تاریخ مغول

به نام خدا تاریخ مغول و حکومت‌های با ریشه مغولی تهیه :حسین بخارائی فهرست مطالب • • • • • • • • • • مقدمه مغول قوم پیدایش خان دوران چنگیز چنگیزخان دوران پس از مغول ایلخانان زرین حکومت اردوی یوان خانات جغتای و دودمان تیموریان هند گورکانیان تاریخ مغولستان از پایان امپراتوری مغول تا دوران معاصر مقدمه • این پ9ژوهش ب9ه بررس9ی ت9اریخ ق9وم مغ9ول از پی9دایش قبای9ل کوچ‌نش9ین در دش9ت‌های آس9یای مرک9زی ت9ا ش9کل‌گیری بزرگ‌ت9رین ام9پراتوری پیوس9ته جه9ان می‌پ9ردازد .همچ9نین حکومت‌ه9ای منش9عب از ام9پراتوری مغ9ول ،از جمل9ه ایلخان9ان ای9ران ،اردوی زرین ،خان9ات جغت9ای ،دودم9ان ی9وان چین ،تیموری9ان و گورکانی9ان هن9د بررس9ی می‌ش9وند .در پای9ان ن9یز تح9والت مغولس9تان از ق9رن بیس9تم ت9ا دوران معاص9ر ،س9اختار سیاس9ی و بازگشت مغ9والن اقتص9ادی این کش9ور و م9یراث جه9انی موقعیت جغرافیایی مغولستان • مغولس9تان کش9وری محص9ور در خش9کی در ش9رق و مرک9ز آس9یا اس9ت ک9ه ه 9د 9ر ش9مال9 9و 9چ9ی9ن 9در ج9ن9و9ب ق9ر9ار 9د9ار9د 9.ا9ین 9ک9ش9ور 9ب9ا مس9ا9حتی می9ا9ن9 9روس9ی9 9 9 کی 9ا9ز 9په9ن9ا9ورتری9ن 9کش9ورها9ی 9جه9ان9 ح9دود ۱٫۵۶9 9میلیون کیلومتر مربع9 ،ی 9 و 9در ع9ین 9ح9ال یکی 9ا9ز 9ک9م‌تر9اکم‌9ت9ری9ن 9آن‌ه9ا9 9از 9ن9ظ9ر ج9معی9ت اس9ت9 .ب9خش عم9د9ه 9س9رزم9ین 9مغ9ول9س9ت9ان ر9ا ا9س9تپ‌ه9ای و9س9یع ،بیا9ب99ان‌ه9ا ،کوهس99تا9ن‌ه9ا و ه از دیرب9ا9ز محی9ط مناس9ب9ی ب9رای 9دام9داری م9رات9ع تش9کیل 9می‌ده9د ک9 9 کوچ‌نشینان بوده است. • اقلیم مغولس9تان ق9اره‌ای و بس9یار خش9ک اس9ت؛ زمس9تان‌های ط9والنی و س9رد ه و9 9نس9بتًا9گ9رم از و9یژگی‌9ه9ای آب‌9وه9و9ایی9 9این 9کش9ور9 9ب9ه9 9و ت9ا9بس9تان‌ها9ی 9کو9ت9ا 9 لس9نگ ،مس ،طال 9و9 هو9ی9ژه 9ز9غا ‌9 می‌رو9ن9د .