوردی انجKKام می گKKیرد.و بKKاالخره بKKا بKKه کKKارگیری روش مقایسKKه ای ،نقKKاط قKKوت و ضKKعف فرهنگ ها و جوامع بازگو می شود. نقد روش فرهنگ شناسان مسلمان .1دخKKالت ارزش هKKا در قضKKاوت هKKای علمی :بعضKKی از متفکKKران اسKKالمی دچKKار ارزش گKKذاری شKKده و از اداب و رسKKوم و فرهنKKگ می کنند کKKه گKKویی نسKKبیت فKKرهنگی را اقوام و ملل چنان یاد قبول ندارند و دیگر فرهنگ ها را با محک فرهنگ خود می آزماینKKد. و آن گاه درباره ی آن ها به قضاوت می نشینند. .2تاکید بر عجایب و غرایب :برخی از متفکران اسKKالمی بKKه بKKازگویی عجایب و غKKرایب کKKه در مسKKیر گKKذر از سKKرزمین هKKا و اقKKوام می شKKنیدند اقKKدام می کردنKKد در حKKالی کKKه چنKKدان بKKه صKKحت این اظهارات نمیتوان اعتماد کرد. .3قوم مداری :برخی از دریچKKه ی فرهنKKگ خKKود بKKه بررسKKی فرهنKKگ های دیگران پرداخته اند بKKه طKKوری کKKه پس از دیKKدن تشKKریفات و شکوه کشور خود وضع کشورهای دیگKKر در نظرشKKان نKKاچیز آمKKده است. ابوریحان بیرونی و مطالعات فرهنگی • اهمیت کیفی ک00ار او از اینج00ا روش00ن می ش00ود ک00ه ب00رای درک و فهم درس00ت و ص00حیح افک00ار و عقای00د هندیان دش00واری ه00ای زی00ادی متحم00ل ش00ده اس00ت و برای یافتن ب00رخی از کت00اب ه00ا ک00ه او را در ش00ناخت م00ذهب برهم00ایی ی00اری می رس00اندند زحم00ات زی00ادی کش00یده اس00ت.اهمیت تحقی00ق ابوریح00ان ب00یرونی در اب00داعات و ن00وع آوری ه00ایی اس00ت ک00ه در زمین00ه ی موضوع و روش تحقیق به وجود اورده است. نوع آوری های ابوریحان بیرونی در زمینه ی موضوع و روش تحقیق بنیان گذاری اندیشه ی مردم شناسی و دین شناسی فرهنگ به عنوان موضوع جدید تبیین پدیده ها روش مقایسه ای و تاریخی فرهنگ به عنوان موضوع جدید • بیرونی توانست ثابت کند که افکار و عقاید و یا فرهنگ ملل هم مانند حوادث و رویداد های خارجی ،می توانند م00ورد مطالع00ه و مش00اهده ی محقق قرار گیرد. • هم00ان گون00ه ک00ه م00ورخ ب00ا واقعی00ات قاب00ل مش00اهده س00روکار دارد م00ردم ش00ناس ن00یز ب00ا واقعیت های قابل مشاهده روبرو اس00ت ،ک00ه میتوان00د مانن00د م00ورخ ب00ه توص00یف و تب00یین و استنتاج بپردازد. روش مقایسه ای و تاریخی • ابوریح00ان ب00یرونی ب00رای تحقی00ق ارا و اندیش00ه ه00ای هن000دیان روش000ی ن000و اب000داع میکن000د ک000ه ان را روش تطبیقی نام نهاده اند. • با بهره گ00یری این روش از راه مش00اهده ن00ه تنه00ا ب00ه شناخت درستی در زمینه ی فرهنگ و اداب و رس00وم دیگران دست می یابد بلکه برای قابل فهم تر نمودن یافته های خود آن را با ادیان و فرهنگ های دیگر نیز تطبیق و مقایسه می کند. بنیان گذاری اندیشه ی مردم شناسی و دین شناسی • یواخیم واخ دین ش00ناس مع00روف معاص00ر فهم و ش00ناخت ادی00ان مردم را به چهار شرط وابسته می داند.1.آشنایی کامل با زبان آن م00ردم و درک مف00اهیم الف00اظ و اص00طالحات آن ه00ا.2وج00ود زمینه ی عاطفی مساعد .3داشتن شوق و اراده برای پی ب00ردن به چگونگی حیات روحی و دینی آن مردم.4داشتن تجربه دینی . • با توجه به اینکه بیرونی زبان سانسکریت را به ط00ور کام00ل می دانست و از طرف دیگر حاالت عاطفی و ذوق سرش00ار اورا هم به زبان خودش نقل کردن00د و هم چ00نین چ00ون او ی00ک فیلس00وف الهی و مسلمان است که به طور شایسته از تجرب00ه و احس00اس دینی