تاریخ عراق، سوریه، اردن، لبنان و فلسطین

به نام خدا تاریخ عراق ،سوریه ،اردن ،لبنان و فلسطین تهیه :حسین بخارائی فهرست • دوران باستان • ورود اسالم و خالفت های اسالمی • آن دوران افول خالفت و پس از • عثمانی امپراتوری • افول عثمانی تا قیومت فرانسه و بریتانیا بر منطقه • کشورها استقالل • وقایع پس از 1948 از نخستین تمدن‌های بشری تا تحوالت معاصر • • • منطقه‌ای کBه امBروزه کشBورهای عBراق ،سBوریه ،اردن ،لبنBان و فلسBطین را در بBر ن ن بشBرBی اسBت .Bای B ری BتمBد B کل‌Bگی B ی شB B م‌تBریBن کBانBون‌هBBا B می‌گBیردB B،یBکی اBز مBه B ها ،BحBکومت‌BهBا، ش نخBسBتین BشBهرB B ن BسBالB BپBیش مBحBل BپBیBداBی B نهBا اBز هBزاBراB B سBرBزمBی‌B B هاBنBدB .تمBدن‌هاBی ن بBزرگB Bو BمBسBیرBهای BاصBلی BتجBاBرت بBود ‌B مهBاBی حBقBوقBیB ،Bا BدیBا B نظBا‌ B ه شBکBل گرفتنBد و ی در BاBیBن منطقB B سBوBمرBB B،اکBد B،بBابBل ،آشBوBر ،BفنیقBیBه B Bو B BکنBعBان Bهمگ B آثBار آن‌هBا تأثیرBعمیقیBبر تاBریخ جهانBگذاشت. در دوره‌هBای بعBد ،این سBرزمین‌ها تحت سBلطه امپراتوری‌هBای بBزرگی ماننBد ی B،سBلوکBیاBن ،اشBکاBنیانB ،ساسBانیان ،خBالفت اسBالمی، هخBامنشBیانB ،BBاسBکنBدر BمBقBدون B ‏B ی قBراB Bر گرفBتنBدB .پس ا Bز پBایBان BجنBگ جBهBانی اBیوBبیBانB B،مماBلیBک B Bو امBپرBاتورBی BعBثمBان B ن مBنطقBهB عثBمBاBنیB ،مر BزهBBای BسBBیاBسBی BجBدیBدی BبBرBای BاBی B ی B ل B،بBا فBرBوپBاشBی BامBپراBتورB B اوB B ی اBمBروزی BعBرBاقB ،سBوریBه ،اردBن ،لبنBان و ‏BترBسBیم شBد BکBه بBه شBکل‌BگیرBی B BکشBوBرBها B فلسطین انجامید. متBرین نقBاط ژئوپلیBتیکی جهBان بBه شBمار امBروزه این منطقBه همچنBان یکی از مه ‌ ت BرBاهBبBردی B،BمنBابع BاBنBرژیB ،BتنBوع فBرBهنگی Bو BمBذهبی Bو نBیز ه دلیBل مBوقBعBی B ی‌رود Bو BبB B م B ‏B ناBلمللBایBفا می‌کنBد. یBدر ر BواBبط بی ‌B م B منBاBزعاBت سBیاسیB،BنقBش مه B ‏B بازگشت موقعیت جغرافیایی منطقه • عراق ،سBوریه ،اردن ،لبنBان و فلسBطین در بخش غBربی آسBیا و در قلب خاورمیانBه ه تBرکBیBهB ،اBز BشBرق BبBه BایBراBنB ،اBز جنBوب بBه ن مBنطBقBه از BشBمال BبB B قBرار BدارBنBد B.ایB B می‌شBود. ه درBیایBمدیBترBاBنه محدودB B ب بB ه عرBبستBان و اB Bز غر B شBبه‌جزBیرB B • دو ناحیBه جغرافیBایی مهم این منطقBه عبارت‌انBد از: • بین‌النهرین (:)Mesopotamia • سرزمینی میBان رودهBای دجلBه و فBرات کBه بخش اعظم عBراق کنBونی را در بBر ل شBکل‌گBیری ن BمنBطقBه BبBه BدBلیBل خBاBک BحBاصBلBخیز Bو منBابع BفBرBاBوان آب ،محB B رد .Bای B می‌BگBی B نخBستBینBتمدن‌های BشهرBیBجBهان بود.B • شام (:)Levant • منطقه‌ای کBه امBروزه سBوریه ،لبنBان ،اردن و فلسBطین را شBامل می‌شBود .این ن مBیBان آBسBیاB ،BآفرBیقBا Bو BاBروپBا ،BهBمBواره BمحBل عبBوBر ن بBه دBلBیBل قBرBاB Bر BگBرفت B سBر BزمBBی B گ‌هایBمختلBف بودBه است. ی Bو بBرخوBرد فرهن B ن‌هاBیBتجار B کا BروBا B • از نظBر اقلیمی ،این منطقBه دارای تنBوع زیBادی اسBت؛ از بیابان‌هBای گBرم عBراق و اردن ی لبBناBن و سوBاحل BمBدیتBرBانBه‌ای سBوریBه و فلسطیBن. ‏BگرBفته تا BکوهBستان‌BهاB B از راست به چپ :شام و بین النهرین هالل حاصل‌خیز؛ گهواره تمدن • هالل حاصBلخیز ،نBام بخش تBاریخی از خاورمیانBه و دربرگیرنBده بخش‌هBای ر راBنBهB ،بخش هBای BغBربیB BایBراBن ،BمیBاBنرودBان Bو مصB B خBاوری BدریBاBی مدیBت B ن BنBاBم نBخسBتیBن بBBار BازB BسBوی BجBیمBز هBنBری BبرBیسBتد باBسBتBBان Bمی‌BباشBد .BBای B ر این بBخش Bاز جBهان گذاBرBده شBد. بBاستBان‌شناBس دانBشگاBه شیکBاگو بB B • هالل حاصBلخیز بBا رودهBای نیBل ،دجلBه ،فBرات ،کBارون و رود اردن سBیراب نهBا Bدر Bاین منطقBه ا Bز زBنBدگی می‌شBود.حدوBد Bده هBزاBر سBاBل پیشB ،BانسBا ‌ ‏B ری BبBه BکشBا BورBزBی Bو دامBداری BرBوی آBوردنBد .Bاین BتحBول بBاعBث شBکBارBگ B لگBیBری روستاBهاB،Bسپس شBهBرهاBو در نBهایت دBوBلت‌هBای اوBلیه شدB. شBک ‌ • در همین منطقBه بBود کBه نخسBتین نظام‌هBای آبیBاری ،نخسBتین قBوانین مBدوBن ،نخBسBتیBن مBداBرBس ،نBخسBتین کتاBبBخانه‌هBا Bو نخسBتیBن خط‌هBای نوشتاری به وجود آمدند. • به همین دلیBل ،بسBیاری از تاریخ‌نگBاران این منطقBه را «مهBد تمBدن بشری» می‌نامند. هالل حاصل خیز اقوام نخستین منطقه • پیش از تشBکیل امپراتوری‌هBای بBزرگ ،اقBوام گونBاگونی در این منطقBه زنBدگی ی تمدن‌Bهای باستانی داشتند. لگBیر B د که هر یک BنقBشBم BهمBی دBر شک ‌ می‌کBردن B • سومریان در جنBوب بین‌النهBرین نخسBتین شBهرهای بBزرگ ماننBد اور ،اوروک و الگBاش رBا ایجاد Bکردند. • اکدی‌ها نخسBتین امBپراتوری گسBترده منطقBه را پایه‌گBذاری کردنBد و زبBان اکBدی را گسترشBدادند. • بابلی ان بBا مرکBزیت شBهر بابBل ،یکی از پیشBرفته‌ترین تمBدن‌های باسBتان را ایجBاد کردند. • آشوریان در شBمال بین‌النهBرین حکومBتی نظBامی و قدرتمنBد تشکیل دادند. • در سBرزمین شBام نBیز اقBوام کنعانی ،آرامی و فنیقی زنBدگی می‌کردنBد .فنیقیBان ت BدBاشBتBند و BاBلBفبBBای BآنBاBن BتBأثیر BمهمBی بBر BبسBیاری بBه BدرBیBاBنBوBردی Bو BتجBارBت BدریBاBیBی BشBهرB B ازBخط‌های امرBوBزی گBذاشBت.B • تنBوع قBومی و فBرهنگی این منطقBه از همBان دوران باسBتان ،زمینه‌سBاز شBکل‌گیری تBمدن‌هاBیی BبBا دستاور BدهBایBبBزرگ دBر سBیاBست ،اقتصاBد ،Bهنر Bو فرهنBگ شد. تمدن سومر؛ نخستین تمدن شهری جهان هشBده در بین‌النهBرین • تمBدن سBومر قBدیمی‌ترین تمBدن شناخت ‌ ‏BشBمار ‏B ن بBهB و Bیکی Bا Bز BنBخسBتین BتمBدن‌هBای BشBهری BجهBاB B مBی‌BرBود .BسBوBمرBیان اBز حBد Bود ۳۵۰۰ Bت ا ۲۰۰۰پیش از میالد BدBر جنBوب عBراق BامBرBوزی ،مBیBان BرBودهBای دBجلBه و فBراتB ،BزنBد Bگی BمBی‌کرBدنBدB .شBهرهاBی مهم BآنBاBن BشBامل Bاور، اوروک ،الگاش ،اریدو و نیپور بBود. • سومریان نخسBتین شBهرهای مسBتقل (دولت‌شBهرها) را ایجBاBد کBردنBد کBه BهBر کBدام BدارBاBی BپBادBشBاBهB ،BمعبBد ،ارBتش و قBواBنین BمخصBوص بBه خBود بودنBد .BمBهم‌تBرین BمBرBکBز هBر شBهر، ه عBالوه بBر BنقشB مBعبBدی پلBکBانBی بBه نBام Bزیگ ورات BبBود کB B مBذهبی ،BمرکBز اقBتصBادی Bو اداری شBهر نBیز مBحسBوب می‌شد. • یکی از مهم‌تBرین دسBتاوردهای سBومریان ،اخBتراع خط میخی ت دB Bر حBدBود ۳۲۰۰BپBیش از Bمیالد بBوBد .اBیBن خBطB BابBتBدBا بBراBی ثب B ش متBون یرBفت ،BامBا BبعBدهBا BبBرایB BنگBارB B ت تجBاری BبBه BکBاBرB Bم ‌B معBامال B ‏B علBمBیB BنBیز BاBسBتفادBه BشBدBB .BاخBترBاع BخBط،BB تBاBریخی B،BمBذBهبی ،BBادبBی Bو B نقطه عطفی در تاریخ تمدن بشر به شمار می‌رود. • سومریان همچBنین در زمینه‌هBای کشBاورزی ،مهندسBی آبیBاری، ی پیشBرBفت‌هBای BچشBمBگیری BداشBتند.B ریBاBضBیBات ،نBجBوم Bو مBعمBار B نهBایB می‌ B لهBای BآبBیBارBی ،ز B ههBایB BگسBتر Bده BکBانا‌ B ‏Bآن‌BهBا BبBا سBاBختB BشBبBک ‌ ه BمBزارع BحاBصBلخیز BتبBدیBل کردنBد Bو پاBیBه‌هBای BاقتصBاد خBشBک Bرا بB B کشاورزی را استحکام بخشیدند. • از مهم‌تBرین آثBار ادبی این تمBدن می‌تBوان بBه حماسه گیلگمش اBشBا Bره BکBرد کBه یکBی ا Bز BکBهن‌تBرBین آثBار BاBدBبی جBهBان BاسBتB Bو وعBاتی BماBننBد BدوسBتBی B،مBرگ ،BجBاودانBگی و BرابطBه اBنسBان بBا موضB B خدایان را روایت می‌کند. از راست به چپ :شهر اور در عراق و خط میخی امپراتوری اکد؛ نخستین امپراتوری بزرگ بین‌النهرین • • • • • در حBدود سBال ۲۳۳۴پیش از میالد ،فرمBانروایی بBه نBام سارگون اکدی موفBق ورBی بBزرBگ تBاریخ راB ن اBمBپرات B تشBهرهBایB BمسBتBقBل سBومر BرBا BمتحBدB BکنBدB Bو BنBخسBتی B شBد Bدول‌ B ق آن BهنBوB Bز BبBه طBوBر ی BشBهر Bاکد BبBودB BکBه BمBحBل BدBقیB B ن امBپراBتBورB B ‏BبنBیBان BبBگBذارBدB .مرکBز BاBی B قطعBی مشخص BنBشده است.B امBپراتوری اکBد از خلیج فBارس تBا شBمال سBوریه و بخش‌هBایی از آنBاتولی گسBترش ‏Bه ومBت مرکBزی Bادار B ت یBک BحکB B نهBای BوسBی Bعی BتحB B ه BسBر BزمBی ‌ ود BکB B ن بBاB Bر بB B یBاBفBت .اBیBن BنخBسBتیB B ن محBلBی منصBوب کBرد و ن BبBراBی BکنBترBل اBین BقلمBرBو پهنBاBور ،فرمانBداBرا B می‌BشBدندB .BسBاBرBگوB B ‏B ارتشی دائمی تشکیل داد. در دوران اکBدیان ،زبBان اکBدی بBه زبBان رسBمی حکBومت تبBدیل شBد ،هرچنBد خBط میخی می‌گBرفتB .Bاین BاBمBپراBتوری BمBوجب گسBترش سBوBمرBی همBچBنBاBن BمBورد BاBسBتBفBاBده قBرBاBر B B تBجارBتB،تBبادلB BفرBهنگیBو BانBتBقالBدBانش مBیاBن مناطBق مخBتلف خBاور نزدیBک شد. پس از سBارگون ،نBوه او نارام‌سین قلمBرو امBپراتوری را بیش از پیش گسBترش داد وهBسBتانBی ‏Bو BخBود را «BشBBاه BچهBار BگوBشBه BجBهBاBن» BناBمیBد B.بBا BاینB BحBال B،حمBالت BاBقBوام ک B ‏Bکالت داBخBلیBسرانBجBام BبBاعث فرBوBپاشی امپBراتوری اکد شد. ه گوتیان وBمBش B م بB موBسو B ‏B یهBای با وجBود عمBر نسBبتًا کوتBاه ،امBپراتوری اکBد الگBویی بBرای بسBیاری از امپراتور ‌ بعدBی درBمنطقهBشد. امپراتوری اکد بابل؛ شکوه تمدن و قانون • پس از فروپاشBی امBپراتوری اکBد و دوره‌ای از نBاآرامی ،شBهر باب ل بBه تBدریج بBه ت باBبBل در دوBران ن تBبBدیل BشBدB .Bاوج قBدر B ن BمBرکBز سBیBاسBیB Bو BفBرهنBگیB Bبین‌BالBنهBری B مBهم‌BتBرBی B حمورابیB(BحدودB۱۷۹۲Bتا B۱۷۵۰پیBش ازBمیالد) بود. • حمBورابی بBا فتح شBهرهای اطBراف ،بیشBتر بین‌النهBرین را متحBد کBرد و یکی از ن نمBود .Bقانون‌نامه حمورابی شBامل مشBهورBتریBن مجموعBه قBوانBین BتBاریBخ رBا تBدBوی B ‏B ‏Bاورزی، ‏B موBضBوعاتBی BمBاننBد مBاBلBکBیت ،BتجBاBرتB ،خBاBنوادBه ،کش ‏BنزBدBیBک BبBهB ۳۰۰B BمBBادBه بBود و B B مجاBزات جرBایمBو حBقوقBاجتماBعیBراBدر بر می‌گBرفت. • قوانین حمBورابی بBر اصBل «چشBم در برابBر چشBم» اسBتوار بBود ،امBا اهمیت اصBلی آن ی هBمهBمBردم BقBابل BدBسترسBBشدند. تBمBکتوBبBو براB B صوBر B ن بهB B ه قBوBانBBی B در BاینBبودBکB B • چنBد قBرن بعBد ،در دوران بابل نو و حکBومت بخت‌النصر دوم ،این شBهر بBه اوج ه بBBاشBکBوه BایBشBتاBر B،دیوBارهBای عBظیم شBهر و BبBناهBای BمجلBلB، شBکBوه BخBودB BرBسBیدB .