وج9ود 9م9ن9اب9ع ط9ب9یع9ی غ9ن9ی9 ،ب‌9 9 ش9ما9ر 9 9 ع9ناص9ر 9ن9ادر 9خ9ا9کی ،در 9دور9ه معا9ص9ر اه9میت 9اق9تص9ادی 9مغولس9تان را اف9زایش داده است. • موقعیت جغرافی9ایی وی9ژه این س9رزمین س9بب ش9د ک9ه مغ9والن در ط9ول ت9اریخ ل عن9وان9 9و99اس9طه99 9ار9تب99اط9ی 9می9ا9ن 9ش9رق9 9و غ9ر9ب9 9آ9س9ی9ا ش9ن9اخت9ه 9ش9ون9د و 9کن9تر 9 ب9ه9 9 ب9خش‌ه9ایی 9ا9ز مس9یر9های 9مهم ت9ج9اری ،9به‌وی9ژه ج9اده اب9ریش9م ،را در اختی9ار بگیرند. محیط طبیعی و تأثیر آن بر شکل‌گیری تمدن مغول • شرایط ط9بیعی مغولس9تان نقش تعیین‌کنن9ده‌ای در ش9کل‌گیری ش9یوه نه9ای 9حاص9ل9خیز مب9ود 9ز9م9ی ‌ ن 9دا9ش9ت9 .ک 9 رد9م9 9ا9ین س9ر9زم9ی 9 گ م9 9 9زن9دگ9ی 9و9 9فر9هن9 9 9الن عث9 9ش9د د9ام9د9ار9ی 9م 9هم‌9ت9ر9ی9ن ف9ع99ال9یت 9اقت9ص9ا9دی مغ9و 9 ب9ر9ا9ی 9کش9ا 9ور9 9زی 9ب99ا 9 9یع نه99ا گل9ه‌ه99ای9 9اس9ب9 ،9گ9وس9فند ،9ب9ز9 ،گ9او 9و 9ش9تر 9را 9د9ر 9مر9ات9ع 9وس 9 ب9اش9د 9.9آ‌ 9 رد9ند و9به ه9مین دلیل9زند 9گی 9کوچ‌نشی9نی 9را9برگ9زیدند. می‌9ک 9 جاب9ه‌جا 9 • کوچ‌نش9ینی ،تح9رک ب9اال و وابس9تگی ب9ه اس9ب م9وجب ش9د مغ9والن مه9ارت ه دس9ت 9آو9رن9د9. 9فو9ق‌ا9لع9اده‌9ای 9د9ر 9س9وارکار9ی9 ،ت9یرا9ن9دازی 9و 9ج9نگ‌ه9ای 9س9ری9ع ب9 9 ه چ9نگیزخ9ان 9و جانش9ین9ان او هم9ین و9یژ9گی‌9ه9ا ب9ع9دها در 9فتوح9ات گ9س9ترد9 9 9 نقش اساسی ایفا کرد. • از س9وی دیگ9ر ،آب‌وه9وای س9خت و زمس9تان‌های ط9والنی ،روحی9ه یک9رد .9زن9دگی د9ر9 می9ان ق9ب9ای9ل 9را 9تق9ویت م‌9 9 مق9ا9ومت ،ا9نض9ب9اط 9و ه9مک9اری 9 9 9 9والن 9را 9ب9ه9 9مردم9ا99نی 9مق9اوم9 ،9س9ا9زگ9ار 9و 9جن9گج9و ت9ب9دیل9 ن9 ،9مغ 9 ط9ب9یعت 9خش9 9 ت‌ها9ی ط9والنی و تحم9ل 9ش9رایط دش9وار ک9رده ب9ود 9ک9ه ت9وان9ا9یی طی 9مس9اف9 9 را داشتند. بازگشت قوم مغول و قبایل پیش از چنگیزخان • پیش از تش9کیل ام9پراتوری مغ9ول ،س9رزمین مغولس9تان مح9ل زن9دگی قبای9ل ک 9ت9حت 9فرم9ان9د9هی خ9ا9ن ی9ا 9 9رئ9یس 9قبیل9ه ادار9ه م9تع9د9 9د ک9وچ9‌9نش9ین 9ب9ود 9ک9ه 9ه9ر 9ی9 9 9 می‌ش9د9ند9 9.ای9ن ق9با9ی9ل از 9نظ9ر ز9ب9ا9ن 9،فر9هن9گ و 9ش9یوه 9زن9د9گی 9ش9ب9ا9هت‌ه9ای9 9 ف9راو9انی د9اش9تند9 9،ام9ا 9ه9م9واره ب9ر9 9س9ر 9مرا9ت9ع9 ،9م9ن9ابع آ9ب ،ر9اه‌ه9ای تج9اری و قد9رت سیا9سی9با یکد9یگر د9رگیر بودند. • از مهم‌ت9رین قبای9ل می‌ت9وان ب9ه مغول ،تاتار ،کرائیت ،نایمان ،مرکیت، 9و اونگ یرات و ت ایچیود 9ا9ش9اره ک9ر9د .9ه9ر 9قبی9ل9ه 9قل9م9ر9 9و م9شخص9ی دا9ش9ت 9 مع9م9وً9ال9مو9ق9تی ب9و9 9د 9.