برخوردار است طبق نظر یواخیم واخ اگ00ر بپ00ذیریم ک00ه او روش مقایس00ه ای را ب00رای نخس00تین ب00ار در مطالع00ه ی ادی00ان مرسوم کرده است ار این رو می ت00وان او را پ00در دین شناس00ی نامید. تبیین پدیده ها • فرهنگ شناسان با طرح سواالت و مشکالت عمده جامعه خود و بکارگیری روش تحقیق و بررسی مناسب در صدد تبیین پدیده ها و دست یابی به پاسخ سوال ها برامده اند. • به طور کلی ،بیشتر متفکران از بینش کارکرد گرایی بهره گرفته و در چارچوب نظام های فرهنگی ،ضمن طرح علل پدیده ها ،به بیان کارکردها پرداخته اند. تبیین کارکردی • برخی متفکران مانند ابن بطوطه و بیرونی در میان پدیده ها ،متوجه کارکرد آن ها هستند و بیان کارکرد پدیده ها را میتوان تبیین کارکردی نامید به عنوان نمونه در بحث طبقات اجتماعی کارکرد پدیده ها مورد نظر است .به عقیده بیرونی صاحبان قدرت نه تنها طبقات را ایجاد می کنند بلکه عامل بازدارنده حرکت جامعه و تحرک اجتماعی هستند. • او سپس هر یک از طبقات هند را بر حسب کار و طریقه خود نشانه ها و القاب خاصی که دارند بررسی و وجود تمایز آن ها را برمیشمارد و بسته بودن نظام طبقاتی و رابطه ی آن ها با یک دیگر و رسوم ویژه هر طبقه را گزارش می دهد. بررسی سفرنامه ها • ه00دف اص00لی ی00افتن پاس00خ این س00وال اس00ت ک00ه پی00دایش سفرنامه نویسی در چه زمان و مکانی بوده است و بنی00ان گ00زاران و دنب00ال کنن00دگان ان چ00ه کس00انی ب00وده ان00د؟ آی00ا س00فرنامه نویس00ی در ت00اریخ ه00ر ملت و فرهن00گ ام00ری همیش00گی اس00ت؟ آی00ا هم00ه ملت ه00ا در ه00ر ش00رایطی ب00ه سفرنامه نویسی گرایش پیدا می کنند؟ برای پاسخ گ00ویی ب00ه این س00وال ه00ا ،توج00ه ب00ه ت00اریخ فرهن00گ اس00المی و چگونگی برخورد و مواجه این فرهنگ با دیگ00ر فرهن00گ ه00ا از موارد مهم و ضروری است. • مس00لمانان در ش00رایط و لحظ00ات گون00اگون و ت00اریخی ب00ه ندرت فرهنگ و تمدن دیگر ملت ها را گزارش ک00رده ان00د و تنها در برهه هایی از زمان و اف00رادی مع00دود ب00ه این مهم پرداخته اند. • سفرنامه نویسی ن00زد اروپایی00ان ن00یز ت00اریخ ورود مشخص ،معین و منظمی نداشته است .در بره00ه ای از زمان سفرنامه نویس00ی رون00ق گرفت00ه و در برهه هایی حتی یک نمونه از سفر نام00ه نویس00ی هم یافت نمی شود. • مس000لمانان نخس000تین ب000ار در پی بنی000ان نه000ادن فرهن00گ و تم00دن خ00ود بودند.ن00ه کس00ی ب00ه فک00ر نگارش سفرنامه بود و ن00ه فرص00ت چ00نین مهمی را داشتند. • در این دوره از تاریخ تمدن اس00الم از هیچ کش00ور بیگان00ه ای گزارش00ی تهی00ه نش00د .ولی ق00رن دوم هجری سراغاز رونق سفرنامه نویسی است. • در این قرن دانشمندان بس00یاری ب00ه گوش00ه و کنار جهان رفتن00د .و از وض00عیت زن00دگی مل00ل مختلف گزارش هایی تهیه کردند • در می000ان این اف000راد جغرافی000دانان و ت000اریخ نگاران،س00یاحان وح00تی علم00ای دین ،فقه00ا و متکلمان و راویان حدیث دیده می ش00وند .این شخصیت ها سفر نامه ه00ای متع00ددی نگاش00ته ان000د ک000ه ش000امل مب000احث اجتم000اعی ،اداب و س0ننن،فرهن0گ ،اعتق0اد و مس0ایل سیاس0ی و ادبیات و عل0وم و زن00دگی نام0ه ی دانش0مندان و ...هستند. دلیل پیدایش سفرنامه نویسی چیست؟ • وق00تی مل00تی در جهت س00اختن تم00دن و گس00ترش فرهن00گ خ00ویش گ00ام برمی00دارد .