آسیب‌های اجتماعی در جهان معاصر

به نام خدا آسیب‌های اجتماعی در جهان معاصر تهیه :حسین بخارائی مقدمه • جامع&ه از مجم&وعه‌ای از اف&راد ،نهاده&ا و رواب&ط ه د&ر& &ت&عا&م&ل ب&ا &یک&دی&گر اج&تم&اعی& تش&ک&ی&ل ش&د&ه&اس&ت& ک& & زن&د &گی& &م&ی‌ &کن&ن&د .ه&ر& &ج&امع&ه& ب&ر&ای& &حف&ظ& ن&ظم& ،ام&نی&ت ه هنجا&ر&ه&ا &و ارزش&‌ه&ا&ی و &رف&اه& &نیاز&من&د &پا&ی&بن&دی& ب& & &ود، اج&تم&اعی &اس&ت .هر&گ&اه ای&ن نظم &دچ&ار ا&ختالل ش & آس&یب‌های اجتم&اعی پد&ید می‌آیند&. • ام&روزه ع&واملی مانن&د شهرنش&ینی ،رش&د جمعیت، ت&غی&یر &س&بک &زن&د &گی& ،تو&س&عه فن&او&ری و &ن&ا&برابر&ی ه یکی ها&ند &&آس&یب‌ه&ای اج&تم&اعی ب& & &اق&تص&ادی ب&ا&عث&ش&د ‌ ن تب&دیل از م&هم‌ت&ر&ین چالش‌ه&ای کش&ورهای جه&ا & شوند. اهداف ارائه .1آشنایی با مفهوم آسیب اجتماعی .2شناخت مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی .3بررسی علل و پیامدها .4معرفی راهکارهای کاهش آسیب‌ها .5آشنایی با دیدگاه جامعه‌شناسان آسیب اجتماعی چیست؟ • تعریف: • آس&یب اجتم&اعی ب&ه ه&ر پدی&ده ی&ا رفت&اری گفت&ه می‌ش&ود ک&ه م&وجب اختالل در نظم اجتم&اعی ،ک&اهش رف&اه عم&ومی و تهدید سالمت جسمی یا روانی افراد جامعه شود. • ویژگی‌ها: .1مغایر با هنجارهای اجتماعی .2ایجاد خسارت فردی و اجتماعی .3کاهش امنیت .4افزایش هزینه‌های اقتصادی .5کاهش سرمایه اجتماعی مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی .1فقر .2بیکاری .3اعتیاد .4جرم .5خشونت .6طالق .7کودکان کار .8حاشیه‌نشینی .9فساد .10جرائم سایبری عامل سهم اقتصادی 35 فرهنگی 20 خانوادگی 15 اجتماعی 20 فردی 10 دیدگاه جامعه‌شناسان نظریه‌های مهم • امیل دورکیم: • اختالل در هنجاره&ای اجتم&اعی م&وجب اف&زایش آسیب‌ها می‌شود. • کارل مارکس: • نابرابری اقتص&ادی ریش&ه بس&یاری از آس&یب‌های اجتماعی است. • ماکس وبر: • فرهن&&گ ،ارزش‌ه&&ا و ش&&یوه کنش اف&&راد در شکل‌گیری مسائل اجتماعی نقش مهمی دارند. از راست به چپ :وبر ،مارکس و دورکیم عوامل ایجاد آسیب‌های اجتماعی • عوامل اصلی: .1فقر .2بیکاری .3مشکالت خانوادگی .4اعتیاد .5ضعف آموزش .6مهاجرت .7شهرنشینی .8نابرابری اجتماعی عامل سهم فقر 90 بیکاری 85 خانواده 72 آموزش 68 اعتیاد 64 مهاجرت 58 فقر • فق&ر یکی از مهم‌ت&رین عوام&ل ایج&اد بس&یاری از مش&کالت اجتماعی است. • پیامدها: .1سوءتغذیه .2ترک تحصیل .3جرم .4بیکاری .5کاهش کیفیت زندگی • راهکارها: .1اشتغال .2حمایت اجتماعی .3آموزش .4توسعه اقتصادی بیکاری • بیک&اری عالوه ب&ر آث&ار اقتص&ادی ،پیام&دهای روانی و اجتماعی گسترده‌ای دارد. • آثار: .1افزایش فقر .2مهاجرت .3افسردگی .4جرم .5کاهش امید به آینده اعتیاد • اعتی&اد از پیچی&ده‌ترین آس&یب‌های اجتم&اعی اس&ت و