جنگ‌9ه9ای د9اخل9ی 9،اس9ا9رت 9زن9ان و ا9تح9ا9ده9ای 9م9ی9ان9 9آن‌9ه9ا9 9 9 ه ب9ه شمار می‌رفت.9 کو9د9کان9 99،و غار9ت 9د99ام‌9ها از99روی9دا9د9ها9ی 9رای9ج9ا9ین 9دور 9 • در این زم9ان هیچ حک9ومت مرک9زی قدرتمن9دی در مغولس9تان وج9ود نداش9ت و ه‌وی9ژه 9دود9م9ا9ن« 9جی9ن»9 9در ش9مال 9چین 9،ب9ر9 ه 9،ب 9 نف9و9 9ذ دول9ت‌9ه9ای9 9ه9مس9ای9 9 ل ت9أثیر9 9می‌گ9ذاش9ت .ای9ن 9ش9را9یط ت9ا 9ظ9ه9ور ت9م9وچی9ن 9اد9ام9ه ی9ا9فت ا9خت9الف9ا9ت ق9ب9ای9 9 و 9ا 9و 9ت9و9انس9ت 9ب99ا 9شکس9ت 9ر9قیب9ان9 ،ق9با9ی9ل 9پر9اکن9ده 9ر9ا ب9رای9 9نخس9تین 9ب9ار در قال9ب یک د9ولت واحد 9متحد ک9ند. ساختار اجتماعی و شیوه زندگی مغوالن • • • • جامع9ه مغ9ول ب9ر پای9ه پیون9دهای خویش9اوندی و ق9بیله‌ای ش9کل گرفت9ه ب9ود .ه9ر ن 9ب9ر 9ع9ه9ده 9خ9ان 9ب9ود .خ9ا9ن9 9قب99یل9ه 9ا9ز 9چ9ن9د9ین 9خا9ن9دا9ن 9تش9ک9ی9ل می‌ش9د 9و 9ر99یا9س9ت 9آ9 9 9ختالف9ات9 ،ت9قس9یم 9م9رات9ع و 9ه9دایت9 عال 9وه 9ب9ر9 9فر9م9ان9ده9ی9 9نظ9ا9می9 ،9مس9ئول 9ح9ل ا 9 ه نیز مح9سوب م9ی‌شد. ا9مور سیاس9ی قبیل 9 خانواده مهم‌ت9رین واح9د اجتم9اعی ب9ود و زن9ان نقش قاب9ل ت9وجهی در اداره ی‌ها9ی سیا9س9ی 9داش9تند 9.د9ر9 مه9ا و 9ح9تی 9ت9ص9میم‌9گیر 9 دا9ری 9د9ا ‌ دگ9ی ر9وزم9ر9ه 9،نگه9 9 زن9 9 غی9ا9ب م9ردان ک9ه 9در ج9ن9گ ی9ا9 9ش9کار بودن9د ،9زن9ان 9ادا9ره اردو9گ9اه را ب9ر عه9ده می‌گرفتند. مح9ل س9کونت مغ9والن چادره9ای نم9دی گ9ردی ب9ود ک9ه ام9روزه ب9ا ن9ام «ی9ورت» د9 9.این 9چا9د9ر9ه9ا 9به‌9گ9ونه‌ا9ی ط9راح9ی 9ش9د9ه ب9ودن9د ک9ه ه 9م9ی‌9ش9و9ن 9 ی9اِ9« 9گر9 »9ش99نا9خت 9 ی 9و 9د 9ر م9ح9ل د9یگ9ر9ی 9برپ9ا 9ش9وند؛ 9وی9ژگی‌9ای 9ک9ه ب9ا زن9دگ9ی 9به‌س9رعت 9جمع‌آو9ر 9 کوچ‌نشینی کامًال سازگار بود. اس9ب جایگ9اه وی9ژه‌ای در زن9دگی مغ9والن داش9ت .کودک9ان از س9نین پ9ایین ی روز9ان9ه9 ،از 9ش9کار 9و د9ام9دا 9ری9 س9و9ار9کا9ری 9می‌9آمو9خ9تن9د و 9بس9یا9ری 9از 9ف9عا9لیت‌ه9ا 9 گر9فته 9تا جنگ 9و سفر ،9ب9ر پای9ه اس9تفا9ده ا9ز اسب 9انجا9م می‌شد. اقتصاد ،معیشت و تجارت مغوالن • • • • اقتص9اد مغ9والن عم9دتًا ب9ر دام9داری اس9توار ب9ود .