ب00رای مب00ارزه و مقابل00ه ب00ا دیگ00ر فرهن00گ ه00ا و اس00تفاده از تج00ارب علمی آن00ان ع00ده ای از علمای خویش را جهت شناسایی ضعف ها و ق00وت ه00ا ب00ه کشور های دیگر میفرستد. • انتق00ال تجربی00ات و عل00وم ،س00رعت پوی00ایی تم00دن جدی00د و اضمحالل و یاانحالل تمدن دیگر را افزون می کند. • طبیعی است ک00ه حف00ظ و غن00ای فرهن00گ ب00رای ه00ر مل00تی هدف واالیی است .سفر نامه ها از جمله وس00ایل و اب00زار دستیابی به این هدف است. • ثبت خصوصیات و آداب و روسوم اق00وام مختل00ف و کش00ف راه هایی که ملت های مختلف با آن زندگی کرده اند و نیز کشف رمز موفقیتشان از اهداف سفرنامه نویسی است. دالیل عمده سفرنامه نویسی .1بر اثر تقابل و برخورد فرهنگ دو جامعه ،تفاوت ها روشن می شود .عده ای برای فهم علل تفاوت ه00ا به گشت و گذار می پردازند. .2به لحاظ قومیت مرکزی و اعتقاد به اصالت فرهنگ و تاریخ خود ،هر ملتی دیدگاه خاصی نسبت به دیگر ملل و فرهنگ ها دارند .جامعه و فرهن00گ بیگان00ه را موجود ناشناخته ای تلقی می کند و برای ش00ناختن آن به گشت و گذار می پردازد. .3هر فرهنگی درفرهنگ بیگانه عناصر عجیب و غری00بی تصور میکند.انگیزه شناختی عناص00ر عجیب و خ00ارق العاده ،زمینه و انگ00یزه ی س00فر ب00ه س00رزمین ه00ای بیگانه را فراهم می آورد .4بازشناسی خویش و طرح مبانی فکری-فرهنگی در میان دیگر جوامع از دالیل دیگر میل به سفرنامه نویسی است .1براساس محتوا .2سرزمین طبقه بندی سفرنامه .3دوره های تاریخی .4اعتقاد و مذهب جغرافیایی سیاسی- اجتماعیی فرهنگی- اعتقادی کشورهای غیر اسالمی کشور های اسالمی پیدایش تمدن اسالمی رشد و شکوفایی تمدن اسالمی انحطاط تمدن اسالمی سفرنامه دینی سفرنامه غیر دینی ژولین فروند در کتاب ارا و نظریه ها در علوم انسانی می گوید: هر نظریه عم00ومی درب00اره ی عل00وم انس00انی ن00یز بعکس ب00ه نوعی طبقه بندی رهنمون می شود.وضع متفکرانی مانند اگوست کنت و دیلتای و ویندلبلد چنین است: طبقه بندی را نوعی شیوه کار مقدماتی و ابتدایی و آغازگر معرفت شناسی شمردن ،خطاست.فلس00فه ب00ه هرص00ورت که باشد ولو این که هدفش طبقه بندی نباشد مشتمل ب00ر یک یا چند طبقه بندی است. انگیزه های سفرنامه نویسی • اکثر سفرنامه های اروپاییان در عصر ص00فویه و قاجاری00ه ح00ول محور مسایل اجتمایی ،سیاسی و نظامی است.این کتاب ها ن00ه تنه00ا ب00ه بررس00ی ویژگیه00ای ملی،ف00رهنگی ،س00اخت ق00درت و ارتباطات اجتماعی و روان شناسی اجتماعی مردم می پردازند بلکه امکانات اقتصادی و طبیعی کشورهای اسالمی و ای00ران را بر می شمارند. • این گروه از جهانگردان در پی یافتن زمینه های نف00وذ اس00تعمار بوده اند و پوشش کارشان هم مطالعه فرهنگ و شناخت م00ردم ب00وده اس00ت .در دو س00ه ده ی گذش00ته بس00یاری از روش00نفکران معتقد بودند که این کتاب ها جنبه تحقیقاتی دارن00د و اروپایی00ان این سفرنامه ها را درجهت شناخت فرهنگ مردم ای00ران ت00الیف کرده اند • در صورتی که بعضی از منتقدان جامعه مدعی بودند ک00ه در پس این تحقیقات اهداف استعماری وجود دارد چرا سفرنامه نویسی در آن دوران رواج داشت؟ • اگر به جهان قرن پنجم هجKKری نگKKاهی بینKKدازیم در جKاده هKKا و بKKازار های اروپا سیاحان و مسافران مسلمان و شKKرقی زیKKادی میبیKKنیم در حالی که در مشرق زمین و ایران به نKKدرت بKKا یKKک جهKKانگرد و تKKاجر غربی مواجه می شویم ،سKKفر کKKردن و سKKفرنامه نویسKKی بیشKKترکار ملت های شرق است.