دBروازB B ه یکیBاBز زیباBتBرBین شهرBهایBجهBان بBاسBتان تبدBیل کردBند. ل رBا ب B باBب B • متBرین مراکBز علمی و نجBومی جهBان نBیز بBود بابBل عالوه بBر قBدرت سیاسBی ،یکی از مه ‌ هشBنBاسBی پBBیشBرفت‌های مهمیB ‏BوBداBنشBمنBداBنBBبBابBلBی BدBرBمحBاسBبBاتBریBاBضBیB،تBقBویمBوBستBار ‌ به دBست آوردBند. از راست به چپ :لوح حمورابی و شهر باستانی بابل آشور؛ قدرت نظامی خاور نزدیک • در شBمال بین‌النهBرین ،تمBدن آش ور از حBدود هBزاره دوم پیش از میالد شBکل ‏Bد. جهBان باBسBتBانBBتبBدیل ش B راBتBوری‌BهBای BنظBاBمی B ن امپ B گBرفت BوBبBه یBکی از BقBدرتمنBدBتری B ن تمBدBنBشBهرهBBای Bآشور ،نمرود ،دور شروکین و نینوا بودنBد ی اBی B ص Bل B مرBاکBزBا B ‏B کBهBهمگی دBر شمBال BعراقBامروBزی قرار دBاشBتند. • آشBوریان بBه داشBتن ارتشBی منظم ،مجهBز و منضBبط شBهرت داشBتند .آنBان از ح‌هاBی آهBنی ،برج‌هBاBی ی نBویBن نظBاBمی BماBننBد BاBرابه‌هBای جBنگی ،BسBال B فنBاBوری‌هBا B یکBردنBد و BتواBنسBتBنBد قلمBرو خBو Bد را Bاز ی نظBامBی اسBتفاBدBه م ‌ مBحاصBرBه Bو BمهBندسB B مصر تاBبخش‌هاییBاز ایراBن گسBترش دهند. • پادشBاهانی ماننBد آشوربانیپال و تیگالت‌پیلسر سوم نقش مهمی در توسBعه امBپBراتورBی BدBاشBتBند .BآBشBوربانیBپBال BکتBابBخانBه بBزBرگBی دB Bر نینBوا اBیجBاBد کBرد BکBه BهBزارBان ی‌شد. گمBش ،در آنBنگهداری م B ی از BحماسهBگBیل B خه‌های B ‏BلوBح گلی B،ازBجBمله نBس B • با وجBود قBدرت نظBامی فBراوان ،سیاسBت‌های سBختگیرانه آشBوریان بBاعث کل‌BگیرBی B BدشBمBناBن مBتعBدد BشBد .BسBراBنجاBم Bد Bر سBال ۶۱۲ Bپیش از میالد ،ائتBالف شB B ن و مBاBدها شهر نBیBنوBا را تBصرفBکردBو امBپBراتBوری BآشBور فروپBاشید. بBابBلیا B از راست به چپ :سربازان آشوری و گاوبالدار با سر انسان ( سفنکس یا اسفنکس) تمدن فنیقیه؛ دریانوردان و بازرگانان مدیترانه • تمBدن فنیقیBه در نBوار سBاحلی شBرق دریBای مدیترانBه و در محBدوده لبنBان کنBونی و شهBایBی Bاز BسBو BریBه و BفBلسBطBین BشBکBل BگBرفBت B.اBین BتمBدBن ا Bز BحBدBود ۱۵۰۰تا ۳۰۰ ‏Bبخ‌ B ی تشBهرها B ه BجBاBی BتBشBکیل BیBک BحکBومتB BواحBد ،BاB Bز Bدول ‌ پیش از میالد BشBکوBفاB BبBود B Bو بB B مBستBقلیBBمانندBبیبلوس ،صیدا ،صور و ارواد تشکیBل می‌شBد. • فنیقیBان بBه دلیBل مهBارت فوق‌العBاده در دریBانوردی و کشتی‌سBازی ،از بزرگ‌تBرین بازBرگاBنBان جBهBان BباBسBتاBن BبودنBد B.BکشBBتی‌BهاBی Bآن‌هBا سراسBر BدرBیBای مدBیتراBنBه را ی BارغBوانBیB ،فBلBزات و ن B،شBیشBه ،BپاBرBچه‌هBا B ب سBرBو لBبنBا B می‌BپیموBدنBد Bو BکBاالهBاBیی BماBننBد چBوB B ‏B ی غربیBصاBدر می‌کردند.B شمBال آفرBیBقا وBآسیاB B ع‌دستBیBرا Bبه BارBوBپاB ، صناBیB B • یکی از مهم‌تBرین دسBتاوردهای فنیقیBان ،ابداع الفبای فنیقی بBود .این الفبBا تنهBا ۲۲ ی آBن BبسBیاBر آسBBان‌BترBB Bاز BخBط میBخیB Bو BهBیر BوگBلBیف BبBود .BبعBدها ف BداشBتB Bو یBاBدBگBیر B حBر B س BکردنBد وB BبسBیاری Bاز BالفBباهBای امBرBوزیB ،از جمBلBه التین، یBوBناBنیBاBن BاBین اBلفBبBا رBا اBقتبBا B ریشه Bدر آنBدارندB. • فنیقیBان همچBنین مسBتعمرات متعBددی در سBواحل مدیترانBه ایجBاد کردنBد کBه ماBل آBفریقBBا بBود B.ایBن شBهر بBعBدها بBه یBکی از قBدرت‌هاBی مشBهوBرترBین آBن‌هBا کارتاژBد Bر شB B ‏B بBزرگ BدBریایBی BجهانBباستBان تبBدیلBBشد. از راست به چپ :شهر فنیقی و خط فنیقی کنعانیان؛ نخستین ساکنان فلسطین و شام جنوبی • • • • کنعانیBان از قBدیمی‌ترین اقBوام سBامی بودنBد کBه از حBدود هBزاره سBوم ی BازB ن B،بBخش‌هBای B ن BکنBعBاBنB ،شBاملB BفلسBطی B ‏Bالد Bد Bر سBرزBمیB B میB ش Bاز B پBی B نهBا شBهBرهBای مBهمBی جنBوب سBوBریBه B،سBکBونBت BدBاشBتند .Bآ ‌ لBبنBBان B،BاBردن وB B ماننBد اریحا ،مجدو ،حاصور و اورشلیم را بنBا نهادنBد یBا گسBترش دادند. اقتصBاد کنعانیBان بBر پایBه کشBاورزی ،دامBداری و تجBارت اسBتوار بBود. ر ارBتبBاBطی مBیBان مصBر و ن کBنعBان Bدر BمسBBی B قBرBار گBرBفBتن BسBرزBمیB B بین‌النهرین ،باعث رونق تجارت و تبادل فرهنگی شد. نهBای مBذهبی متنBوعی بودنBد و خBدایانی کنعانیBان دارای فرهنBگ و آیی ‌ یهBایB می‌ BکرB BدنBد .BبسBیارBی اBز BوBیژگ ‌B مBانBنBد «بعBل»B B Bو «ِالB »Bرا پرسBتBش B یBو زبBانی آBن‌هاBبعدها بر BاقوBامBدیBگر مBنطقه تأBثیر گذBاشت. فرهنگ B این سBرزمین در طBول تBاریخ بارهBا میBان قBدرت‌های بBزرگ ماننBد مصBر، ن دBسBت BبBه BدسBتB BشBد Bو اBهمیت راهBبردی خBود ‏BآشBور ،بBابBل Bو هBخامBنشBیا B را حفظ کرد. آرامیان؛ گسترش زبان و فرهنگ در خاور نزدیک • • • • آرامیBان از اقBوام سBامی بودنBد کBه از حBدود قBرن دوازدهم پیش از ‏Bدن ل Bار B ی Bاز BعBرBاBقB ،BلBبنBان Bو شBمBا B خش‌هBایB B ی B Bو ب B مBیال Bد د Bر سBوBریBه کنBونB B نهBا دBولBت‌BهBای کBوBچکیB BماننBد Bآرام دمشق و حماة Bرا سBاکن BشBدندB .Bآ ‌B تشکیل دادند. گتBرین مBیراث آرامیBان ،زبان آرامی بBود .این زبBان بBه تBدریج بBه بزر ‌ سرBBاسBر BخBاو Bر Bنز BدیBک ت B،دBیBپ BلمBاسBی B Bو اBرتباBطBات Bد Bر B ک BتجBار B مشBتBر B ‏BزبBان B از تBبBدیBل BشBد و حBتی Bد Bر BدوBران BامBپBراBتBوری BهخBامBنشBی BبBه‌عنBوان یکBی B نهBای ادارBی مورد استفاده قرBار گرفت. زبا ‌ زبBان آرامی تBا قرن‌هBا در منطقBه رواج داشBت و بنBا بBر بسBیاری از ز بBه آن ی (Bع) نBی B ی بBود کBه حضBرت BعBیسB B ‏BپژBوهش‌BهBا B،یکی BاBز زBبان‌هBاBی B ر Bوه‌هBاBی BکBوچکBی Bدر سBو BریBهB Bو عBراBق ز Bگ B ر BوزBه نBیB B می‌ BگفBت .BامB B سBخBن B B هنوز به گویش‌های آرامی سخن می‌گویند. اگرچBه دولت‌هBای آرامی سBرانجام بBه دسBت آشBوریان فتح شBدند ،امBا ههBای متماBدیBدBر منBطقه باBقیBماند. د ‌B زبBان Bو فرهنگBآنBان تBا Bس B الفبای آرامی و مقایسه با الفبای ایرانی زمان باستان منطقه تحت حاکمیت امپراتوری هخامنشی • در سBال ۵۳۹پیش از میالد ،ک وروش ب زرگ بBا فتح بابBل ،سBرزمین‌های ن پس ،عBرBاق، ورBی هخاBمنBشBی افBزBود .از آ B بBین‌الBنهBرین Bو شBام رBا بBه BقلBمBرو BامBپBرات B سBوریهB B،لBبنBان B،فلBسBطBین و BاردBن امBروBزی بBرای حBدBود د Bو BقBرن بخشBی از بBزرگ‌تBرین امپراتوBری زماBن خو Bد بودند. • هخامنشBیان این منBاطق را بBه چنBد ساتراپی (استان) تقسBیم کردنBد و بBرای هBر م و رونBق اقتصBادی را ب نBمودBند B.BایBن شBیوه اداBرBه ،امBنیت ،Bنظ B ماBنBدBارBی مBنصBو B ‏BاسBBتاBنBBفر B در منBطقه افزاBیش داد. • یکی از مهم‌تBرین اقBدامات کBوروش ،اجBازه بازگشBت یهودیBان از تبعیBد باِب ل بBه اورشBلBیم و BباBزBسBازی مBعبBد BآنBان BبBودB؛ اقBدBاBمی BکBه دBر منBابBع تBاریBخی و دیBنی اهمیت فراوانی دارد. • در دوره هخامنشBی ،راه‌هBای ارتبBاطی توسBعه یBافت ،تجBارت رونBق گBرفت و فBرهBنگ‌BهBاBی BگونBاگBونB BدBر کنBا Bر یکBدیگBر زنBدBگی BکBردنBد .اBیBن سیاسBت مBدارا و احBترام بBه ت هخامنشی بود. سنت‌Bهای محلی B،اBز وBیژگی‌هاBیBمهم حکBوم B • در سBال ۳۳۱پیش از میالد ،بBا پBیروزی اسBکندر مقBدونی بBر داریBوش سBوم، حکBومت هخاBمنشی بBر اینBمنطقBه پایاBن یافت. اسکندر مقدونی و دوران هلنیستی • در سBال ۳۳۱پیش از میالد ،اسBکندر مقBدونی بBا شکسBت ‏Bه ن‌النهBرBین Bو شBاBم BرBا ب B ل BبBی B ش سBوم دBر BنBBبرBد گوBگمBل ،کنBتBر B دBاBریBو B ه منBطقB B خ B ی جBدBیBد Bدر BتBاریB B دBسBت گBرفت .بBا اBین پBیBروBزیB ،Bدو Bره‌Bا B آغاز شد که به دوران هلنیستی شهرت دارد. • پس از مBرگ اسBکندر در سBال ۳۲۳پیش از میالد ،امBپراتوری او مBیBان سBرBداBرانBش تقBسBیمB BشBد .BعBرBاق ،BسBوریه Bو Bبخش‌هBایی اB Bز ‏Bدر ن وB BلBبنBاBن BعمBدتًBا بBه BقلBمBر Bو سلوکیان BتعلBق BگBرفBتB ، ‏BفلBسBطBی B حBالBی BکBه BگBاه بخBش‌هBاBیBی از BجنBوBب شBام BمیBاBن سBلوکیBان و بطلمیوسیان مصر دست به دست می‌شد. • در این دوره ،فرهنBگ یونBانی بBا فرهنگ‌هBای محلی درآمیخت. ه شBدB ،زBبBان BیوBنBانیB BگBسBترش یBاBفBت و شBهرBهای BجدBیBدی BسBاBخت B مBنطBقBه نBفBوذ BپیBدBا BکBرد.B ونBاBنی BدBر B B م BعمBاBریB ،ف BلسBفه ،BهBنر Bو BعلBوم Bی B ‏B بBا این حBال ،بسBیاری از سBنت‌ها و فرهنگ‌هBای بBومی نBیز همچنBان حفظ شدند. قلمرو سلوکیان اشکانیان و رقابت ایران و روم • در حBدود سBال ۲۴۷پیش از میالد ،دولت اشBکانی (پBارتی) در ایBران شBکل گBرفت و بBه BتBدBریBجB BبخBش بBزرBگی BاB Bز قلمBرو سBلوBکBیان Bرا تصBرBف BکBرBد B.دBر BقBرن نخسBت Bپیش ا Bز متBرین BمنBاطق BامBپراBتورBی BاشBکاBنی BتبBدیل شBد و ه BیBکی BاBز مه ‌B ‏Bیالد ،BعBرBاق BامBرBوزBی بB B مB شBهBر تیسفون دBر BنBزدیBکBی BبغBدBاBد کنBونی BبBه پBایتخBت زمسBتBانی BشBاهاBن اشBکانی بBدل شدB. در همین زمBان ،سBوریه و لبنBان عمBدتًا در اختیBار امBپراتوری روم قBرار گرفتنBد .