گله‌ه9ای اس9ب ،گوس9فند ،ب9ز، ما9ی9ه 9خ9ا9ن9و9ار9ه9ا9 9محس9وب 9می‌ش9دن9د .9ا9ز 9د9ام‌9ه9ا9 مه9م‌9ت9ر9ین9 9س9ر 9 گ9او 9ی9اک9 9و 9ش9تر9 9 9 ب9را9ی 9ت9أمین 9گوش9ت ،ش9یر ،پ9ن9یر9 ،9ک9ره ،9پش9م ،چ9رم 9و حمل‌و9نق9ل اس9تفاده می‌شد. کش9اورزی در مغولس9تان ب9ه دلی9ل اقلیم خش9ک و س9رد ،بس9یار مح9دود ب9ود؛ 9الت9 9،پ9ار9چ9ه9 ،ف9ل9زا9ت 9و 9کااله9ای ل9و9کس ب9ا مغ9والن 9ب9ر9ای 9ت9هی9ه غ9 9 ب9ن9ا9برای9ن9 9ه نه9ا9 9در مس9یر ج9اد 9 مس9ا9یگ9ا9ن 9خ9و9د 9ت9ج9ار9ت 9م9ی‌9ک9ر 9دن9د9 .م9و9قعی9ت 9ج9غ9را9فی9ای9ی 9آ ‌9 ه9 مک9ان 9د9ادوس9تد 9ب9ا 9چ9ین9 ،آس9یا9ی مرک9ز9ی و ح9تی 9خاور9میان9ه را ف9راهم ابر9یش9م ،9ا 9 می‌کرد. در کن9ار تج9ارت ،ش9کار ن9یز بخش مهمی از اقتص9اد ب9ود .ش9کارهای گ9روهی ع9الو9ه ب9ر9 9ت9أم9ی9ن 9غ9ذا ،9ن9وعی 9تم9رین9 9نظ99ام9ی 9م9حس9و9ب می‌ش9د 9و م9ها9رت‌ه9ای هما9هنگی و9فرماندهی را 9تقوی9ت می‌کرد. با تش9کیل ام9پراتوری مغ9ول ،تج9ارت بین‌المللی رون9ق چش9مگیری ی9افت و ه ا9بر9یش9م م9وجب9 9اف9ز9ا9یش ر9ف9ت‌ 9وآ9م9د ب9ازر9گ9ان9ان ،9دا9نش9مند9ان 9و ا9م9ن9یت 9ج9ا9د9 9 سفیران میان شرق و غرب شد. باورهای دینی و فرهنگ مغوالن • • • • پیش از گس9ترش ادی9ان جه9انی ،بیش9تر مغ9والن پ9یرو آیین شمنی بودن9د .در این ی در زن9د9گی 9ان9س9ان ب9او 9ر 9،ط9بی 9عت ،9ار9وا9ح 9ن9ی9اک9ا9ن 9و ن9یر9وه9ای 9م9اورا9یی ن9قش 9مهم9 9 یش9دند 9و9 ح ش9نا9خته 9م ‌ ن ارو9ا 9 جه9ا 9 هع9ن9و9ان 9وا9س9طه 9م9ی9ا9ن ان9س9ان 9و 9 د9اش9تند9 .ش9م9ن‌ه9ا 9ب ‌ ی و برگ9زا9ری آیین‌های9مذهبی ن9قش د9اشتند. ی‌ها ،9پیشگ9و9ی 9 ن بیم9ار 9 د 9ر د9ر9ما 9 مت9رین عناص9ر در کن9ار شمنیس9م ،اح9ترام ب9ه آسمان جاودان (ِتنگری) از مه ‌ کس9ت 9خ9ود 9را 99نش9انه 9رض9ایت ی99ا خش9م ی 9ی9ا ش 9 اعتق9ا9دی مغ9والن ب9و9د 9.آن9ان 9پ9یر9وز 9 تنگری می‌دانستند. پس از تش9کیل ام9پراتوری ،مغ9والن ب9ا ادی9ان گون9اگون مانن9د اس9الم ،بودیس9م، 9ک9ومت 9 م ح مس9ی9حیت 9و آیی9ن ک99نف9وس9یوس9ی 9آش9نا ش9د9ند9 .