پنج قرن بعد وضع بالعکس می شود.علت این تغییر به تحوالت درونی جامعه و شکل گیری تمدن ها مربوط است. • • • • دلیل اصلی این گردش روند س00فرنامه نویس00ی ،ن00ابرابری اقتصادی و فرهنگی جوامع است. تقسیم شدن جوامع به توسعه یافته و توسعه نیافته ،رشد یافته و رشد نیافته همه نهادها و اف00راد را در جهت اثب00ات تایید این نابرابری می کشاند و سیاحان هم از این قاع00ده مستثنی نیس0تند.ان ه0ا ب0ه شناس0ایی و ارزی0ابی وض0عیت طرف مقابل می پردازند. این دو گانگی موجب می شود که ب00رخی کش00ورها س00مبل عجایب و غرایب تلقی شوند. برای مثال ابن فضالن وارد منطقه خ00زر می ش00ود و آداب و رسوم آن منطقه از جهان را عجیب و غریب می داند. اهداف سفرنامه نویسان .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 تبلیغات مذهبی بهره برداری سیاسی شناسایی منابع طبیعی شناسایی علوم و فنون و مهارتها شناسایی روحیات و خلق و خوی مردم شناسایی تکیه گاه های فرهنگی ارزیابی نیاز های جامعه موضوعات مورد بحث در سفرنامه های خارجیانی که به ایران آمدند! • بیان موضوعات سKKفرنامه هKKای خارجیKKان در مKKورد ایKKران می توانKKد معیKKار مناسبی در بیان جهت گیری خاص سیاسی ،فرهنگی آنان باشد .موضوعات مورد بحث در سفرنامه های خارجیان دو گون است:اول ،موردی کKKه مKKورد اتفاق نظر سفرنامه نویسان بوده است .دوم مورد یا مواردی که سKKفرنامه نویسان به طور فردی به ان ها اشاره کرده اند و در طرح ان ها اتفاق نظر نداشته اند. • سفرنامه ها عمدتا در پرداختن به موارد زیر اشتراک داشته اند. -1حرم سرا -2فسKKاد در میKKان مKKردم -3فسKKاد و فحشKKا در دربارهKKا-4ازدواج موقت-5هتک ناموس و بال بودن زنا -6مجازات های اجتماعی و این که این مجازات ها غیر انسانی و با قوانین انسانی مخالف هسKKتند -7تKKرویج عقایKKد خود و منحط نشKKان دادن عقایKKد مKKردم -8تبلیKKغ مKKذاهب و بررسKKی مKKیزان اعتقاد مردم با آن ها -9ذکر منابع و معادن و امکانات مالی جامعه-10مکان های مقدس و اثار باستانی پوشش های نفوذ سفرنامه نویسان در ایران • کوش00ش ه00ای نف00وذ س00فرنامه نویس00ان در دس00تگاه ه00ای شاهان ایران در دوره های مختلف متفاوت ب00ود .ب00رادران شرلی در زمان حکومت شاه عباس ب00ه عن00وان کارش00ناس نظامی وارد ایران شدند و تا مق00ام ع00الی مش00اورت ش00اه ارتقا یافتند. • کوش000ش کارشناس000ی نظ000امی و سیاس000ی نخس000تین و مهمترین شیوه ی نفوذ جهانگردان در دولت ای00ران و جلب اعتماد ایران بود. • پزشکی و طبابت جدی00د یکی دیگ0ر از پوش0ش ه0ای اص0لی نفوذ سیاحان در دربار شاهان بود.حکیمان فرنگی همیشه دارو های جدیدی نیز به همراه می آوردند. انگیزه های سفرنامه های مسلمانان و اروپاییان • س00فرنامه ه00ای مس00لمانان و اروپایی00ان ب00ا انگ00یزه ه00ای متفاوت نگاشته شده است. .1جهانگردان مس00لمان در پی توص00یف واقعیت ه00ای جه00ان عصر خود بودند در حالی که اروپاییان بیشتر به قصد گ00رد اوردی اطالعات سیاسی و نظامی به ایران و کشور ه00ای اسالمی میامدند. .2سفرنامه نویسان غربی تمامی اطالعات خود را در کت00اب هایشان منعکس نمیکردند ،بلکه اطالع00ات مهم و اساس00ی را که بیشتر جنبه ی اطالعاتی و محرمانه داشت در اختیار دولت های خ00ود ق00رار می دادن00د .