بنBابراین جهBاBن BیBعBنی اشکانیان و Bرومیان تبBدیل ‏BروBد BفBرات BبBه مBرB Bز BمیBاBن BدBو BقBدرBت BبBزرBگ B B ت و نBبر BدهBای BمBتعBددی در Bبین‌النهBرین و ه یBاف B ه BقBرن BاBدBامB B شBدB .BایBنB BرقBابBت BنزدیBک بBه BسB B شBامBرخBداد. • گهBا ،تجBارت از طریBق جاده ابریشم رونBق فBراوانی داشBت .کاروان‌هBایی با وجBود جن ‌ م عبBور کBرBدهB Bو کاBالهBاBی خBوBد را زی Bمی‌BآBمدنBدB B،اBز عBراBق Bو BشBا B کBه اB Bز چیBن B Bو BآسBیای مرکB B بBه بنادBر مدیترBانه می‌رساندBند. • در این دوره ،شBهرهایی ماننBد تیس فون ،ح ران ،پ المیرا و دورا-اروپ وس بBه م باB BزرBگBانی B Bو فBرهنBگی تBبBدیBل شBدنBد B Bو فرهنBگ اBیBرانیB ،یونBاBنی ،BرومBی Bو مهB B ز B مBراکB B سBامی با یBکدBیگرBتBعامل داشBتند. • ساسانیان و روم شرقی (بیزانس) • • • • در سBال ۲۲۴میالدی ،اشBکانیان جBای خBود را بBه امBپراتوری ساسBانی متBرین ق را BبBه Bیکی اBز مه‌ B ن BبBا ایجBاد BحکومBتBی متBمرBکBز ،BعBرBا B دBادBنBد .BساسBاBنBیا B د و شBهر تیسفون همچنBاBن پBاBیتخت BآنBان ل کرBدنB B منBاطBق BامBپراBتBوریBB BتبBدی B ‏B باقی ماند. در غBرب ،سBوریه ،لبنBان ،فلسBطین و بخش بBزرگی از اردن در اختیBار ن BوضBعیت BبBاعثB امپراتوری روم شرقی (بیزانس) BقBراBر داشBت .ای B میBان دو BقBدرت BبBزرگ زBمBان ن B BرقBاBبت دBائBمی B م بBه BمیBدBا B شBد BمنطBقBه شBا B تبدیل شود. جنگ‌هBای طBوالنی میBان ساسBانیان و بBیزانس ،شBهرهای بسBیاری را ویBران کBرBد Bو BاBقتBصBاBد BمنطBقBه BرBا تBضBعیBف نمBودB B B.در BسBاBل ۶۱۴میBالدBی ،سBپاهB سBاسBBانBی BبBهB B BفرBمBانBدBهBی Bشهربراز اBورBشBلیBم BرBا تصBرف کBرBد ،BاBمBا BچنBدB BسBال ‏B بBعBد اBمBپرBاتBو Bر BبBیزBانس B،Bهراکلی وس ،منBاطBق Bاز دBسBت رفتBه BرBا بBازBپس گرفت. گهBای فرسایشBی ،هBر دو امBپراتوری را بBه شBدت ضBعیف کBرد و این جن ‌ ن در دهه‌هBای بعBد BفBراهم زBمینBه را BبBرای BمBوBفقیت BفBتوحBات BمسBلBماBنا B ساخت. اوج قلمروهای ساسانیان و بیزانس اوضاع عراق و شام در آستانه ظهور اسالم • در اوایBل قBرن هفتم میالدی ،عBراق و شBام از مهم‌تBرین منBاطق یرBفتنBد ،BاBمBا Bجنگ‌هBای سBیاسBی Bو اقBتBصBادBی جBهBاBن بBه BشBماBر Bم ‌ بBا ن‌ها Bرا B ‏Bپی‌Bدرپی BمیBان BساسBاBنیان و BبBیزانBس ،این سBرزمی B مشکالت فراوانی روبه‌رو کرده بود. • اقتصBاد بسBیاری از شBهرها آسBیب دیBده ،مالیات‌هBا افBزایش یافتBه ‏BختالفBاتB ‏Bالوه BبBرB Bاین ،Bا B ه BبBوBد .عB عمBومیB BگBسBترBش یاBفتB B و BناBرضBاBیBتی B B ومBت بBیBزانBس BنBیز مخBتلBف مسBیحBی Bو حBکB B مBذBهبBی میBاBن BکلBیسBاBهاBی B باعث تضعیف انسجام سیاسی در شام شده بود. • در عBراق نBیز حکBومت ساسBانی بBا مشBکالت داخلی ،رقBابت ه‌رو بBو Bد .BدBر BچBنین شBرBایBطیB، ی رBوبB B ی اقتصBاد B ‏BاشBراBف و BفشBارBهاB B ظهBور اسBالم در شBبه‌BجزیرBه عربسBتان ،BتحBوBلی بBزرگ در تBاریخ منطقه ایجاد کرد. ظهور اسالم و آغاز فتوحات مسلمانان • • • • با ظهBور اسBالم در اوایBل قBرن هفتم میالدی و تشBکیل نخسBتین ‏BاسBالم ‏B اسBالمی دB Bر مدیBنBه ،BBمسBلمانBان پBس از رBحلت پیBاBمبر ‏B حکBومت هاBی را آغBاز (ص ،)Bدر دوران خلف ای راش دین فتBوحBات گسBتBرد ‌ کردند. هدف این فتوحBات ،عالوه بBر گسBترش قلمBرو حکBومت اسBالمی ،ایجBاد راBتوری‌هBای امBنBیت B Bدر BمرزBهBBا و BپاBیBانB BدادBن بBه ت BهدBیBدBهای BنBظBامی BامBپ B ه سBرعتB BوBارد BعBرBاق Bو شBام شBد و بBاB مسBلماBنان بB B ه BبBودB .BسBپاBه B B هBمسBای B نBیروهایBساساBنی وBبیزانسی Bروبه‌رو گردید. سرعت پیشBروی مسBلمانان ،تBا حBد زیBادی نتیجBه انسBجام نیروهBای ل‌ها Bد BرگBیBر ه سBاB B ه بBود کB B زرBگ BمنBطقB B ی BبB B ف دو اBمBپرBاتور B ‏BالمBی و BضB Bع B ‏Bاس B جنگ‌های فرسایشی بودند. این فتوحBات آغBازگر دوره‌ای تBازه در تBاریخ عBراق ،سBوریه ،اردن ،لبنBان ‏Bن ،دیBن Bو ل بBر BفرBهنBگB ،زبBا ن بBوB Bد کBه Bبیش Bاز BهBزا Bر سBاB B ‏Bو فBلسBطیB B بازگشت ساختار سیاسی این سرزمین‌ها تأثیر گذاشت. فتح عراق و شام؛ پایان عصر باستان • • • • • در فاصBله سBال‌های ۶۳۴تا ۶۴۲میالدی ،مسBلمانان موفBق شBدند کنBترل عBراق و بخش اعظم شBام را بBه دسBت آورنBد .دو نBبرد سرنوشت‌ساز در این روند نقش تعیین‌کننده‌ای داشتند: نبرد یرموک ( ۶۳۶میالدی) :سBپاه مسBلمانان بBه فرمانBدهی خالد بن ولی د ،ارتش بBیزانس را شکسBت داد .این پBیروزی راه را بBرای فتح سوریه ،فلسطین ،لبنان و اردن هموار کرد. نبرد قادسیه ( ۶۳۶میالدی) :سBپاه مسBلمانان ،ارتش ساسBانی را شکسBت داد و راه بBرای تصBرف تیسBفون ،پBایتخت ساسBانیان ،بBاز شBد. چنBد سBال بعBد نBیز بBا شکسBت ساسBانیان در نBبرد نهاونBد ،این امBپراتوری به طور کامل فروپاشید. پس از این فتوحBات ،شBهرهای مهمی ماننBد دمشBق ،بیت‌المقBدس، حمص ،بصBره ،کوفBه و بغBداد (کBه بعBدها تأسBیس شBد) بBه مراکBز مهم سیاسی ،فرهنگی و اقتصادی جهان اسالم تبدیل شدند. این رویBدادها پایBان دوران باسBتان در منطقBه و آغBاز دوره تمBدن خالفت راشدین و سازمان‌دهی سرزمین‌های فتح‌شده • • • • پس از فتح عBراق و شBام ،خلفBای راشBدین تالش کردنBد نظBام اداری و حBکومBتی مBنظمیB BدBر این BسBرزBمین‌Bها BایBجBاد BکننBد B.اBین دBوBره از سBاBل ۶۳۲تا ۶۶۱میالدی ادBامBه BدBاBشBت و Bپایه‌هBای حBکBومت BاBسBالمی Bد Bر BمنBاطق BتBازه فتBح‌شدهBدر همین زمBان شکBل گرفت. در عBراق ،شBهرهای کوف ه و بص ره بBه عنBوان شBهرهای نظBامی و اداری ه مBرBاکBز Bمهم علBمBی B،اBقتصBادBی ه BسBرعBت بB B جBدیBد BتأBسBیBس BشBدنBدB B.اBین BشBهBرBهBا BبB B ل BشBدنBد و نBقش مهBمBی در BگسBترش اسBالم Bو و BسیاBسBی BجهBاBن BاBسBالمB BتبBدی B زبان عربی ایفا کردند. در شBام نBیز شBهر دمشق اهمیت بیشBتری یBافت و بBه مرکBز اداره ایBالت شBام تBبBدBیل BشBدB .BمسBلBمBانان BبBا BحBفBظ بBسBیارBی Bاز BسBاختBارهاBی BاداBری پیBشBین Bو ی کارBگزارBاBن محلیB،ثBبات نسبی Bرا در منطقه برقرBار کردند. ‏Bبه‌Bکارگیر B در این دوره ،نظBام دی وان بBرای ثبت حقBوق سBربازان ،دریBافت مالیBات و جاBری BافBزBایشB ههBای تB B مچBنBین امBBنیBت Bرا ‌B مBدBBیرBیتBامBوBرBحکوBمBتیBBتBوBسBعهBیBاBفتBB.ه B هجBزیره عBربسBتان BرونBق یBافتB Bو تجBاBرت مBیBاBن عBراق ،BشBام B،مBصBر و شBب‌ B گرفت. مسجد کوفه خالفت اموی؛ دمشق ،پایتخت جهان اسالم • در سBال ۶۶۱میالدی ،بBا بBه قBدرت رسBیدن معاویه بن ابی‌سفیان ،خالفت ر BدیBدB .اBین ب گB ‏BالمB BانBتخBا B ن اBس B ت BجهBا B ن پBBاBیتBخ B عنBواB B ‏BامBوBی BتBأسBیس BشBد B Bو دمشق BبBه B ریBن مرکBز سیBاسBی جBهBان ن B،مBهم‌تB B دBسBورBیBه بBرBاBی نBزدیBک بBهBیBک قBر B شB ‏BتصBمBیBمBبBاعBث B اBسالم بBاشد. • خلفBای امBوی قلمBرو خBود را از اسBپانیا در غBرب تBا آسBیای مرکBزی و مرزهBای هنBد ت امBوBی رBا بBه یکBی ا Bز بزرBگ‌تBرین ‏Bالف B ن وسBعتB ،خB ش BدBادنBد B.اBیB B ر B رق BگBسBتB B ‏Bد Bر شB B خ تبدیل کرد. امBپراتوری‌های تاری B • خهBا ،بازارهBا ،مراکBز اداری و مسBاجد در این دوره ،دمشBق بBه شBهری بBزرگ بBا کا ‌ ن ن BرسBمBی حکBوBمت جBایگزی B ن زBبBا B عنBوBاB B هB B ن عBربBی BبB B ن BزبBا B ‏BباBشBکوهB BتبBدBیلBشBدB.BهمچBنیB B وی Bدر BبسBیارBی اB Bز BامBور BاBداری شBد Bو BضBرب سBکه‌هاBی ‏BزبBان‌هBBای BیونBاBنی Bو BپهBلB B اسالمBی نیز آغاز Bگردید. • خالفت امBوی عالوه بBر توسBعه نظBام اداری ،نقش مهمی در گسBترش فرهنBگ و ه Bرا تحت کنBترBل خBود ی تجBارBی منطقB B ی ا Bز راه‌هBاB B ن اسBالمBی اBیفBBا BکBر Bد Bو BبسBیاB Bر B تمBد B درآورد. شکوفایی دمشق در دوره اموی • در دوران امویBان ،دمشBق نBه تنهBا مرکBز حکBومت ،بلکBه یکی از ت ن BشBهرBهای BجهBان نBیز BبBوBد B.جمBعیت شBهBر افBزایش یBاف B ‏BبزBرگ‌تBری B و پروژه‌های عمرانی گسترده‌ای اجرا شد. • مهم‌تBرین اثBر معمBاری این دوره ،مسجد جامع اموی دمشق ه BولیBد بBن BعبBدالBمBلک سBاخBته BشBد .BاBینB ‏BاسBت BکBه بBه BدسBتBورB Bخ BلیBفB B ‏BاسBالمی بBه BشBمار Bمی‌روBد و ‏B مBسBجBد Bاز شBاهکاBرهBای BمBعمBاری عناصBر معمBاری رومی ،بیزانسBی و اسBالمی را در خBود تلفیBق کرده است. • بازارهBای دمشBق بBه مراکBز مهم تجBارت کاالهBایی ماننBد ابریشBم، ت و پBاBرBچBBه BBتبBBدیBل ش BدBندBB .همچ BنBین ادBوBیBBهB ،شBیش Bه ،BفلBBزا B راBسBر BجBهBان BBاسBالم BبBه BدمشBقB راBن و فBقهBا BاBز سB B دBBانBشBمندBانB ،شBاع B سBفر می‌کردنBد و این شBهر بBه یکی از مراکBز فBرهنگی و علمی تبدیل شده بود. مسجد اموی سقوط امویان و انتقال قدرت به عباسیان • در نیمBه قBرن هشBتم میالدی ،نارضBایتی از حکBومت امBوی در بخش‌هBای ههBای BمختلBف ،Bاز جملBه BبسBیارBی م افBزاBیش یBاBفBتB .گرو‌ B ف جهBان اBسBال B مخBتلB B ماBیت کردBند. نحB رخBی قباBیلBعربB،اB BزBجنبش Bعباسیا B از BاBیرانBیان BوBب B • در سBال ۷۵۰میالدی ،سBپاه عباسBیان در نبرد زاب امویBان را شکسBت ن تحBول B،مBرBکBز BحکBوBمت ازB ‏BخالفBت BعبBاسBی BرBا BتBأسBیس کBرBد .BبBBا BایB B داد Bو B نBجBدیدBی در تارBیخ منBطقBه آغاز گردید. ل شBد و BدوBرا B ق منBتقB B ه عرBا B دمBشBق بB B • عباسBیان در ابتBدا شBهر هاشمیه را مرکBز حکBومت قBرار دادنBد و سBپس ‏Bدر BسBال ۷۶۲BمیالدیB ،خBلیفBهB Bمنص ور عباس ی شB Bهر BبBغBداBد Bرا BبنیBانB اسBالم ‏B نهBاBد .