س&المت ف&رد ،خ&انواده و جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. • عوامل: .1فشار همساالن درصد عامل .2مشکالت اقتصادی .3اختالالت روانی اقتصادی 30 .4محیط اجتماعی خانوادگی 25 .5دسترسی به مواد اجتماعی 20 • پیامدها: روانی 15 .1افزایش جرم .2فروپاشی خانواده سایر 10 .3بیماری .4کاهش بهره‌وری اقتصادی جرم و بزهکاری • جرم ب&ه رفت&اری گفت&ه می‌ش&ود ک&ه ب&رخالف ق&وانین ی&ک جامع&ه باش&&د و ب&&رای آن مج&&ازات تع&یین ش&ده باش&د .بزهک&اری معم&وًال ب&ه رفتاره&ای مجرمان&ه، به‌وی&ژه در می&ان نوجوان&ان و جوانان ،اشاره دارد. • عوامل مؤثر: .1فقر و بیکاری .2نابرابری اجتماعی .3ضعف آموزش .4اعتیاد .5محیط‌های پرخطر • پیامدها: .1کاهش امنیت اجتماعی .2افزایش هزینه‌های قضایی .3کاهش سرمایه‌گذاری .4آسیب به اعتماد عمومی • راهکارها: .1آموزش حقوق شهروندی .2ایجاد فرصت‌های شغلی .3تقویت پلیس جامعه‌محور .4اجرای عادالنه قانون نمونه توزیع انواع جرائم در سمت راست جرم درصد سرقت 40 کالهبردار ی 25 خشونت 18 جرائم سایبری 12 سایر 5 خشونت اجتماعی • خش&&ونت ب&&ه هرگون&&ه رفت&&ار عم&&دی گفت&&ه می‌ش&&ود ک&&ه م&&وجب آس&یب جس&می ،روانی ی&ا اجتم&اعی ب&ه دیگ&ران شود. • انواع خشونت: .1خشونت خانگی .2خشونت کالمی .3خشونت فیزیکی .4خشونت روانی .5خش&&ونت در فض&&ای • پیامدها: احس&&&&&اس .1کاهش امنیت .2مشکالت روانی .3اف&&زایش هزینه‌ه&&ای درمان .4تض&&&&عیف اعتم&&&&اد اجتماعی • راهکارها: .1آم&&وزش مهارت‌ه&&ای حل تعارض .2حمایت از قربانیان طالق و تغییرات نهاد خانواده • طالق • طالق پای&ان ق&انونی زن&دگی مش&ترک اس&ت .هرچن&د در ب&رخی ش&رایط می‌توان&د راه‌حلی ب&رای پای&ان دادن ب&ه رواب&ط آس&یب‌زا باش&د ،اف&زایش ن&رخ آن پیامدهای اجتماعی مهمی نیز به همراه دارد. • عوامل: .1مشکالت اقتصادی .2اختالفات فرهنگی .3ضعف مهارت‌های ارتباطی .4اعتیاد .5خشونت خانگی • پیامدها: .1فشار روانی بر زوجین .2تأثیر بر فرزندان .3تغییر ساختار خانواده .4کاهش ثبات اجتماعی کودکان کار • کودک&&ان ک&&ار ،کودک&&انی هس&&تند ک&&ه ب&&ه دلی&&ل ش&&رایط اقتص&&ادی ی&&ا اجتم&اعی ،ناچ&ار ب&ه انج&ام ک&ار می‌ش&وند و این ام&ر فرص&&&&&ت می‌توان&&&&&د آم&وزش ،رش&د و ب&ازی را از آنان بگیرد. • دالیل: .1فقر .2بیکاری والدین .3مهاجرت .4ترک تحصیل • پیامدها: .1محرومیت از آموزش .2آس&&یب‌های جس&&می و روانی .3تداوم چرخه فقر .4کاهش فرص&&&&ت‌های شغلی آینده • راهکارها: .1حم&ایت از خانواده‌ه&ای کم‌درآمد .2آم&&&وزش رایگ&&&ان و باکیفیت .3اج&رای ق&وانین حم&ایت از حاشیه‌نشینی • حاشیه‌نشینی به سکونت در مناطق کم‌برخوردار اطراف شهرها گفته می‌شود؛ مناطقی که معموًال از خدمات مناسب آموزشی، درمانی و زیرساختی محروم