و اطالع00ات ع00ام و غ00یر محرمانه را به چاپ می رساندند. .3محتوای این سفرنامه ها بیشتر در شناخت م00ردم اس00ت و ب000ر زمین000ه ه000ای ف000رهنگی ،اجتم000اعی تاکی000د بس000یار دارند.بنابراین کمتر س00فرنامه ای را می ت00اوان ی00افت ک00ه اهخداف علمی داش00ته باش00د.اکثر این اث00ار در پی مع00رفی فرهنگ و ملیت کشورها به عموم مردم است. .4رونق سفرنامه نویسی در س00ده ه00ای اخ00یر بی00ان گ00ر این نکته است که غربیان تالش دارند به شرقیان بپذیرانند ک00ه برای دست یابی به منابع مدرن و دقیق در خصوص مشرق زمینف باید به اثار مستش00رقان مراج00ع ک00رد ت00ا اث00ار کهن شرقیان سفرنامه ابن فضالن • ابن فضالن از دانش مندان مسلمان است که در قرن سKKوم چهKKارم هجری میزیسته است. • در سال 259هجری از طرف المقتدر عباسی به سرپرستی هیتی به کشور های روس و اسالو بلغار مامور شد. • ابن فضالن در انگیزه سفر هیت چنین مینویسد مقصود هیت اعزامی اشنا ساختن اه00الی ب00ه ام00ور دنی00ایی ب00ود و این کار از وظایف مهم هیت به شمار میرفت. ابن فضالن با بصیرت و اگاهی به مطالعKKه ی جوامKKع می پKKردازد.او کKKه سفرنامه ی خود را در قالب داستان نگاشته اسKKتف بKKر خالف سKKنت معمول خود به بیان مسایل اجتمای زمانی میپردازد و از بیان مسایل جغرافیایی سرزمین هایی که دیده است خودداری میکند. او به مسایلی چون نحوه ی لباس پوشیدن ،آداب و رسوم ،دین داری ،اعمKKال و مناسک حج ،رسم زناشویی ،شیوه معماری ،خوراک ،قوانین و مجازات ها و تشریفات و مهمانداری اشاره دارد. مباحث مردم شناسی در سفرنامه ابن فضالن .1خویشاوندی :در بحث خویشاوندی به م00واردی چ00ون مق000ام و م000نزلت زن،تعلیم و ت000ربیت فرزن000دان ،ارث، مجازات ،ازدواج ،اداب و رسوم می پردازد .2مراسم کفن و دفن :عالی ترین ف00راز کت00اب ابن فضالن توصیف مراسم کفن و دفن است. .3مهمان نوازی :یکی دیگ00ر از مب00احث م00ورد بحث در سفرنامه ی ابن فضالن موضوع مهمان نوازی اس00ت ک00ه ابن فض000الن آداب و رس000وم آن راب س000یار هنرمندان000ه توصیف کرده است. ویژگی های سفرنامه ی ابن فضالن .1سفر با قصد فرهنگی سیاسی شروع شد .2روش وی ،مشاهده مشارکتی بود .3موضوعات مطرح ،اغلب ف00رهنگی ،اجتم00اعی هس00تند ن00ه موضوعات جغرافیایی .4به کشور های غیر مسلمان وارد شده است .5اثر او منبع معتبری برای بررسی سیر تطور جوامعی ک00ه او در آن ها به سیر و سفر پرداخته است. سفرنامه ناصرخسرو • ناصرخسرو در ذی القعده 394ه.ق در قریه ی قبادیان بلخ تولKKد یKKافت .در آغKKKز جKKKوانی دانش هKKKای زمKKKان خKKKود“ حسKKKاب ،هندسKKKه ،نجKKKوم ،طب، روانشناسی ،موسیقی ،الهیات و تفسیر“ را فرا گرفت.ناصر خسرو به غKKیر از سفرنامه تالیفات دیگری نیز دارد.مانند دیوان اشعار،منظومه نامه،جKKامع الحکمتین از معروف ترین اثار او هستند. • وی در دربKKار سKKلطان محمKKود و سKKلطان مسKKعود غرنKKوی شKKغل دیKKوانی و دبیری داشت.و پس از دیدن خوابی شغل دیوانی را رها کKKرد و بKKه مKKدت 7 سال به مسافرت رفت. • در بازگشت از سفر پنجاه ساله بود و در مصر اسماعیلی مKKذهب شKKد و بKKا حمله ی سلجوقیان به مازندران پناهنده شد و سپس بKKه بلخ رفت و مKKابقی عمر خود را در انزوا به سر برد تا در سال 481هجری قمری در به گان در گذشت • • • • • ناصرخسرو در تنظیم و نگارش سفرنامه از روش خاصی به00ره گرفت او شخصی راستگو و از غ00رض ورزی ب00ه دور ب00ود .