بغBداد Bبه‌BسBرBعت جBاBیB BدمشBق راB BبBه عBنBواBن پBاBیتخت BجهBانB گرفت. • با انتقBال پBایتخت ،عBراق بBه مرکBز سیاسBی ،فBرهنگی و علمی دنیBای اسBالم ‏BتبBدBیل شBد ،Bدر BحBالی BکBه BسBوریBه BاBهمیBت BسBیاسBی پیشBیBن خBودB Bرا BتBا حBدی از دست داد. بغداد؛ پایتخت عصر طالیی اسالم • • • • در سBال ۷۶۲میالدی ،خلیفBه منصBور عباسBی شBهر بغBداد را در کنBار ی ی Bو برنBاBمه‌ریز B ره‌ا B ه بنیBاBن نBهBاBد .اBین شB BهرB BبBا BطBراBحیB BدBایB B ‏Bر BودB BدجBلB B گتBرین و پیشBرفته‌تریBن ه سBرعت BبBه BیکBی اBز بز Bر ‌B ختBه شBد B Bو BبB B دBقیBق BسBا B شهرهای جهان تبدیل گردید. بغBداد در دوران عباسBیان مرکBز حکBومت ،تجBارت ،علم و فرهنBگ بBود. مBوBقعیت BجغرافیBایی BمBناBسBب ایBن BشBهر د Bر مسBیBر جBاBده اBبریشBم ،بBاعث رونق بازرگانی میان شرق و غرب شد. در قBرون هشBتم تBا دهم میالدی ،بغBداد میزبBان دانشBمندانی از هنBگ‌هBا Bو اBدBیBان مBختلBف بBوBدB .رBیاضBیات ،BپBزشBکی ،BBنجBوم ،فلBسBفBه، فر B ی ا Bز BآثBاBر علمیB راB BفیBا Bو Bا BدبBیBاBت دBر اBین BشBهBر شBکو Bفا BشBدBند و بBسBیBار B جغ B ه گردBیدند. یونانBی ،ایرانی Bو هندی بBه زبان عرBبی تBرجم B بغBداد بBه نمBاد «عصBر طالیی تمBدن اسBالمی» تبBدیل شBد و تBا حملBه متBرین مBراکBز علمBی جهBان مغBوBل د Bر سBال B ۱۲۵۸Bمیالدی ،یکی Bاز مه ‌ باقی ماند. بیت‌الحکمه؛ بزرگ‌ترین مرکز علمی جهان اسالم • یکی از مهم‌تBرین مراکBز علمی بغBداد ،بیت‌الحکمه بBود کBه در ه شBد Bو BدرB BزمBان خالفت Bهارون‌الرش ید BبBنیBان BنهBاBدB B دBورBان B ج ش BکBوفBایBی Bرس BیBدB .ایBن مرBکBBز، م أمون عباس ی بBBه BاBو B کتاBبخاBنه‌ای BعظیBم ،دارالترجمه و پژBوهشگBاهی پBیشرفته بود. • دانشBمندان مسBلمان ،مسBیحی ،یهBودی و ایBرانی در بیت‌الحکمBه ی می‌BکردنBد Bو آثBار ارBزشBمBند BیونBانی ،BایBرانی، ر همBکBارB B بBا یکBدیگ B ی‌کردBند. هندBی Bو سرBیاBنی را بBه زبان BعBربی ترBجمBه م B • فعالیت‌هBBای علمی این مرکBBز نقش مهمی در پیشBBرفت وم ،BفلسBفBه ،جغرBافیBا و مهندسBی BداشBت و زشBکی ،BنجB B ریاBضBیاBت ،پ B ق انBدلس Bو سBیسBیل بBه اروپBا بعBدBها BبسBیBاری از Bاین BآثBار اBز طBریB B ر گذاشت. منتBقل شBد و بر BرنسانBس اBروپاBتأثی B شکوفایی علم و فرهنگ در عصر عباسی • ههBای علمی و دوران خالفت عباسBی ،به‌ویBژه از قBرن هشBتم تBا دهم میالدی ،یکی از درخشBان‌ترین دور ‌ فBرهنگی تBاریخ جهBان بBه شBمBار Bمی‌رود .بغBدBاد ،دمBشBق و دیگBر شBهرهاBی عBراق و شBام بBه مBراکBز BبBزرگ آموزش ،پژوهش و تألیف کتاب تبدیل شدند. • در این دوره ،دانشBمندانی از قومیت‌هBا و ادیBان مختلBف در کنBار یکBدیگر فعBالیت می‌کردنBد .ترجمBه آثBار ی Bو BهنBدیB ،BزمBینBه رBا BبBراBی پBیشBرفBت BعلBوم BفBرBاهم کBرBد .BدBر نتیBجBهB ،دانشBمنBداBن مسBلماBن تنBهBاB یوBنBاBنیB ،ایBرBان B بBه تBرجمBه اکتBفBا نکردنBدB ،بلکBه نBظریه‌هBای جدیBدBی در رBیاضBیات ،پBزشBکیB ،نجBوم ،شBیمی ،BجغرافیBا و فلسفه ارائه دادند. • مدارس ،کتابخانه‌هBا و رصBدخانه‌های متعBددی در شBهرهای بBزرگ تأسBیس شBد و حکBومت عباسBی از ق اBنBدلس BوB ن دوره بعBدBهBا اBز طریB B فBعالBیت‌هBایB Bعلمی BحمBاBBیت Bمی‌کBرد B.بسBیBارBی از BدسBتاوBردهای Bای B سیسیل به اروپا منتقل شد و در شکل‌گیری رنسانس نقش مهمی ایفا کرد. • دانشمندان برجسته این دوره .1 محمد بن موسی خوارزمی؛ بنیان‌گBذار علم جبر .2 محمد بن زکریای رازی؛ پزشBک و شیمی‌دان .3 ابوعلی سینا؛ پزشک و فیلسوف .4 ابوریحان بیرونی؛ جغBرافی‌دان و ستاره‌شناس .5 کندی و فارابی؛ فیلسBوفان بBزرگ جهBان اسالم اقتصاد و تجارت در عراق و شام • در دوران عباسBی ،عBراق و شBام در مرکBز شBبکه تجBارت جهBانی قBرار مرBکBزی BوB BایBرBان بBه بغBدادB هنBدBB ،آسBیای B نهBای تBجBاBری Bاز BچBینB B B، ‏BداBشBتندB .کاBروا‌ B کاالهBا بBه BدBمشBق B،BبنBBادBر مBدBیترBانBه و BسBپBس اروBپBا منتقBل می‌BآمدنBد Bو Bاز BآBنجBا B می‌شد. • شهر بغداد بزرگ‌تBرین مرکBز بازرگBانی جهBان اسBالم بBود و بازارهBای آن کاBالهBاBBیی BمBاننBد BابBرBیشBمB ،ادBویBهB ،BBکBاغBذB ،شBیشBهB ،پارBچBهB ،فلBزاBت Bگران‌بهBا و ز BبBه BتوBلیBد BپارBچه‌هBای BنفBیس ،B د B.دمش ق نBی B عطBر B BراB BعرBضBه BمBی‌کردBنB B شBمشیرهاBی مشهور دBمشقی و صنایع Bدستی شهBرت داشت.B • کشBاورزی نBیز رونBق فBراوانی داشBت .شBبکه‌های آبیBاری کBه از دوران وسBعه BیBافBت Bو BمحBصBوالتی BمBاBننBد گنBدم ،BخرBمBا، بBاسBتBان BبBه BجBا BمBانBدBه بBودB ،Bت B پنBبBه ،زBیتBون ،انBگBور وBمرکباBتBدر Bاین منBطقه کشت می‌شد.B • اسBتفاده از سBکه‌های اسBتاندارد ،امBنیت راه‌هBا و توسBعه بنBادر بBاعث شBد اBقتBصاد BمBنطقهBBبرایBچBندBقرBن د Bر اوBج شBکوفایی BقBرار گیرد.B افول خالفت عباسی • از قBرن دهم میالدی ،خالفت عباسBی بBه تBدریج بBا مشBکالت داخلی و حکBومت‌BهBای Bمحلی BدرB خBBارBجی BروبBه‌رو BشBد .BقBدBرت BخBلفBBا BکBاBهش یBافت Bو B ‏Bتقالل BبیشBتBری BپBیBدBا BکردنBدB .Bدر BعBرBاق ،BBنفBوذ BخانBدان‌های ف اBس B منBBاطBقB BمBخBتلB B ایراBنی ماننBد آل‌بوBیه و سBپس سلجوقیاBن افزایشBیافت. • در شBام نBیز حکومت‌هBای محلی و سلسBله‌های مختلBف ،از جملBه حمBدانیان می‌BکرBدنBد .ایBن BوضBعیتB ه BحکBومBت B ر بخBش‌BهBBایBی از منBطقB B و BفاBطBمیBان ،BبB B موجبBکاBهش اقتدا Bر سیBاسBی خالفت عبBاسBی شد. • عوامBل دیگBری ماننBد اختالفBات مBذهبی ،بحران‌هBای اقتصBادی ،رقابت‌هBای ف BخالفتBنقش دBاشBتند .Bدر BنتیجBهB، سBیاسBی و Bحمالت BخBارجی نBیز دB Bر تضBعیB B ن برخBوردار ر از B BوحBدت BسBیاسBی BدوBران BنخسBتین BعبBاسBیا B جهBاBن اسBالم دیBگB B نبود. • با وجBود این ضBعف سیاسBی ،بغBداد همچنBان تBا قBرن سBیزدهم میالدی یکی بازگشت اBز مهBم‌ترین مراکز عBلمی و فرBهنگBی جهانBبBاقی مانBد. جنگ‌های صلیبی • • • • در سBال ۱۰۹۵میالدی ،پBاپ اوربBان دوم از مسBیحیان اروپBا خواسBت تBا بBرای س از BمسBلمBانان BبBه BشBرق BلشکرکشBی BکBننBدB .این بBاBزBپس‌ BگیBری BبBیت‌اBلمBقBد B ه BبBه Bجنگ‌های صلیبی شBهرتB د کB B ی ازB BجBنگ‌BهBا BشB B ه‌ا B ‏BدعBوBت آغBاBزگBر مجمBوBع B یافتBو نBزدیBک بBه دو قرBن ادBامه پیBدا کرBد. در جریBان نخسBتین جنBگ صBلیبی ،صBلیبیون موفBق شBدند در سBال ۱۰۹۹ د دولBت صBلیبی BاBز جمBلBه میالدی شBهر BبیBت‌BاBلمقBدBس Bرا BتBصBرBف BکنBنBد و BچBنB B پادشاهی اورشلیم ،شاهزاده‌نشین انطاکیه ،کنت‌نشین ادسا و کنت‌نشین طرابلس را تأBسیس کنند. حضBور صBلیبیون بBاعث درگیری‌هBای طBوالنی میBان دولت‌هBای اسBالمی و ه بBاعBث ه BتنBهBا BدوراBن جBنBگ نBبBوBدB؛ BبBلکB B ‏BارBوپBاBیی شBدB B.بBا اBین BحBاBل ،BایBنB BدBورB B ‏BافBزایش ارBتباBطBات فBرBهنگی ،تجBاBری Bو BاBنتقBال BفنBاBوری میBان شBرق و غBرب نBیز شد. جنگ‌هBای صBلیبی نقش مهمی در تBاریخ سBوریه ،لبنBان ،اردن و فلسBطین ایفBا م و اBروپاBباقی ماند. اسال B نهBا درBرBوابط جBهان B کردBند و آثBار آنBتBا قر ‌B صالح‌الدین ایوبی و وحدت مسلمانان • • • • در نیمBه دوم قBرن دوازدهم میالدی ،ص الح‌الدین ای وبی یکی از ه و مصBرB ،سBوری B هتBرین فBرماBنروBایBانB BتBا BریBخ اسBالم ،BموBفBق شBد B بBرجسBت ‌ حجBاز را تBحBتBحکومBت خودBمتحدBکند. بBخش‌هاییBاز عBراق و B صالح‌الدین بBا اصBالح ارتش ،تقBویت اقتصBاد و ایجBاد اتحBاد میBان ن فBراهمB ی مقBابلBه بBا BصBلیبیوB B د BولBت‌BهBای BاسBالمBی B،شBرBایط BالزمB Bرا بBرBا B ی نظBامBیB ،بBه عBداBلBتB ،مBدBارا و BاحBترBام بBه ه بBر تBوBانBاBی B کBرد .او BعBالو B غیرنظامیان شهرت داشت. در سBال ۱۱۸۷میالدی ،سBپاه صBالح‌الدین در ن برد حطین ارتش ر بBیت‌الBمقBدس Bرا BبBازپس س از BآBن ،شB Bه B صBلیBبی Bرا BشکسBت داB Bد Bو پ B متBرBین ر BویBداBدهای تBاBریخ خاBورمBیانBه بBه ی اBز Bمه ‌ گBرفت .BBاین BپBیروزی یک B شمار می‌رود. صالح‌الدین پس از فتح شBهر ،بBرخالف رفتBار صBلیبیون در سBال ،۱۰۹۹ نBاجBازBه خBروBج ه بسBیاBری اBز سBاکنا B ‏Bاز BکشBتار BگسBتBرده جBلوگBیرBی کBرBد Bو بB B یا ادامه زندگی در شهر را داد. پایان جنگ‌های صلیبی و میراث آن • پس از پBیروزی صBالح‌الدین ،جنگ‌هBای صBلیبی بBرای حBدود یBک قBرن دیگBر ون BهرBگBز BنتوBانBسBتBنBد قBدBرت BپBیشBین BخBوBد B Bرا Bدر اBداBمBه BیBBافBتB B،اBمBا BصBلیBبBیB B ن BشBام BبازBیBابBنBدB .Bدر BسBال ۱۲۹۱BمیالدیB ،بBاB BسBقوطB BشBهBر BعکBاB، سBر BزمBی B ن BمقBدس نBBیز Bاز BمیBاBن رفBت و آBخBریBن پBایBگBBاه BمهBم BصBلیBبBیBBان BدرB BسBرزمBی B جBنگ‌های صBلیبی Bعمًال پBایان یافت. گهBا پیامBدهای گسBترده‌ای بBرای منطقBه داشBتند .بسBیاری از شBهرها • این جن ‌ گیB B،BتجBاBری Bو ن BحBBال ،BارBتبBاBطBات BفBرهBن B ههBا BویBراBن BشBدBنBدB B،اBمBا Bدر عBی B ‏Bو B BقلBع ‌B زاBیBش BیBBافBتB .BاBنتBقBاBل دانBشB BپزشBکBیB، رب BنBیز BاBفB B علBمی BمBیBاBن BشBرBق وB BغB B ‏B ن اسBالم BبBه BاروپBاB ،Bاز پBیامBدهای مهم ریBBاضBیات ،فلBسBفه Bو فنBاوریB Bاز BجهBا B این دوره بود. • پس از پایBان جنگ‌هBای صBلیبی ،حکBومت ممالیک کنBترل بخش بBزرگی از ت و BبBه BیBکی از BقBدرت‌Bهای مهم سBوریBه Bو فBلBسBطین Bرا Bد Bر دسBت گBرBف B منطقه تبدیل شد. حمله مغوالن و سقوط بغداد • • • • در قBرن سBیزدهم میالدی ،امBپراتوری مغBول کBه توسBط چنگیزخ ان بنیBان ه بزرگ‌BتBرین BامBپراتBوBرBی پBیوسBته تBا BریBخ BBتبBدیل شBدB .Bپس از ه بBود ،BبB B گBذBاشBBته BشBد B مBرگ BاBو ،نوادگBانش BفتوحBاتB Bرا ادBامBه دBادنBد Bو سBرانBجاBم هالکوخان BمBأمور فتح سرزمین‌های غربی آسیا شد. در سBال ۱۲۵۸میالدی ،سBپاه مغBول بغBداد را محاصBره کBرد .