هستند. • علل: .1مهاجرت روستا به شهر .2کمبود مسکن .3بیکاری .4رشد سریع شهرنشینی • پیامدها: .1افزایش فقر .2جرم .3مشکالت بهداشتی .4ترک تحصیل فضای مجازی و آسیب‌های نوظهور • فضای مجازی • فض&ای مج&ازی فرص&ت‌های ف&راوانی ب&رای آم&وزش ،ارتب&اط و کس&ب‌وکار ایج&اد ک&رده اس&ت ،ام&ا اس&تفاده نادرس&ت از آن می‌توان&د زمینه‌س&از آسیب‌های جدید باشد. • مهم‌ترین آسیب‌ها: .1اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی .2اخبار جعلی .3قلدری سایبری .4نقض حریم خصوصی .5کالهبرداری اینترنتی • راهکارها: .1آموزش سواد رسانه‌ای .2تقویت امنیت دیجیتال .3مدیریت زمان استفاده از اینترنت .4نظارت آگاهانه خانواده‌ها نقش خانواده در پیشگیری • خانواده؛ نخستین نهاد اجتماعی • خانواده نقش اساس&ی در ش&کل‌گیری شخص&یت ،ارزش‌ه&ا و رفتاره&ای اجتماعی افراد دارد. • وظایف خانواده: .1آموزش اخالق و مسئولیت‌پذیری .2ایجاد محیط امن .3تقویت اعتمادبه‌نفس .4نظارت بر رفتار فرزندان .5آموزش مهارت‌های زندگی • نتایج: .1کاهش گرایش به اعتیاد .2کاهش بزهکاری .3سالمت روان بهتر .4افزایش سرمایه اجتماعی نقش آموزش ،رسانه و دولت همکاری نهادهای اجتماعی • آموزش و پرورش: .1آموزش مهارت‌های زندگی .2پیشگیری از ترک تحصیل .3آموزش حقوق شهروندی • رسانه‌ها: .1اطالع‌رسانی صحیح .2فرهنگ‌سازی .3مقابله با اخبار نادرست • دولت: .1ایجاد اشتغال .2کاهش فقر .3توسعه خدمات اجتماعی .4اجرای عادالنه قوانین راهکارهای کاهش آسیب‌های اجتماعی • راهکارهای کلیدی: .1ایجاد فرصت‌های شغلی آموزش .2کاهش نابرابری اشتغال .3تقویت آموزش حمایت خانواده .4حمایت از خانواده‌ها قانون .5توسعه خدمات سالمت روان رسانه .6گسترش فعالیت‌های فرهنگی و ورزشی .7مشارکت مردم در تصمیم‌گیری‌های اجتماعی .8اجرای مؤثر قوانین راه حل سهم بر اساس درصد 30 25 20 15 10 ارتباط آسیب‌های اجتماعی با یکدیگر • چرخه آسیب‌های اجتماعی • آس&یب‌های اجتم&اعی معم&وًال به‌ص&ورت مس&تقل ایج&اد نمی‌ش&وند ،بلک&ه ه&ر ی&ک می‌توان&د زمینه‌س&از ب&روز آسیب‌های دیگر باشد. • پیامدها: .1گسترش نابرابری .2کاهش سرمایه اجتماعی .3افزایش هزینه‌های عمومی .4کند شدن توسعه اقتصادی سرمایه اجتماعی و نقش آن در کاهش آسیب‌ها • سرمایه اجتم&اعی ب&ه م&یزان اعتم&اد ،همک&اری و مش&ارکت می&ان اعضای جامعه گفته می‌شود. • مؤلفه‌ها: .1اعتماد اجتماعی .2مشارکت مدنی .3همکاری .4مسئولیت‌پذیری .5همبستگی اجتماعی .6تأثیر سرمایه اجتماعی .7کاهش جرم .8افزایش امنیت .9افزایش مشارکت شهروندان .10بهبود کیفیت زندگی مطالعه موردی؛ کشورهای اسکاندیناوی • کش&ورهایی مانن&د س&وئد ،ن&روژ و دانم&ارک ب&ا س&رمایه‌گذاری گس&ترده در آم&وزش ،س&المت ،خ&دمات اجتم&اعی و حم&ایت از خانواده توانسته‌اند بسیاری از آسیب‌های اجتماعی را کاهش دهند. • عوامل موفقیت: .1آموزش رایگان .2بیمه همگانی .3حمایت از بیکاران .4نظام مالیاتی بازتوزیعی .5اعتماد عمومی باال • درس‌های قابل استفاده: .1پیشگیری مؤثرتر از درمان است. .2کاهش نابرابری به کاهش بسیاری از آسیب‌ها کمک می‌کند. نقش فناوری در آسیب‌های اجتماعی • فناوری؛ فرصت یا تهدید؟ • پیش&رفت فن&اوری زن&دگی انس&ان را متح&ول ک&رده اس&ت ،ام&ا چالش‌های جدیدی نیز به همراه آورده است. • فرصت‌ها: .1آموزش آنالین .2خدمات درمانی دیجیتال .3اشتغال اینترنتی .4ارتباطات سریع • تهدیدها: .1اعتیاد به فضای مجازی .2انتشار اطالعات نادرست .3جرائم سایبری .4کاهش تعامالت حضوری نقش آموزش در پیشگیری از آسیب‌ها • آموزش؛ مؤثرترین ابزار پیشگیری • آم&وزش می‌توان&د بس&یاری از آس&یب‌های اجتم&اعی را پیش از شکل‌گیری کاهش دهد. • مهم‌ترین آموزش‌ها: .1مهارت حل مسئله .2کنترل هیجان .3تفکر انتقادی .4سواد رسانه‌ای .5مهارت ارتباطی • نتیجه: • اف&رادی ک&ه مهارت‌ه&ای زن&دگی را می‌آموزن&د ،در براب&ر آس&یب‌های اجتماعی مقاومت بیشتری دارند. نقش سازمان‌های مردم‌نهاد (NGOها) • این س&ازمان‌ها ب&دون وابس&تگی مس&تقیم ب&ه دولت ،در حوزه‌ه&ایی مانن&د آم&وزش ،س&المت ،ک&اهش فق&ر ،حم&ایت از کودکان و توانمندسازی خانواده‌ها فعالیت می‌کنند. • فعالیت‌ها: .1آموزش رایگان .2مشاوره .3حمایت از خانواده‌های کم‌درآمد .4کمک به کودکان کار .5پیشگیری از اعتیاد چالش‌های آینده • در دهه‌ه&ای آین&ده ،جوام&ع ب&ا مس&ائل جدی&دی روبه‌رو خواهند شد. • مهم‌ترین چالش‌ها: .1هوش مصنوعی و تغییر بازار کار .2سالمندی جمعیت .3تغییرات اقلیمی .4مهاجرت‌های گسترده .5افزایش جرائم سایبری آسیب‌های اجتماعی در ایران • وضعیت آسیب‌های اجتماعی در ایران • مانن&د بس&یاری از کش&ورهای در ح&ال توس&عه ،ای&ران ن&یز ب&ا مجم&&وعه‌ای از آس&&یب‌های اجتم&&اعی روبه‌رو اس&&ت .مهم‌ت&&رین چالش‌ها عبارت‌اند از: .1بیکاری (به‌ویژه در میان جوانان) .2فقر و نابرابری اقتصادی .3اعتیاد .4طالق .5حاشیه‌نشینی .6جرائم سایبری .7کاهش نرخ ازدواج • تحلیل: • رش&د شهرنش&ینی ،تغی&یرات اقتص&ادی ،تح&والت جمعی&تی و گس&ترش هه&ای اخ&یر تغی&یر داده فن&اوری ،الگ&وی آس&یب‌های اجتم&اعی را در ده ‌ است. سخن پایانی • آس&یب‌های اجتم&اعی بخش&ی از واقعیت هم&ه جوام&ع هس&تند ،ام&ا ش&دت و گس&تردگی آن‌ه&ا ب&ا سیاس&ت‌گذاری مناس&ب ،آم&وزش، مشارکت اجتماعی و عدالت قابل کاهش است. • جامعه‌ای موفق خواهد بود که: .1به آموزش اهمیت دهد. .2فرصت‌های برابر ایجاد کند. .3از خانواده حمایت کند. .4سالمت روان را تقویت کند. .5مشارکت شهروندان را افزایش دهد. • «پیش&گیری ،آگ&اهی و همبس&تگی اجتم&اعی ،س&ه س&تون اصلی ساختن جامعه‌ای سالم و پایدار هستند».