و ه00ر آنچه را که در مورد مردم و جوامع مورد بررسی صحیح تشخیص می داد می نوشت. او در بررسی عقاید مردم،همچون یک محقق برخ00ورد می ک00رد. شنیده ها را مورد نقد و بررسی قرار میداد و آن ها را اثبات ی00ا رد می کرد. ناصر خس00رو در بی00ان م00وقعیت ه00ا ،تاریخچ00ه ،مس00احت ،ش00کل، موقعیت جغرافیا ،تاسیسات و اثار باستانی را توصیف کرد و در نهایت ،مسایل اجتماعی و اقتصادی را بازگو نموده است. ناصرخس00رو کلی ت00رین و دقی00ق ت00رین توص00یفات را از وض00عیت من00اطق و ش00هرها بی00ان میکن00د .او ب00ه ط00رح مس00ایل اقتص00ادی، حقوقی ،آداب و رس00وم و مس00ایل اجتم00اعی مک00ان ه00ای م00ورد مشاهده اش پرداخته است. در مب00000000000000000000000000000احث اقتص00000000000000000000000000000ادی از ب00ازار،مبادل00ه،تولی00دات،مش00اغل،ص00نعت،بازرگ00انی،واردات و صادرات بحث به میان می اورد.در مس00ایل حق00وقی از مج00ازات در مورد مراسم از آب خواهی مکان های مق00دس،م00ذاهب،بی00ان اعمال و رفتار دینی و از آداب لباس پوشیدن و غذا خوردن ی00اد کرده است. ویژگی های سفرنامه ناصر خسرو .1سفر با قصد زیارت شروع میشود .2س00فرنامه ن00ویس خ00ود جامع00ه را م00ورد بررس00ی و ب00ر اس00اس روش مشاهده مشارکتی و مصاحبه اطالعات مورد نیاز را گرد اوری کرده است .3وجود مطالب خدشه ب00ردار و ض00عیف را نفی نمی کن00د منتهی معتقد است که ضعف اطالع00ات ناش00ی از معت00بر نب00ودن منب00ع خبر است نه بی توجهی مولف. .4محل گشت و گذار او کشور های اسالمی است .5مسایل فرهنگی،اجتم00اعی،اقتص00ادی و جغرافی00ایی جوام00ع را مورد بررسی قرار می دهد. سفرنامه ابن بطوطه • ابن بطوطه در سال 725ه.ج در 22سKKالگی مسKKافرت خKKود را از مغKKرب آغز کرد .قصد او از این سفر تشرف به مکه مکرمه بود .ولی شKKنیدن خKKبر بذل و بخشش سلطان هند او را عالقKKه منKKد سKKفر بKKه این دیKKار نمود.سKKفر های او در سال 753هجری قمری به پایان رسید در مورد نحوه سفر خKKود می گوید“ تصمیم داشتم که هرگز از یک راه دوبار نروم“. • مسافرت او حدود 28سال به طول انجامید .در این مدت مسKKیر هKKای زیKKر را پیمود. .1در سKKKKKKKKال 725ازمغKKKKKKKKرب حKKKKKKKKرکت میکنKKKKKKKKد و از طریKKKKKKKKق تونس،اسکندریه،قاهره،بیروت،انطاکیه و مدینه به مکه می رسد .2از مکKKه حKKرکت میکنKKد و از طریKKق بصKKره،ابKKادان و شوشKKتر و اصKKفهان بKKه شیراز می رسد .3از کازرون به کوفه و کربال و بغKKداد می رود و در نهKKایت بKKه مکKKه وارد می شود .در مراسم حج شرکت میکند. .4پس از حج به یمن...و بحرین میرود و زا طریق یمامه دیگر بار به مکه مشKKرف میشود. .5پس از حج به اسیای صغیر می رود و در نهایت به غزنین و کابل می رسد. تفاوت های سفرنامه ی ابن بطوطه با سایر جهانگردان .1 .2 .3 .4 از جهت شمال و وسعت مکان ها و موضوعات از لحاظ توجه بیش از حد به مسایل فرهنگی و اجتماعی و اجتناب از طرح مسایل جغرافیایی ثبت وقایع تاریخی،ذکر زمان وقوع و سند آن ها طرح مسایل ویژه قرن هشتم شیوه سفرنامه نویسی • • • • • روش ابن بطوطه روش مشاهده ای و اسنادی است. ش00هرهایی ک00ه دی00دار از آن ه00ا ب00رای او ممکن ش00دند ب00ه روش مشاهده مورد توص00یف ق00رار گرفت00ه ان00د.