خلیفBه عباسBی مستعص م بالله نتواBنسBت مقBاوBمت مBؤثری سBازمان BدهBد و شBهBر پس Bاز چند هفته سقوط کرد. ههBای تBاریخ جهBان اسBالم بBود .بسBیاری سقوط بغBداد یکی از بزرگ‌تBرین فاجع ‌ ‏Bاز BکاBخ‌هBا B،مسBاجBدB ،BمBدBارس و BکBتابخاBنه‌BهBا ،از BجBملBه بخBش BبBزرگی BازB بیت‌الحکم هB ،وBیBران BشBدند .BشBماBر BزیBادی Bاز BمBردمB Bو دانشBمندBاBن نBیز Bدر جریان این حمله جان خود را از دست دادند. با سBقوط بغBداد ،خالفت عباسBی عمًال پایBان یBافت و عBراق بBرای مBدتی تحت طالیی بغBداد حBکBومت BمغBوالن BقBرار BگBرفت B.اBین روBیBداد BنقطBه BپاBیBانی BبBر BعصBر B ه بود. و آغاز دBوره‌ای اBز آشفتگی سیاسی و BاقتصادیBدر منطق B نبرد عین جالوت؛ نخستین شکست بزرگ مغوالن • • • • پس از فتح بغBداد ،مغBوالن بBه سBوی سBوریه و فلسBطین پیشBروی کBر BدنBد و شBهBرهای مBهمBی مانBنBد حلب Bو دمشق رBا BتصBرف Bکر BدنBد .بBه ن ی بBه BدسBت آنBا B ه زBود B یرBسBید BکBه BسراسBر خBاBورمیانBه نBیBز بB B نظBر Bم ‌ خواهد افتاد. امBا در سBال ۱۲۶۰میالدی ،سBپاه ممالی ک مص ر بBه فرمانBدهی ه او Bرکن‌ال دین س لطان س یف‌الدین قط ز Bو فBرماBنBدBه برBجسBت B طقBه عین جالوت (در فBلسBطین امBروزی )BبBا مغBوالن بیبرس Bدر مBن B روبه‌رو شد. در این نBبرد ،ممالیBک موفBق شBدند سBپاه مغBول را شکسBت دهنBد .این ی سرنوشت‌سBاز بBود و مBانع ن در نBبردB B ‏Bوال B نخسBتینB BشکسBت BبBزBرگ Bمغ B پیشروی آنان به مصر و شمال آفریقا شد. پیروزی عین جBالوت اهمیت تBاریخی فBراوانی داشBت ،زیBرا بBاعث حفBظ ی Bاز سBرزمBین‌های اBسBالمی Bو آغBاز دBوران قBدرت اسBتBقالل Bبخش BبBزرگ B ممالیک در شام و مصر شد. حکومت ممالیک بر سوریه و فلسطین • • • • پس از نBبرد عین جBالوت ،حکBومت ممالیک کنBترل سBوریه ،فلسBطین ش‌هBایی ازBB BلبBنBان و ارBدن Bرا در BدسBتB BگBرفت B.اBیBن BحکBومت ازB و BبBخ B ساBل ۱۲۵۰تا ۱۵۱۷میالدی بر مصBر و شBام فBرمانBراند. ممالیBک توجBه ویBژه‌ای بBه امBنیت راه‌هBای تجBاری و مسBیرهای زیBارتی س را ی Bاز Bقلعه‌هBاB ،Bپل‌هBا B،کا BروBانسBراها Bو BمBدBار B ن‌هBا BبسBیا Bر B داBشBتBندB .Bآ B د و شBهرهاBی Bدمشق ،حلب ،بیت‌المقدس و غزه بBازسBازBی کردنB B دوباره رونق گرفتند. در این دوره ،دمشBق یکی از مهم‌تBرین مراکBز علمی و مBذهبی جهBان ی Bدر مBدBارBس Bو BمسBاجBد BآBن تBدریس اBسBالم بBوBد BوB BدانBشBمنBدBان BبسBیBارB B ژه‌ای ی‌کردنBد .هBمچBنیBن بBیت‌BالBمقBدBس Bاز BنظBر BمBذهBبی BجBایگBاه وBیB B م B ‏B داشت و بناهای تاریخی آن مورد مرمت قرار گرفت. با وجBود این ،حکBومت ممالیBک در اواخBر عمBر خBود بBا مشBکالت ع بیمBاBری طBاعBون Bو رقBابت‌هBای داخلی Bروبه‌رو شBد و اBقتصBاBدیB B،شBیو B سرانجام در برابر عثمانیان شکست خورد. ظهور امپراتوری عثمانی • در اواخBر قBرن سBیزدهم میالدی ،در شBمال غBربی آنBاتولی ،حکومBتی ‏BکوBچBکB BبBه BرBهBبریB Bعثم ان یکم BشBکBل BگBرBفBت BکBهB BبعBدBها BبBهB ام پراتوری عثم انی تبBدBBیلB BشBدB .BعثBمBانیBانB BبBا بBهرBه‌BگBیری BاBز مBوBقعBیت جBغرافیBایی BمنBاسBبB ،سBاBزمان BنظBامی BقدرتمBنBد Bو مBدBیریت کارآمد ،به سرعت قلمرو خود را گسترش دادند. • فتح قس طنطنیه در سBال ۱۴۵۳میالدی توسBط س لطان محمد دوم (محمد فاتح) نقطBه BعBطفBی BدBر تBارBیخ عBثمانBیBان BبBودB. زاBنس ،BعBثBماBنیBان بBه Bیکی BاBز ت امBپBراتوBریB BبBی B بBBا BسBقوBط پBایBتخ B بزرگ‌ترین قدرت‌های جهان تبدیل شدند. • در اوایBل قBرن شBانزدهم ،نگBاه عثمانیBان بBه سBوی سBرزمین‌های عBربBی BمعBطBوف شBد .اBین امBرB BزمینBه Bرا بBرای وBرود عBرBاق ،سBوریه،B بازگشت لبنان ،اردن و فلسطین به قلمرو عثمانی فراهم کرد. فتح شام و عراق توسط عثمانیان • در سBال ۱۵۱۶میالدی ،سلطان سلیم اول در نبرد م رج داب قB B،مBمBالیBک رBBا BشکسBت دBاد Bو BسBوریه B،لبنBان BوB فBلسBطین رBا BبBه قلBمBروB BعثBمBانBی BافBزBوBدB .BیBک BسBال بعBدB ،بBا پBیBروزی Bدر Bن برد رّیدانی ه در مصBر ،BحکBومت BممالBیBک بBه طور کامل پایان یافت. • چنBد دهBه بعBد ،در دوران س لطان س لیمان ق انونی، ه بBخش اعBظم عBرBاق نBیز Bپس اB Bز BجBنBگ بBا BدوBلBت BصBفBوی بB B تصBرف عBثمانیBان BدBرآBمBد .شBهرBهBای بغ داد ،موص ل و بصره به مراکز مهم اداری امپراتوری تبدیل شدند. • از آن پس ،عBراق و سBرزمین‌های شBام نزدیBک بBه چهBار قBرن ن بBاقی BماندBنBدB .اBین دوره تBأثیر تBحت حBکBومتB BعثمانیBا B عBمیقBی بBر سBاختBار BادارBی ،معمBاری ،BاBقتصBاد Bو فBرهنBگ منطقه گذاشت. ساختار اداری امپراتوری عثمانی در عراق و شام • • .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 • • عثمانیBان بBرای اداره قلمBرو وسBیع خBود ،سBرزمین‌های عBراق و شBام را بBه ایالت‌ها (والیت‌ها) تقسیم کردند .هر ایالت توسط والی منصوب از سوی سلطان اداره می‌شد. مهم‌ترین ایالت‌های این منطقه عبارت بودند از: ایالت بغداد ایالت بصره ایالت موصل ایالت دمشق ایالت حلب ایالت صیدا ایالت طرابلس در کنBار والی ،قاضBیان ،مBأموران مالیBاتی و فرمانBدهان نظBامی نBیز وظیفBه اداره امBور را بBر عهBده داشBتنBد .عثماBنیBان BتBا حBد زBیBادی از نخBبگBان و BرهBبران محلی نBیز بBرای حفBظ ثبBات اسBتفاده می‌کردند. این نظBام اداری سBبب شBد کBه منطقBه بBرای چنBد قBرن از ثبBات نسBبی برخBوردار باشBد ،هرچنBد در برخی دوره‌ها شورش‌های محلی نیز رخ داد. اقتصاد و جامعه در دوره عثمانی • • • • متBرین منBاطق اقتصBادی امBپراتوری در دوران عثمBانی ،عBراق و شBام از مه ‌ بBه BشBمار مBی‌BرBفBتنBد B.BشBهرهایB Bبغداد ،دمشق ،حلب ،موصل ،صیدا و ع دسBتی و BفBعالیت‌هBای فBرهنگی بیت‌المقدس مBراکBز Bمهم BتجBارتB ،BصBنای B بودند. راه‌هBای بازرگBانی میBان خلیج فBارس ،دریBای مدیترانBه و آنBاتولی از این ‏BکاالهBایBی مانBنBد BابریشBمB ،BادویBه، نهBای BتجBBارBیB B عبBوBر Bمی‌BکBرد و کاBروا ‌ منBطقBه B پنبه ،BBغالتB،BصابBون B،شBیشه ،BمنسBوBجات BوBفلBزاBت راBBجابه‌جا می‌کرBدند. همچBنین ،شBام بBه دلیBل قBرار گBرفتن در مسBیر کاروان‌ه ای حج از ولBی Bو BدمشBق BبBه سBوی BمکBهB ،BاهمBیت BوBیBژBه‌ای داشBتB .BدولBت عBثمBاBنی آنBاBت B برBای امنBیت ایBن مسیرBهاBسرمایه‌گذارBیBزیادی انجام داBد. از نظBر اجتمBاعی ،مسBلمانان ،مسBیحیان ،یهودیBان و دیگBر اقلیت‌هBای دیBنی م «BمBلت» Bاز BدرجBه‌ای اBز BخBودگردBBانBی BمBذهبی BبBرخBورBدار ‏Bدر BقBاBلب BنBظBا B بBودBنBد ،هرچنBد BحقBوق وB BجBایگBاه آنBان BدBر هBمBه BدBوره‌هBا Bو BمنBاطق BیکسBان نبود. اصالحات عثمانی و آغاز افول امپراتوری • • • • از اوایBل قBرن نBوزدهم ،امBپراتوری عثمBانی بBا مشBکالت فBراوانی ماننBد ی BنظBامی ،BبBحرBان‌BهBاBی اقBتBصBادBی B،فBسBاد اBداBری Bو BافBزاBیش نفBوذ شکBسBت‌BهاB B قBدBرت‌هاBی BاروپBاBیی Bروبه‌BرBو BشBد .بBرای BمقابBلBه بBا ایBن مشBکBالت B،BدوBلت عBثمBانیB مجBمBوعه‌Bای از اصBالحBات BموسBوم BبBه تنظیم ات ( ۱۸۳۹BتBا )۱۸۷۶را اجBرا کرد. این اصBالحات شBامل نوسBازی ارتش ،اصBالح نظBام اداری ،ایجBاد مBدارس ه BرBاه‌BهBاB Bو Bت BلگBراف B،BوB Bت BغیBیراتیB BدBر نBظBاBم BمBالBیBاBتBی وB BقBضBایBی BبBوBدB B.بBا دیBد ،BتوسBع B جB B وBجBو Bد BبBرخی موBفBقیBت‌هBا ،اBین اBصBالحBات BنBتوانسBت اBز فBروپBاشBی BتBدریBجی امپراتوری جلوگیری کند. در همین دوره ،اندیشBه‌های ملی‌گرایی عربی در شBهرهایی ماننBد دمشBق، بBیBروBت وB BبBغBBداد BگBسBBترش BBیBاBفت Bو BبBسBBیارBی Bاز BBروشBنBفکBران BخواهBاBن خوBدBمختارBی یاBاBستقاللBاز BحکومBت عثBمانی شدند. در آغBاز قBرن بیسBتم ،امBپراتوری عثمBانی دیگBر تBوان گذشBته را نداشBت و ورود ‏Bآن BبBهB Bجن گ جه انی اول سBرBنBوشBت BاینB BامBپرBاتوBرBی و BکشBوBرهBاBی عBراقB،B سوBریه ،لبنانB،اBردن وBفلBسطین Bرا برایBهمیشه تغییر داBد. بازگشت جنگ جهانی اول و خاورمیانه • • • • با آغBاز جن گ جه انی اول ( ،)۱۹۱۸–۱۹۱۴امBپراتوری عثمBانی در کنBار آلBمBان Bو اترBیش-BمجBارسBتان BواBردB BجBنBگ شBد B.درB BمقBابBل B،بBریتاBنیBا ،BفرانBسBه Bو رBوسBیه BدBر BجبهBه مBBتفBقیBن BقBرBار گرBفBتنBد .BسBرزمBین‌BهاBی عBراBق Bو BشBام BبBه BدBلیBل مسBیرBهای BدریBایBی و منBابBع نفBتی ،BبBه یBکی از مBوقعیBت رBاهBبرBدی و نBزBدیBکی BبBه B مBهم‌تBرین میدان‌Bهای نبرBد تبدیBل شدنBد. در عBراق ،نیروهBای بریتانیBایی بBرای حفBاظت از مسBیر ارتبBاطی بBا هنBد و ه‌ای منBابعB BنفBتی جBنBوBب BبیBن‌BالنهBرBیBن ،عBمBلیBات BنBظBاBمی گBسBتردB B مچBنین B BکنBترل B هB انBجBام BداBدنBد .شBهرهاBی Bبص رهB ،بغداد Bو موصل از مهBم‌تBرین اهBداف آنBان بودند. در شBام نBیز نبردهBای متعBددی میBان نیروهBای عثمBانی و متفقین رخ داد .