لکن ش00هرهایی را ک00ه امکان دیدار و مسافرت به ان ها برای او میسر نشده اس00ت ب00ه استناد قول دیگران توصیف کرده است. ابن بطوطه اساس روش مطالعه خ00ویش را ب00ر مش00اهده ق00رار داده و تا آن جا که ممکن بود مشاهدات خود را ثبت میکرد و البت00ه در ص00ورت ل00زوم از روش مص00احبه ن00یز اس00تفاده ک00رده است. در ج00ایی ک00ه مش00اهده و مص00احبه امک00ان پ00ذیر ن00وده از روش اسنادی استفاده کرده است.با این وج00ود ابن بطوط00ه از جمل00ه پژوهش گران اجتماعی است که اعتقاد ب00ه گ00رایش ه00ای دی00نی خود را در تحلیل وقایع دخالت داده است. موضوعات مورد بحث در سفرنامه ابن بطوطه ‏اداب و سنن ابن بطوطه در موارد بسیاری لفKKظ رسKKم و رسKKوم و اداب را در کتKKاب خKKود اورده اسKKت و بKKا اگKKاهی بحث اداب و سKKنت هKKای اجتماعیی را مطرح کرده است. او معتقد است که جوامع متشKKکل از شKKبکه ی در هم پیچیKKده ای از سنت ها هستند که ایجاد تغییر در ان به اسKKانی امکKKان پKKذیر نیست .در صورت ضرورت تغییر در جامعه بایKKد مکKKانیزم هKKای اجتماعی شناخت و به واسطه ی آن ها دست به تغییر زد. مشخصات نظام اجتماعی سنتی از دیدگاه ابن بطوطه .1 .2 .3 .4 .5 نظام اجتماعی کمتر تغییر پذیر است و یا حداقل تغییر پذیری در ان به ندرت و سختی صورت می پذیرد. برخی از سنت ها غیر معقولند ولی میبایند اجرا شوند بیان نیاز ها و خواسته ها از طریق انجام اعمالی که حکم سنت دارد صورت می گیرد. عجایب و غرایب تلقی کردن بعضی از سنت ها کارکرد سنت ها در جوامع مواردی از اداب و سنن مطرح در سفرنامه ابن بطوطه ‏مراسم تشیع جنازه ‏اداب مربوط به لباس پوشیدن ‏اداب و سنن مهمان نوازی ‏روحیه ی ملت ها ‏ازدواج و اداب و سنن مربوط به آن ‏شیوه برخورد مردم با خارجیان ‏مراسم دینی ‏مراسم سپاهی گری ‏مراسم حضور در دربار ‏مسافرت در آب و هوای خشک  مذهب حساسیت مذهبی ابن بطوطه و دی00دگاه وی00ژه او در م00ورد ش00یعیان از ویژگی های سفرنامه اوست. ابن بطوط0000ه از طی0000ف اف0000رادی اس0000ت ک0000ه م0000ذهب را مانن0000د اقتص00اد،شهرنش00ینی و ح00تی در ارتب00اط ب00ا ان ه00ا بررس00ی ک00رده است.او در طول 30سال گشت و گذار خویش اکثرا به کش00ورهای مسلمان مسافرت کرد قصد او از مسافرت تبلی00غ دین و ایین دی00نی خاص نبود از این رو برخوردش با مذاهب طبیعی و ع00ادی ب00ود و در کتابش نیز دیده نشده که در پس تخریب عقیده ای برای تبلیغ دینی برامده باشد. به همین جهت عده ای او را محققی ازاد اندیش قلم داد کرده اند .ب00ا این وجود ابن بطوطه مانند دیگر دانشمندان علوم اجتماعی معتق00د به ایدیولوژی و جهان بینی ب00ود ک00ه در م00وارد وی00ژه ای آن را اب00راز کرده و نتوانسته است از آن به دور بماند. ابن بطوطه در بررسی مذاهب در بیشتر جه00ات از انص00اف برخ00وردار بوده است ولی در بررسی مذهب شیعه بیش از اندازه افراط کرده و ارزش کارهای خود را زیر سوال برده است. از نظ00ر ابن بطوط00ه م00ذهب ب00ا مس00ایل دیگ00ر ارتب00اط دارد او ض00من توصیف موقعیت مذهب در جوامع اسالم به بی00ان رابط00ه م00ذهب ب00ا امور دیگر اجتماعی نیز پرداخته است .ابن بطوطه م00ذهب را ام00ری مجرد و اعتقادی مشخص تلقی نمیکرد. مذهب و مورفولوژی اجتماعی در سفرنامه ابن بطوطه .1 .2 .3 .4 مکان ها و زیارتگاه ه00ا :او در س00فرنامه اش مک00ان ه00ا و زیارت نامه های هرمنطق00ه را برمیش00مارد و رابط00ه بین مراکز دینی،زیارتگاه ها و قب00ور بزرگ00ان دین را توص00یف میکند. تاریخچه و نام ش00هرها :او در س00فرنامه خ00ود تاریخچ00ه و نام شهرهایی که زمینه های دینی و مذهبی دراند را ذکر کرده و به بررس00ی دالی00ل پی00دایش این ش00هرها خصوص00ا زمینه های دینی و دالیل نام گذاری و اعتبار و اهمیت آن ها می پردازد. تقس00یم بن00دی ش00هرها و روس00تاها :براس00اس اعتق00ادات مذهبی را مورد توجه قرار داده است تغییرات محل سکونت و چهره شهرها بر اساس م00ذاهب گوناگون: مذهب و تشخیص اجتماعی • مذهب از نظر ابن بطوطه در این جوامع اعتبار خاص خود را دارد و هرکس که به مذهب مرسوم در جامعه معتقد و یا مبلغ و مدافع آن و یا ملبس به لباس دین باشد دارای اعتبار و منزلت ویژه ای است و در جا هایی از کتاب خود به تفاوت ها و اختالف بین عوام و علمای دین و یا زندگی مسلمانان و غیر مسلمانان پرداخته است. مذهب و طوایف • ابن بطوطه پیش از بی00ان وی00ژگی ه00ای اجتم000اعی و سیاس000ی جوام000ع اس000اس ج00دایی آن ه00ا را ک00ه دین اس00ت م00ورد بررسی قرار می دهد • و جن00گ و درگ00یری بین طوای00ف را ب00ر اساس اختالفات مذهبی آن ها می داند. مذهب و مسایل سیاسی • • • • ابن بطوطه به اختالفات در جوامع اشاره می کند و از نظر وی علت اختالفات در سه زمینه است .1اختالفات بین مسلمانان که بیشتر حول محور شیعه و سنی دور میزند .2اختالفات بین مسلمانان و هندوها .3اختالف مسلمانان و رومیان که وی آن را در راستای مذهب یاد میکند شهرنشینی ابن بطوطه در مورد شهرها به طرح مسایلی چون دلیل نام گذاری ش0هرها،تاریخچ0ه ش0هرها،مص0الح و م0وارد ب0ه ک0ار برده شده در ساختمان ها،قشر بندی ،مسایل اجتم00اعی و سیاسی در شهرها پرداخته است. هم چنین در بیان دلیل بنای ش00هر ک00ه ب00ر اس00اس اقتص00ادی بوده یا جنبه سیاسی و مذهبی و اجتماعی داشته پرداخت00ه است. ابن بطوطه از مس00اجد عم00ده و ابنی00ه و اث00ار باس00تانی مث00ل مغازه ها و کاخ ها و اهرام ثالثه مص0ر و خان0ه ه0ا و ...ی0اد میکن00د و ب00ه بررس00ی و توص00یف عظمت و ق00دمت ت00اریخی معماری و اهمیت آن ها می پردازد او ض00من بی00ان تاسیس00ات ش00هری از قبی00ل حم00ام و ب00ازار م00دارس،بیمارس00تان ه00ا و پ00ل و در ه00ر ش00هر از معم00اری شکل بناها و نحوه اقتصاد • ابن بطوطه در هر شهر و هر منطقه ای از تولیدات آن ها نام برده است و به تفاوت شهرها و کشورها در تولیدات پرداخته است .و به معرفی محصوالت سرزمین های مختلف که در جاهای دیگر دیده نمیشود پرداخته است. اقوام و قبایل • • • • قبای00ل و ق00ومیت ه00ا یکی دیگ00ر از مب00احث مط00رح در کت00اب ابن بطوطه است در این مورد مسایلی چون عل00ل اختالف طوای00ف، زبان ،ملیت ،وضع اقتصادی ،تولیدات ،روحیات ،سکونت ،روابط اجتماعی و نظام خویشاوندی را مطرح میکند. در این زمین00ه عالوه ب00ر مع00رفی تولی00دات کش00اورزی و ..ب00ه توصیف زمین های قاب00ل کش00ت،ش00یوهی ابی0اری،مع00ادن،ش00یوه کشتیرانی،شیوه معامله و واحد پول پرداخته است. او هم چنین به بیان مشاغل در شهرها نیز پرداخته است. وی به منابع گوناگون دریافت عوارض و مالیات نیز توج00ه ک00رده اس00ت.عالوه ب00ر مب00احث مط00رح ش00ده ابن بطوط00ه در کت00ابش داس0000تان ه0000ایی در کرام0000ات ص0000وفیان،بخش0000ش ش0000اه هندوستان،شورش مردم شیراز،جلوس شاهان و سالطین،اداب و تشریفات دربار،جمعیت و اب و ابیاری رودخانه ه00ا س00خن ب00ه میان اورده است. پایان