فشBار مشBکالت BاقتBصBادیB B،زنBدگی مBرBدم ‏B نBظBاBمی B ،BکمبBود BمBوBاد غBذاBیی ،BبBیBمBاBریB Bو مBنطقBهBرا با BدشوBاBری‌هایBفBراوانBروBبه‌Bرو کرد. در پایBان جنBگ ،امBپراتوری عثمBانی شکسBت خBورد و بخش بBزرگی از قلمBرو ن و فلسBطBین ،Bاز کنBترل Bاین آBن ،Bاز BجملBه BعBراق ،سBورBیهB ،BلبنBان ،ارBدB B امپراتوری خارج شد. انقالب عربی ()۱۹۱۶ • در سBال ،۱۹۱۶بBا حمBایت بریتانیBا ،شریف حسین بن علی، ه ه بB B ن رBویBدBاد BکB B ت عBثمBاBنBی BقیBام کBرBد .ایB B م B امBیBر مBکBه ،BعلBیBهB BحکBو B ف BایBجBاد یBک Bدولت BمسBتقل مشBهBور BاBسBت ،بBا BهBدB B انقالب عربی B عربی پس از پایان جنگ صورت گرفت. • نیروهBای عBرب بBه رهBبری پسBران شBریف حسBین ،به‌ویBژه فیصل ر بن حس ین Bو عبدالل ه بن حس ین ،بBا BهمBکBارBی BافسB B بریBتاBنیBایBی Bتوم اس ادوارد الرنس (BمعBرBوف بBه «BلBورنBسB کنBترل ‏B عربسBتBان») بخش‌هBایی از حجBاز ،Bاردن و سBوریBه را از عثمانیان خارج کردند. • اگرچBه انقالب عBربی بBه شکسBت عثمانیBان کمBک کBرد ،امBا ‏Bالل BکBه Bاز سBوBی BبریتاBنیBاB BدادBه شBدهB بBسBیارBی Bاز وBعBده‌BهایB BاسBتقB ‏Bاز ها BبBه BیکBی B بBوBد ،پس Bاز BجBنBگ عمBلی BنBشBدB .BایBن موBضBوع BبعBد B عوامل اصلی نارضایتی در جهان عرب تبدیل شد. از راست به چپ :شریف حسین و لورنس عربستان توافق سایکس–پیکو • • • • در سBال ،۱۹۱۶هم‌زمBان بBا ادامBه جنBگ ،بریتانیBا و فرانسBه بBه صBورت ه توافق سایکس–پیکو معBرBوف BشBدB. ه بB B ه تBوBافقBی رBا اBمضBا BکرBدنBد کB B مBحرمBانB B میBن‌های BعBربی BامBپرBاتBوری عثمBانی BپBس ازB هBدف BاBین توBافBق B،تBقسBیم سBرز B پایان جنگ میان دو قدرت استعماری بود. بر اسBاس این توافBق ،عBراق عمBدتًا در حBوزه نفBوذ بریتانیBا قBرار گBرفت ،در دB B.همچBنیBن حBاBلی BکBه BسBوBریBه B Bو BلبنBانB Bدر BحBوBزه BنفBوذ BفراBBنسBه قBرBار Bمی‌گرفBتنB B ی فلسBطBین ،BبBه BدلیBل BاهBمیت BمBذهبی Bو BسیاسBی BآنB ،طBرح BاداB Bره‌ای بBراB B بین‌المللی در نظر گرفته شده بود ،هرچند بعدها این وضعیت تغییر کرد. افشBای این توافBق پس از انقالب روسBیه در سBال ،۱۹۱۷مBوجب خشBم بسBیارBی از BرهBبراBن عBرب BشBد؛ BزیBرBا بBا وعBده‌Bهای اسBتقالل BکBه از سBوی BبریتانیBاB داده شده بود ،در تضاد قرار داشت. مرزهBای سیاسBی بسBیاری از کشBورهای امBروزی خاورمیانBه ،بBه طBور مسBتقیم یBا BغیBرمسBتقیمB ،تحBت تBأثیر همBین تBوافBق و BتصBمBیم‌های BبعBدBی قBدرت‌BهاBی پBیروزB جنگ شکل گرفت. اعالمیه بالفور و مسئله فلسطین • در ۲نوام بر ،۱۹۱۷دولت بریتانیBا بBا انتشBار اعالمی ه ب الفور حمBایتB BخBو Bد را اBز BاBیجBاد B«BخBانBه ملی BبBرBاBی یهو BدیBان» در BفلسBطBینB اBعالم BکBرد .اینB BاعالمیBه دBر نBامه‌BاBی اBز سBوی Bآرتور جیمز بالفور، وBزیر امور خBارجه BبریتانBیا ،خطابBبه لرد روچیلد منتشرBشد. • اعالمیBه بBالفور تأکیBد می‌کBرد کBه نبایBد بBه حقBوق مBدنی و مBذهبی جوBاBمBع BغBیBر BیBهBودBی سBاBکنB BفلسBطBین BلBطBمBه BواBرد شBودB ،اBمBا نBحBوه ‏B مهBم‌تBرین موضBوعات اختالفی راBی ایBن BسیBاسBت بعBدها بBه BیکBی Bاز B اجB B در منطقه تبدیل شد. • پس از جنBگ ،بBا افBزایش مهBاجرت یهودیBان بBه فلسBطین و گسBترش بBو یBهBودی افBزاBیش یBافت. میBان جوBBامBع عBر B شBهBرBک‌BهاBی جدBیBد B،تBنشB B ‏Bین بسBیاری Bاز BپژBوهشBگران B،BاعBالمیBه BبBاBلفور را یBکی BاBز مهم‌تBر B عوامل شکBل‌گیری مBنازBعه فلسطین درBقرن بBیستم می‌دانندB. پایان جنگ و نظام قیمومت • • • • • • پس از پایBان جنBگ جهBانی اول ،رهBبران کشBورهای پBیروز در کنف رانس ه صلح پاریس ( )۱۹۱۹و سBپس Bکنفرانس سان رمو ( )۱۹۲۰دربBار B ی عBربیB BتصBمBیم‌BگیرBی BکردBنBد .Bدر BچBارBچوب نظBاBم قیمBومت،B ‏BآBینBدBه سBرزمBین‌BهBا B د B،ادBارهB Bاین BمنBاBطق BبBه قBدرت‌هBای ه BملBل BاجBرا Bمی‌شB B کBه BزBیBر نBظBرB BجBامعB B اروپایی واگذار شد. بر اساس این تصمیمات: عراق و فلسطین تحت قیمBومت بریتانیBا قرار گرفتند. منطقBه شBرق رود اردن نBیز تحت اداره بریتانیBا درآمBد و بعBدها بBه امBارت شرق اردن تبدیل شد. سوریه و لبنان تحت قیمBومت فرانسBه قBرار گرفتند. هدف رسBمی این نظBام ،آمBاده کBردن این سBرزمین‌ها بBرای اسBتقالل بBود؛ امBا می‌دBانسBتBند B.اBینB بBسBیاBری از BمBرBدم BمBنBطقBه آن BرBا BاBداBمBه BسBلطBه اBسBتعماری B B شهBاBی اBسBتBقالل‌طلبانه در سراسBر خاورمیانBه ‏BوضBعیت بBاعBث شBکل‌گBیری جBنب ‌B شد. عراق در دوره قیمومت بریتانیا • پس از جنBگ جهBانی اول ،عBراق تحت قیمBومت بBریBتانBیBا BقBرBار گBرBفت .اBین سBرBزمBین اBز سBهB BوBالیت پیBشBین عثمBاBنی ،یBعBنBی بغ داد ،بص ره و موص ل ‏BومBتی ‏B حک تشBکیBل شBد .دوBلت برBیتاBنیBا تالش کBرد B متمرکBز ایجBاد کنBد ،امBا بBا مقBاومت بخش‌هBایی از جامعه عراق روبه‌رو شد. • در سBBال ،۱۹۲۰انقالب ب زرگ ع راق علیBBه حک BوBمت بBریتانیBBا رخ BدادB .درBB Bاین BقBیBBامBB ،BقبایBBل، ‏BشBارکت ‏B ی م روحBاBنیBون Bو گرBوه‌هBاBی BمختلBف BاBجتمBاBع B داBشBتند .BاگرچBه قیBاBم سBرکوب شBد ،امBBا بریتBانیBا را BبBه بازگشت تغییر سیاست‌های خود وادار کرد. • در سBال ،۱۹۲۱فیصل بن حسین بBه عنBوان پادشBاه عBراق انتخBاب شBد و پادشBاهی عBراق شBکل گBرفت .این کشBور در سBال ۱۹۳۲بBه اسBتقالل رسBمی دسBت یBافت و بBه عضBویت جامعBه ملBل درآمBد ،هرچنBد نفBوذ بریتانیBا تBا سال‌ها ادامه داشت. سوریه در دوره قیمومت فرانسه • پس از پایBان جنBگ جهBانی اول ،مBردم سBوریه امیBدوار بودنBد کBه ل B ،B۱۹۲۰فیصل بن حسین ل دBسBت BیBابBنBدB .دBر BسBاB B ‏Bتقال B ه Bاس B بB B ن ه معBرBفBی شBد B،امBا Bای B واBن BپBادBشBاBه BسBوریB B دB Bر BدBمBشBقB BبBه BعنB B س تصBمBیم‌هBای ر BاسBا B ه BبB B راBنسBه BکB B تB B.ف B وتBاBهBی BداشB B عمBر B Bک B ت B م B وB حکB B ‏B ود ،BبBاB ه BگرفتBه بB B ه B Bرا BبBر BعBهBد B ومBت سBوBری B ‏BکBنفBرBانBسB BسBانB BرBمBو BقBیمB B ومBت فیصBل BرBا در نبرد میسلون روBهBای نظBاBمBی ،حکB B اعBزام Bنی B شکست داد و کنترل کامل سوریه را به دست گرفت. • فرانسBه بBرای آسBان‌تر کBردن اداره منطقBه ،سBوریه را بBه چنBد وBاحBد BسBیاسBیB BجBداB BگاBنBه BتقBسBیم BکBرد؛ اBز BجمBلBه BدولBت دمشBق، لاBلBدروBز و BبعBدBها BلبنBانB ت جBب ‌B ت علویBاBن ،BدBول B ت حلBبB B،دBول B دBول B ‏Bرا یگ B بBزرگB B.BایBن BسیاBسBت بBا BهBدف BکBاهش BقBدرBت جBBنبBش‌BهBای BمBل ‌B تهBا بBا حکBومت انجBام شBد ،امBا در عمBل بBاعث افBزایش مخالف ‌ فرانسه گردید. • در سBال‌های ۱۹۲۵ت ا ،۱۹۲۷انقالب ب زرگ س وریه بBه رهBبری سلطان االطرش آغBاز شBد .این قیBام اگرچBه سBرکوب شBد ،امBا بBه نمBادی از مبBارزه مBردم سBوریه بBرای اسBتقالل تبBدیل شد. • در نهBایت ،پس از پایBان جنBگ جهBانی دوم و خBروج نیروهBای فرانسBوی ،سBوریه در سBال ۱۹۴۶اسBتقالل کامBل خBود را بBه دست آورد. تشکیل لبنان بزرگ و استقالل لبنان • در سBال ،۱۹۲۰فرانسBه بBا جBدا کBردن منBاطقی از سBورBیBهB ،موجBودBیBت سیBاسBی BجBدیBدی BبBه BنBامB Bلبن ان ر کوBهسBتاBن ‏BالوBه BبB B ن BمنطقBه BعB بزرگ BراB BاBیجBاد BکBرد .BایB B ی سBBاحBلی BمانBنBد ب یروت ،ط رابلس، لBبنBان ،شBهرBها B صیدا و صور و همچBنین Bدره حاصBلخیز بقBاع را نBیز در بر می‌گرفت. • هدف فرانسBه از ایجBاد این کشBور ،تشBکیل دولBتی بBا شBدن ‏B اBکBثBریتB BمسBیحBیاBن مBارBونی BبBود ،BامBا بBBا BاضBا BفهB ت BلبBنBان از BنظBر BمBذهBبی و قBوBمی منBاطق جBدیBدB ،جمعی B بسBیار متنBوع شBد و مسBلمانان و مسBیحیان در کنBار یکدیگر زندگی می‌کردند. • در سBال ،۱۹۴۳رهBبران لبنBان بBا تBوافقی کBه بBه میثاق ملی مشBهور شBد ،نظBام سیاسBی جدیBدی را پایه‌گBذاری کردنBد .بBر اسBاس این توافBق ،مهم‌تBرین مناصBب حکومBتی میBان گروه‌هBای مBBذهبی تقسBBیم شBBد؛ رئیس‌جمهBBور از مسBBیحیان مBBارونی، نخسBت‌وزیر از مسBلمانان سBنی و رئیس مجلس از مسBلمانان شیعه انتخاب می‌شد. • لبنBان در سBال ۱۹۴۳اسBتقالل خBود را اعالم کBرد و بBا خBروج آخBرین نیروهBای فرانسBوی در سBال ،۱۹۴۶اسBتقالل آن کامBل شد. شکل‌گیری اردن • • • • پس از جنBگ جهBانی اول ،سBرزمین شرق اردن تحت قیمBومت بریتانیBا قBرار ل B،بBا BحمBاBیت ل B ،۱۹۲۱عبدالل ه بن حس ینB ،بBراBدBر فBیصB B گBرفت .BدBر سBا B ن حBاکم Bاین مBنطقBه منBصBوب شBد و ام ارت ش رق اردن بBریتانیBا BبBه عBنBواB B تشکیل گردید. در این دوره ،بریتانیBا مسBئول سیاسBت خBارجی و امBور نظBامی بBود ،امBا اداره ه Bتالش BکBرد سBاختBارهایB ‏BداBخلBی بBه تBدرBیBج بBه Bدولت BمحBلی BوBاگBذاBر BشBدB .عبدBاللB B د و ثبBاBت سیاسBی را برقBرار ه دهB B اداری B،آموزشBیB Bو نظBامی کشBور Bرا توسBع B کند. در سBال ،۱۹۴۶بریتانیBا اسBتقالل شBرق اردن را بBه رسBمیت شBناخت و این ‏Bاعالم BاسBتقBالل BکBرBد .BعBبدBالBلBه BبBه م پادشاهی هاشمی اردن B ‏BکشBورB BبBا BنBاB B ه ارBدن شBنBاخته شBد. عنBواBن نخسBتیBن پادشا B پس از جنBگ ۱۹۴۸اعBراب و اسBرائیل ،اردن کنBترل کرانBه بBاختری رود اردن و ‏BبخBش شBرقی BبBیت‌المقBدس رBا BدرB BاختیBار گBرBفت Bو ایBن منBاطBق را Bدر سBالB ‏B۱۹۵۰بBه BخBاک BخBوBد ملحBقBBکBردB؛BBاقBدامیBBکBه BدBر سBطح بین‌BالBملBلی بBا دیBدگاه‌Bهای متفاوتی روبه‌رو شد. فلسطین در دوره قیمومت بریتانیا • پس از جنBگ جهBانی اول ،فلسBطین تحت قیمBومت بریتانیBا قBرار گBرفت. ف BبBودB BهمB BزمینBه ایجBBادB« BخاBنBهB Bملی BبBرBای BیهBودیBاBن» BرBا دBولBت برBیتانیBا BمBوظB B ن BسBرBزBمیBن رBا BحفBظ BنماBیBد؛ ن عBرBب ایB B م BکBنBد Bو BهBم حBقBوBق BسBاکناB B فBراBه B هBدفی که در عBمل باBدشواBری‌هاBی فراواBن هBمراه Bبود. • در دهه‌هBای ۱۹۲۰و ،۱۹۳۰بBا افBزایش مهBاجرت یهودیBان ،به‌ویBژه از اروپBا، م‌زمBBان، ت B.ه B رعBت BBاف BزBایش Bی BاBف B ن بBBه BBس B B جم BعیBت BیBهBBودی BفلBسBBطیB B سBرمBاBیه‌گBذاBرBی در بBخش‌هBای BکشBاورزBیB ،صBنBعتی و شBهBری نBیز گسBترش پیدا کرد. • در مقابBل ،بسBیاری از اعBراب فلسBطینی نگBران تغیBیر تBرکیب جمعیBتی و ‏Bیش ودB BبBودBنBدB .BایBن BنگBرانBی‌هBاB BمBوجBب افBزا B سیBاسBی BسBرB BزمBین BخB B دهB B آBینB B اBعتراضBات ،Bاعتصاب‌هBا و دBرگیBری‌های Bسیاسی و اBمنیتی شBد. • در این دوره ،بریتانیBا تالش کBرد میBان دو جامعBه تعBادل برقBرار کنBد ،امBا ‏BختالفاBت Bنشد وBBتنBش‌هBا به تد BریBج شBدتBگرفت. ه حBل ا B موBفق ب B شورش عربی فلسطین ()۱۹۳۹–۱۹۳۶ • • • • در سBال ،۱۹۳۶در واکنش بBه افBزایش مهBاجرت یهودیBان ،خریBد زمین ‏Bدر عBتصBاب BعمBومی و BاBعBترBاضBات BگسBترBده‌ای B ی BبریتاBنیBا B،ا B تهBا B و سیBBاس‌ B فلBسطBین آغBاز شد کBه بهBشورش عربی فلسطین انBجامید. این شBورش کBه تBا سBال ۱۹۳۹ادامBه داشBت ،شBامل اعتصBاب‌های ت نظBامی بBوBد.B ه Bو عBملBیBا B هرBاتB ،درگیBرBی‌هBاBی مسBلحاBن B طBوBالنیB ،تBظBا B ی گرBوه‌BهBاBی محBلی B،این شBورش را ک بBرخ B نیر BوهBای BبBریتBانBیBایی بBا BکمB B سرکوب کردند. در پی این رویBدادها ،دولت بریتانیBا کت اب س فید ۱۹۳۹را منتشBر ن BوضBع نBمBود. ت BیBهو BدیBانB Bو خBریBد زBمی B جرB B ی بBر مهBا B محBدودیBت‌هایB B کBرBد Bو B ت رضBایت کاBمBل ک از دBو طBرBف از Bاین BسیاسB B ن حBال B،هیچ‌BیB B بBا BایB B نداشتند. این شBورش تBأثیر عمیقی بBر تحBوالت سیاسBی فلسBطین گذاشBت و ل‌های پس از جنگBجهانBی دوم شد. زمیBنه‌سا Bز رBویداBدهای مهBم سا B پایان قیمومت و طرح تقسیم فلسطین • پس از پایBان جنBگ جهBانی دوم ،اختالف میBان جامعBه عBرب و ر یهBوBدBی BفلBسBطین BبBیش ازB BپBیش BافBزاBیش BیBافBت B.بBرBیBتاBنیBا BکBه BدBیگB B قBاBدر بBه BمBدیریت BبحBرانB BنبBود ،مBوضBوBع فلسBطین Bرا بBه سازمان ملل متحد ارجاع داد. • در سBال ،۱۹۴۷مجمBع عمBومی سBازمان ملBل طرح تقسیم ن طBرحB ،BفBلسBطین بBه ب BکBرد .BبBر BاسBاBس اBی B فلسطین Bرا BتصBوBی B راBی می‌شBد Bو بB B ری BیهBوBدیB ،تBقسBیم B ب Bو BدیگB B د Bو BدولتB ،BیکBی عBر B شBهر بیت‌المق دس نBیز یBک نظBام بین‌المللی ویBژه در نظBر گرفته شده بود. • رهBبران جنبش صهیونیسBتی این طBرح را پذیرفتنBد ،امBا بسBیاری ‏Bه ن رBا نپBذBیرB BفتBنBد و BمBعتBقBد بBوBدنBد Bک B ن عBرBب و BفلسBطینی آB B راB B ‏Bاز BرهBب B ه ن اBخBتBالف‌BهBا BبBه BسBرعBت بB B تBقسBیم BسBرBزمیBن BعادالنBه BنBیسBت B.ایB B ه BمBنجBر BشBد Bو BبBا BپایBان قBیمBومت BبرBیBتاBنیBا BدرB دB BرگBیری‌BهBایB BگسBتBرد B سال ،۱۹۴۸مرحله جدیدی از تاریخ منطقه آغاز گردید. جنگ ۱۹۴۸و شکل‌گیری دولت اسرائیل • • • در ۱۴مه ،۱۹۴۸هم‌زمBان بBا پایBان قیمBومت بریتانیBا بBر فلسBطین ،رهBبران معBه یBهBوBدBی تأسBیس دBولتB BاسBرBائیلB Bرا اBعالم BکرBدنBد B.یBک BرBوز BبعBدB B،نیروBهBایB جاB B ‏Bگ چBنBد BکشBو Bر عBرBبیB BاBز BجملBه BمصBرB ،BاردBن B،سBوBرBیه B،عBرBاBق و BلبنBاBن BوBارد جن B ه BبBه Bجنگ ۱۹۴۸عرب و اسرائیل BمشBهBوBر BاسBت،B ی کB B د B.ایBن Bد BرگBیرB B شBدBن B ن اسرائیل Bو کشورBهای عربی Bبود. نخسBتین جBنگBمیا B با پایBان جنBگ در سBال ،۱۹۴۹اسBرائیل کنBترل بخش بیشBتری از سBرزمین ‏Bده ملBل BپBیش‌BبیBنی Bش B ه آBنچBه BدBر طBرBح تقسBBیم BسBازBمBان B B ‏BفلBسBطینB BرBا BنBسBبت BبB B بBوBد ،بBه دسBت BآوBردB B.کرانه باختری تحت کنBBترBل اBردBن قBرار BگBرفت Bو نوار غزه توسط مصر اداره شد. جنBگ پیامBدهای گسBترده انسBانی نBیز داشBت .شBمار زیBادی از فلسBطینیان کوBنتشBBان BآوارBه شBدند B.در ی خBوBد رBBا BتBرBک BکBردنBد BیBا BاB Bز منBاBطقB BمBحBل س B خBاBنه‌BهBاB B ه می‌شBوBد ،BدرB رBوBایBتBف BلسBطBینBی BایBنBر BویBدا Bد بBاBعنBوBان«BBنکبه» (BفBاجBعBه) شBناBختB B ل BبBه BعBنBوBاBن BرویBداBدی ل BدولBت BاBسBرBائBی B حBاBلی BکBه دBرB BتBاBریخ BاBسBرBائBیلB ،BتشBکیB B بنBیBاBدین Bو جBشBن اسBتقالل BیBاد Bمی‌شBودB B.این تBفBاوت در رBوایت‌هBا Bیکی از ویژگی‌های مهم تاریخ این منازعه است. بازگشت عراق پس از استقالل؛ از پادشاهی تا جمهوری • پس از اسBتقالل رسBمی عBراق در سBال ،۱۹۳۲این کشBور بBه صBورت BیBک Bپادش اهی مش روطه BاBدBارهB Bمی‌شBدB .بBاB BوجBود می BبرBیBتاBنیBا همBچنBاBن ادBامBه BداشBت Bو اسBتقBاللB ،نفBو Bذ سیBاسBی Bو BنظBاB B این موضوع موجب نارضایتی بخشی از جامعه عراق شد. • در ۱۴ژوئی ه ،۱۹۵۸گBروهی از افسBران ارتش بBه رهBبری عب دالکریم قاس م BحکBومت BپاBدشBاBهی رBا سBرنگون کردBنBد .درB جریBاBن ایBن کوBدتBا ،BپادشBاBه فیص ل دوم BکشBته شBد Bو جمBهBوری عراق اعالم گردید. • سال‌های پس از انقالب بBا کودتاهBای متعBدد و رقBابت شBدید ههBاBی BسیBاسBی همBراه BبBود .BدرB BنهBایBت ،در سBاBل B ،۱۹۶۸حزب گرBو ‌B ‏Bه بعث قBدرت Bرا Bدر BدسBت BگBرBفت Bو BحکBوBمBتBی BمتBمBرکBزB BایجBاBد کBرد Bک B چند دهه بر عراق حکومت کرد. حزب بعث و حکومت صدام حسین • • • • در سBال ،۱۹۶۸حBزب بعث عBراق بBا کودتBا قBدرت را در دسBت گBرفت .احمد د Bو ص دام حس ین BبBه BتBدرBیج BبBه یکBی از حس ن البک ر رئBBیس‌BجBمBهBوBر شB B مت BتبBدیلBBگردید.B مBهم‌ترین BشBخصBیت‌هاBی حکو B در سBال ،۱۹۷۹صBدام حسBین بBه ریاسBت جمهBوری رسBید .در دوران او، ‏BدرBآBمBدهاBی BنفBتیB BافBزایBش BیBافت Bو پرBوBژBه‌هBایB BعمBرانBی B،صBنعBتBی Bو آBموBزشBیB ه دBلیBل BتمرکBز BشBدید قBدرBت، مBتعBد BدیB BاجBرBBا BشBد .بBاB BایBن BحBالB ،BحکBوBمBت Bاو BبB B ‏B محBدو BدیBت فعBالBیت‌هBای سBیاسBی Bو BبرخBوBرد بBا مخالBفBان نBیز BمBورد انتقBاد قBرار ‏B گرفت. در سBال ،۱۹۸۰جنBگ ایBران و عBراق آغBاز شBد کBه هشBت سBال ادامBه یBافت و خBسBا Bرت‌BهBاBی انBسBانBی Bو اقBتصBادی BگسBترده‌BایB BبBراBی BهBر دو BکشBوBر بBر جBای گBذBاشBت .دBر BسBاBلB ۱۹۹۰B BنBیز BعBرBاق BبBه کBوBیتB BحمBلBه کBرBد کBه BبBه BجنBگ Bخلیج فBارس و عBقب‌نشینBی نBیروهBای عراقی Bانجامید. سرانجام در سBال ،۲۰۰۳ائتالف بBه رهBبری ایBاالت متحBده آمریکBا بBه عBراق حمBلهBکر Bد وBBحکومت صBدام BحسBین سBقوطB BکرBد. سوریه پس از استقالل و قدرت‌گیری حزب بعث • • • • سوریه پس از اسBتقالل در سBال ۱۹۴۶بBا بی‌ثبBاتی سیاسBی و لهBای ۱۹۴۹تBا ۱۹۶۳ کودBتاBهBای متعBدBد Bروبه‌رو BشBد .دBر BفاصBله سBا ‌ چندین دولت در این کشور روی کار آمدند. در سBال ،۱۹۶۳حBزب بعث سBوریه قBدرت را بBه دسBت گBرفت .این ‏Bت حBزBب BسBیاسBت‌هاBییB BمبتBنی بBر ناBسیونBاBلیBسBم BعBرBبی B،BاصBالحا B اقتصادی و تقویت نقش دولت در اقتصاد را دنبال کرد. در سBال ،۱۹۷۰حافظ اسد در جریBان «جنبش اصBالحی» قBدرت ‏Bی تBB B.اوB BبBا BاBیجBاB Bد حBکBومBتیB BمتBمرBکBز B،BثبBاBت BسBیBBاس B ‏BراB Bدر BدسBت BگBرفB B هرBچBنBد نظBامB ‏BبیBشBتBری BنسBبت BبBه BسBBال‌هایB BپیBشBین BبBرقBراBر BکBرBدB B ، ت‌های گسBترده BبBرای مBخالفBان سیBاسBی سBورBیه BهمچنBان بBا BمحBدBودی B همراه بود. پس از درگذشBت حافBظ اسBد در سBال ،۲۰۰۰فرزنBدش بش ار اسد به ریاست جمهوری رسید. از راست به چپ :حافظ اسد و بشار اسد جنگ داخلی لبنان • لبنBان پس از اسBتقالل ،بBه دلیBل تنBوع مBذهبی و قBومی ،نظBام ‏Bف ههBBای BمختBل B ت میBاBنB Bگرو ‌B ر اسBاس BتBقسBیBم BقBدBر B سیBاسBیB BویBژBه‌ای BبB B ‏B ‏BتالفBات BسیاBسBی، ذشBت BزمBاBن ،BتغBیBیBراتB BجBمعیBتی B،اخ B اBیجBاBد کBرد .BبBBا Bگ B شهBا ههBای فلسBطBینی و BرقBابت قBد Bرت‌های Bمنطقه‌ای ،تن ‌ حضBور Bگرو ‌B را افزایش داد. • در سBال ،۱۹۷۵جنBگ داخلی لبنBان آغBاز شBد و تBا سBال ۱۹۹۰ادامBه ههBای BمختBلBف لبنBاBنی Bو BهBمچBنین BنیBروهBایB یBافتB .BدBر Bاین BجنBگB ،Bگرو‌B B خBارجیB BدرگBیBر شBدندB B.اBین BجنBگ خBسBا Bرت‌های BفBراوBانی بBه شBهرهاB، زیرساخت‌ها و اقتصاد لبنان وارد کرد. • در سBال ،۱۹۸۹تواف ق ط ائف چBارچوبی بBرای پایBان جنBگ و ‏Bالح نظBاBم سیBاسBی BلبنBاBن اBرائBهB Bدا Bد B.بBا اجBرBای ایBن تواBفBق ،جنBگ اص B داخلی پایان یافت و روند بازسازی کشور آغاز شد. اردن در دوران معاصر • اردن پس از اسBتقالل ،یکی از با‌ثبBات‌ترین کشBورهای منطقBه بBوده ‏BاسBت .ملک حسین کBه BازB BسBال ۱۹۵۲Bتا ۱۹۹۹حکBومت BکBردB، ‏Bجی ‏BنقBش BمهمBی دBر BتثBبBیت سBاBختBارBهBایB BسیاسBیB B،BتوBسBعه Bر BواBبBط خBاBر B و حفظ ثبات کشور داشت. • در سBال ،۱۹۹۴اردن بBا اسBرائیل معاهده صلح وادی عربه را اBمضBا کBرد B Bو دBومBین کشBوBر BعBرب B،پس Bاز BمصBرB ،BشBد BکBه بBا BاسBرائیBل پیمان صلح برقرار کرد. • از سBال ۱۹۹۹تBاکنون ،ملک عبدالله دوم پادشBاه اردن اسBت. ه BاسBت بBاB ‏Bتالش کBردB B ‏BایBن BکBشBوBر بBBا وجBوBد مBحBدودBیتB BمنBاBبع BطBبBیعBیB B، توBسBعBه BآمBوزBش ،BگرBدشBگBری Bو خBدBماBتB ،BاBقBBتصBاد BخBوB Bد Bرا تBقBوBیت کنBد. ‏Bان هه‌BهBای BاBخBیر پBذیBرBایB BشBمارB BزیBادی BاBز BپناهBجBوBی B همBچBنین BاBردن دBر Bد B فلسطینی ،عراقی و سوری بوده است. از راست به چپ :ملک حسین و معاهده صلح تشکیل سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) • در سBال ،۱۹۶۴بBا حمBایت اتحادیBه عBرب ،س ازمان آزادی‌بخش فلس طین (س اف) تأسBیس شBد .هBدBف اصBلBی BایBن سBاBزمانB B،نماینBدگBی مBردBم فلسBطین و تBالش بBرBای دسBتیBابی BبBه BحBق تعBیین BسرنوشBت Bو تشBکیل یBک دولت فلسطینی بود. • در سBال ،۱۹۶۹یاسBر عرفBات بBه ریاسBت سBاف رسBید و ‏BایBن BسBازBمان نBقش پرBرBنگ‌تBری Bدر BسBیاسBتB BمنطقBه‌اBی BپیBدا کBرBدB B.دBر دهBه‌هBای BبBعBدB ،بسBیاBری Bاز کشBورهاB Bو نهادهBای بBین‌اBلملBلیB ،سBاف را بBه BعنBوBان BنمایBنBده مBردم BفلسBطBین بBه رسمیت شناختند. • در سBال ،۱۹۷۴سBاف موفBق شBد جایگBاه نBاظر در سBازمان ه دسBت آBور Bد B.اBین BرویBداد BنقطBه عطفی Bدر ل BمتحBد Bرا BبB B مBلB B بین‌المللی شدن مسئله فلسطین بود. یاسر عرفات انتفاضه اول و روند صلح اسلو • در سBال ،۱۹۸۷در کرانBه بBاختری و نBوار غBزه ،اعتراضBات ه انتفاضه اول هاBی عBلیBه BBاشBغالBB BاسBرBائBیل BآغBاBز BشBد کBه BبB B ‏BگسBتBرBد ‌B مشBهور BشBدB B.BایBن اعBتBراضBات BعمBدتًا شBامBل BاعتصBابB ،تظBاهرBات، نافرمانی مدنی و درگیری‌های خیابانی بود. • پس از چنBBد سBBال مBBذاکره ،در ،۱۹۹۳اسBBرائیل و سBBاف توافق‌نام ه اس لو BرBا BامBضBا BکرBدنBدB .بBر BاسBاس Bاین BتوافBق ،BدوB طBرBف یکBدBیگر رBا BبBه BرسBمBیت BشBنBاختنBد و زBمBیBنBه بBراBی تشBکBیل تشکیالت خودگردان فلسطین فراهم شد. • با وجBود امیBدهای اولیBه ،اجBرای توافBق اسBلو بBا چالش‌هBای فBراوانی د و بسBیاBری Bاز BمسBاBئل اساBسBی B،Bاز BجمBلBه BوضBعBیتB ‏BروBبه‌رBو BشB B بیBت‌المقBدس ،BمرBزهBاB ،شBهرBک‌BهاBی اسBرائیلی Bو مسBئله آوBارگBان، بدون راه‌حل نهایی باقی ماند. از راست به چپ :انتفاضه اول و پیمان اسلو انتفاضه دوم و تحوالت فلسطین • در سBال ،۲۰۰۰پس از افBزایش تنش‌هBا ،انتفاضه دوم آBغBاز شBد .اBین دBوره BبBا د BرگBیری‌هBای BشBدیدتBر B،عملیBات نظBامBی ،حمBالت مسBلحانه و BافBزایش تلBفBات انسBاBنی همBراه بود. • در سBال ،۲۰۰۵اسBرائیل نیروهBای نظBامی و شBهرک‌های خBود Bرا Bا Bز BنBوBاBر غBزه BخBاBرج BکBردB B،BامBا کBنBتBرل BمBرزهBا B،BحBرBیم هBوBایBی و BدریBایBی Bاین منBطقBه همBچنBان BموضBوعی مBوBردB اختالف باقی ماند. • از سBال ،۲۰۰۷اداره نBوار غBزه در اختیBار حم اس قBرار ه گBرB BفتB ،Bدر BحBاBلی BکBه BتشBکBیالت BخBودگBر BداBن فلسBطین ادارB B ‏Bه ه داد B.این BوضBعیت ب B بBخش‌هBایBی ا Bز BکرانBه بBاBختBری BرBا ادامB B ی سیاسBی در سرزمBین‌های Bفلسطینی انجامید. دوBگانگ B عراق پس از سال ۲۰۰۳ • در سBال ،۲۰۰۳ائتالفی بBه رهBبری ایBاالت متحBده آمریکBا بBه ت صBدBام BحBسBین سBقوط BکBرBد .پس ا Bز ه کBر Bد و BحکBوBم B ق BحBملB B راB B عB B ‏BآنB ،BسBاBخBتار BسیاBسBی عBرBاق BدگBرگBون شBد Bو BقBانوBن BاساسBیB جدیدی در سال ۲۰۰۵به تصویب رسید. • دوره پس از جنBBگ بBBا چالش‌هBBای بBBزرگی ماننBBد نBBاامنی، ت ح Bو BمشBکال B روBه‌هBاBی مسBل B دBرBگیری‌هBاBی BفBرBقه‌ایB ،BفعBالBیBت Bگ B ی BبرBگBزBارB ‏BاقBتصBادBی هBمBراه BبBوBد B.بBا BوجBود BایBنB B،انBتخBابBاBت پBارBلمBاBن B سیBاسBی BجدBیBد BبBر پاBیBه تقسBیمB BقBدBرت میBانB Bگروه‌هBای شBد Bو BنظBاBم B مختلف قومی و مذهبی شکل گرفت. • در سBال ،۲۰۱۴گBروه داعش بخش‌هBای وسBیعی از شBمال و ت ی BعBراBقی بBا حمBای B رد ،BاBمBا نBBیرBوهBا B غBرBب BعBرBاق BرBBا BتصBرBف کB B ر این ائتالف بBین‌الملBلی Bو BنیروهBای BمحلBی ،تBا سBال ۲۰۱۷بیشBت B مناطق را بازپس گرفتند. جنگ داخلی سوریه • در سBال ،۲۰۱۱هم‌زمBان بBا تحBوالت موسBوم بBه «بهBار عBربی»، اBعتBراضBBاتBی Bدر BسBوریBه BآغBاز BشBد B.BاBینB BاعBترBاضBات BبBه تBدBریج بBه BیBک درBگBیری BمسBلBحانBه BگسBترده تBبBدیBل شBد BکBه بBازیگران داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی متعددی در آن نقش داشتند. • جنBگ داخلی سBوریه مBوجب خسBارت‌های سBنگین انسBانی و اBقتBصBادی BشBدB .مBیلیBون‌BهBBا نفBر BآواBره شBدند Bو بسBیBاری از BشBهرهBا و زیرساخت‌های کشور آسیب دیدند. • در طBBول این جنBBگ ،گروه‌هBBای مختلفی از جملBBه داعش در بBخش‌هBاییB BازB BسBورBیه فBعBاBل شBدBندB B.دBر BسBال‌هایB BبعBدB ،دBوBلت BسBوBریهB بBBا BحمBاBیت BمBBتحBدBان خBوBدB BکنBتBرل BبخBشB BبBزBرگیB BاBز BکشBور راB Bد BوبBارBه بBه ت آورد ،BامBا بBرخی منBاBطق BهمچنBان BخBارج ا Bز کنBتBرل کامBل دBولت دسB B باقی ماند. جنگ غزه ( ۲۰۲۳تاکنون) • • • • در ۷اکتبر ،۲۰۲۳نیروهBای حمBاس بBا انجBام حمله‌ای گسBترده بBه جنBوب ‏BاسBرائBیل ،BتBعBدادی Bاز BشBهBرها Bو پBاBیگاه‌BهBای نظBاBمی BرBا هBدف قBرBاBر BداBدنBد .دBر اBینBحBمله ،صدهBا BنفBر کشBته وBتBعدBBاد BزBیادBیBنیBز به BگرBوگBان گBرفته شBدند. در پاسBخ ،اسBرائیل عملیBات نظBامی گسBترده‌ای را در ن وار غ زه آغBاز کBرBدB .ایBن عملBیBات شBاBمل BحBمالت هBوایی ،BمحاBصBره و BسBپس عمBلیBات زمینی بود. در طBول جنBگ ،بخش بBزرگی از زیرسBاخت‌های غBزه آسBیب دیBد و ت ود BشBدندB .همچBنین BتلفBا B ل BزنBدگی BخB B میBلیون‌BهBا نBفBر BمBجبBور BبBه BتBرک BمBحB B ‏B ن‌های ‏BانBسBانی BبسBیاBر سBنBگیBنی BدBر BهBر BدBو طBرBف گBزاBرBش شBد .سBازBما B ‏BبیBن‌المBللی با BرهBا BدربBاره BوضBعBیت غBیرBنظBامBیBاBن ،بحBران اBنسBانی ،BکمبBود غBذا، آب ،BداروBو خدماتBدرماBنی هشدار دادندB. این جنBگ همچنBان یکی از مهم‌تBرین موضBوعات سیاسBت بین‌الملBل و مBذاکBراBت Bمنطقه‌Bای BاسBت و تBالش‌هBای BمختلفBی BبBرBای بBرقBراری آBتش‌بس، کهBای BبشBردوBستانه BانجBام شBده اBست. تBبادل اسBرBا و ارسBالBکم ‌ درگیری اسرائیل و حزب‌الله لبنان • هم‌زمBان بBا جنBگ غBزه ،درگیری‌هBا در مBرز لبنان و اسرائیل نBیBز BشBدت گBرفBت B.اBز BاکBتBبر ،B ۲۰۲۳تBبBادل آتش BمیBان ارتش ه ادامBه ت روزBانB B هصBور B اسBرائیBل و حزب‌الله لبنان تقBریبًBا ب ‌ یافت. یهBا بBه حمالت گسBترده‌تر هBوایی و • در سBال ،۲۰۲۴این درگیر ‌ ی Bدر هBر طق BمBرزB B ی انجBامBیBد Bو بسBیBا Bری Bاز BسBBا BکنBان مBنBBا B وشBک B مB ‏B ه خBانBه‌هBBاBی BBخBBوBد BBشBBدند.B دBو طBBرف BBمجBبBBوB Bر BBبBBه BتBخلیB BB زBیرساخت‌هاBی نظامی وBغیرنظامی نیBز آسیBب دیدBند. قهBایی بBرای کBاهش تنش • با میBانجیگری بBرخی کشBورها ،تواف ‌ س مBوقت BحBاصBلB BشBدBB ،BامBBا BوضBعیت BاBمBنیBتی BمBرز لBبنBان ‏Bو آتش‌ب B و اسBرائیBل همچنBان شکننBده باقی ماBندهBاست. سقوط حکومت بشار اسد و سوریه پس از ۲۰۲۴ • در نوام بر و دس امبر ،۲۰۲۴ائتالفی از گروه‌هBای مخBالف دولت جنBوBب کشBوBر ،BکBنBترل شBهرهای Bمهم ل Bو B ع اB BزBشBمBا B سBورBیه ،BبBا BپBیشBرBوی BسBریB B ه حلب ،حم اة ،حمص و دمش ق BرBا BبBه BدسBت گBرBفت B.در ۸ ‏Bاز BجمBلB B ه زماBمBداری دسامبر B ،۲۰۲۴حکBومBت بشار اسد پس Bاز BبیBش اBز دBو دهB B (و بBیش از پنج دهBه BحکBومت BخBانBداBن اسBد) BسBقوط کBرد Bو BاسBد BسBوریه را ترک کرد. • پس از سBقوط حکBومت ،یBک دولت انتقBالی بBا محBوریت احمBد الشBرع ختBاBر BجدیBد سیBاسBی آغBBا Bز گرBدBیBد B.دوBلت جدBیBد د وB Bر BونBدB BتBدویBن سBا B ‏BتشBکBیل شB B ن ه BبBهB BدنبBاBل BباBزسBBازBی BکBشBوBرBB ،BاحBیBای اBقBBتصBادB B،باBزگشBت آ BواBرگBا B ‏Bعالم کBرد BکB B ا B ناBلBملBلی BاسBت ،BامBا سBوBریه BهBمچBنBان بBا و گBسBتBرش BروBابBط BبBا BجBامBعBه BبBی ‌B چالش‌Bهای BامنیBتی B،اBقتصBادBی و سیBاسBی مBتعددی رBوBبه‌رBو اBست. متBرین رویBدادهای سیاسBی خاورمیانBه در • سقوط حکBومت اسBد یکی از مه ‌ یشBود Bو تBأثیBرات Bآن بBر BمBوازنBه قBدرت Bدر ن BبیسBت‌BوBیکم BمحسBوب Bم ‌ قBر B منطقه همچنان ادامه دارد. لبنان در قرن بیست‌ویکم • لبنBان در دهه‌هBای اخBیر بBا مشBکالت سیاسBی ،اقتصBادی و ن احBزBاب هرB Bو بBودBه اسBت .BاBختالف میBا B اجتمBاعBی مBتعBد Bدی Bروب ‌ ی و بحBران سیBاسBی ،بBدهBی عمBومیB ،کBاهش ارBزBش پBوBل مل B ی مواBجBه کBرده است. بBانکی ،اBقتصBاد BکشBور را بBا مشBکBالت جBد B • در سBBال ،۲۰۲۰انفج ار بن در ب یروت خسBBارت‌های ر واBردB BکBرB Bد وB BصBدهاB BنفBر جBان خBوBد را اBز ه BشBه B ‏BگسBترB Bده‌ای بB B دنBد .BایBن حادثBهB ،یBکی از د B Bو هBزBا BراBن نفBر BزخBمی شB B ‏BدسBت دBادBنB B بزرگ‌ترین BانفBجارهایBغیرهBسته‌ای تBاریBخ به BشBما BرBمی‌رود. شهBا ،لبنBان همچنBان یکی از مهم‌تBرین مراکBز • با وجBود این چال ‌ فBBرهنBگBی B،آموزشBBی Bو رسBBانه‌ای BجهBBان عBBرب BمحسBBوب می‌شود. جمع‌بندی تاریخ منطقه • سرزمین‌های عBBراق ،سBBوریه ،اردن ،لبنBBان و فلسBBطین از ن مBراBکBز BتمBدBن بشBرBی هسBتBندB .BاBز BتمBدBن‌BهاBیBBسBومر ،BبابBلB، نتBریB B که‌B B ی BهخامBنشBیB ،اسBکندBر،B آBشBورB Bو BفنیقBیBه BگBرفتBه BتBا امBپرBBاتBورBی‌هBا B ‏Bالفت‌هBای BاسBالمیB ،ممBالیBک و عثBمانBیBاBن B،این رومB ،بBیBزانس B،BخB منطقBه همBواره در مرکBز رویBدادهای مهم تBاریخ جهBان قBرار داشته است. • در قBرن بیسBتم ،فروپاشBی امBپراتوری عثمBانی ،نظBام قیمBومت، گهBای BعBرBب و اسBراBئیل و تحBوBالت اسBتقالل BکشBوBرهای BجدیBد ،جBن ‌ سیاسی داخلی ،شکل امروزی این کشورها را پدید آورد. • امBروزه نBیز این منطقBه بBه دلیBل مBوقعیت جغرافیBایی ،منBابع ش ژئوپلBیBBتیکی خBBود B،یکی اBز اBنBBرژیBB B،اهمیت BBمBBذهبیBB Bو نق B مهم‌ترین مناطق جهان محسوب می‌شود.