یک9ی ا 9ز 9وی9ژ9گی‌ه99ای 9مه 9 ن‌ه9ای 9مغ9ول 9معم9وً9ال پ9یر9وان ادی9ا9ن م9غ9ول ،م دارا و آزادی م ذهبی ب9ود .9خ9ا 9 د و ا 9ز دانش9م9ندان و رو9حانی9ان 9ادی9ان گون9اگون حم9ایت م9ختل9ف ر9ا تحم9ل می‌9کردن9 9 می‌نمودند. در دوره‌ه9ای بع9د ،ب9رخی ش9اخه‌های مغ9ول مس9لمان ش9دند؛ مانن9د ایلخان9ان ای9ران و ت ت9أثیر خش‌ه9ایی ا 9ز چ9ین ب9ه ت9دریج 9تح 9 ار9دوی 9زر9ین 9،در ح9ا9لی ک9ه م9غ9ولس99تا9ن 9و ب 9 بودیس9م تبتی قرار9گرف9تند. تولد و دوران کودکی تموچین (چنگیزخان) • تم9وچین ،ک9ه بع9دها ب9ا لقب چنگیزخان ش9ناخته ش9د ،در ح9دود س9ال ن ل 9ش9رق9ی 9مغولس9تا9 9 ن 9د9ر ش9ما 9 ۱۱۶۲میالدی 9در 9ن9زدی9ک9ی رو9د ا 9ون9و 9 گی9ن و9 » 9ا 9ز ر9ؤس9ا9ی ق9بیل9ه 9ب9و9رجی 9 د 9ر 9او« 9ی9س9و9گای 9به9ا9 9در9 9 د 9ش9د .پ9 9 م9تول9 9 ه پ9س از 9م9رگ9 » 9زن9ی ب9ا9ه9و9ش و اس99تو9ار 9ب9و9د ک9 9 ن9 م9اد 9رش« 9هول9و 9 همسرش نقش مهمی در حفظ خانواده ایفا کرد. • تم9وچین دوران ک9ودکی س9ختی را پش9ت س9ر گذاش9ت .زم9انی ک9ه تنه9ا ۹ ط 9قبیل9ه 9ت9ات9ا9 9ر مس9مو9م 9و ک9ش9ته ش9د9 .9پس ا9ز ش توس9 9 ل 9داش9ت 9،9پ9در 9 س9ا 9 وگ9ای 9خ9انوا9ده 9او 9ر9ا ره9ا9 9ک9ردن9د9 9و ن یس9 9 9ای9ن9 9حادث9ه9 ،9بس9ی9اری 9ا9ز 9پ9ی9ر 9وا9 9 9تم9وچی9ن9 ،م9اد9رش 9و خ9واه9ر 9و 9ب9را 9در9ا9نش 9نا9چ9ا9ر ش9د9ند 9ب9رای9 9زن9ده 9ما9ن9دن ا9ز شکا9ر ،ماه9یگیری9و جمع‌آ9وری گی9اهان وحشی استفاده کنند.9 • این دوران دش9وار ،شخص9یت او را ش9کل داد و روحیه‌ای مق9اوم، ه فق9ر ،9خی9انت و9 س9خت‌9کوش و م9ص9مم 9 9در 9ا9و پدی9د آو9رد9 .تجرب9 9 ه‌ای 9بع9د9ها 9در سی9اس9ت‌ها 9و ش9یوه فرم9ان9روایی 9او ت9أثیر ر9قا9بت‌ه9ای ق9بیل 9 فراوانی گذاشت. بازگشت آغاز قدرت‌گیری تموچین • • • • پس از رس9یدن ب9ه نوج9وانی ،تم9وچین تالش ک9رد جایگ9اه از دس9ت‌رفته خ9انواده خ9و9د 9را 9باز99یا9ب9د .ا9 9و ب9ا ا9زدواج9 9ب9ا بورِته9 ،دخ9تر یک9ی 9از ق9ب9ای9ل 9م9تح9د ،پیون9د9ه9ای9 سی9اس9ی خ9ود ر9ا 9تق9و9ی9ت ک9رد 9.ام9ا ان9دک9ی 9ب9ع9د9 ،9قب9یل9ه م9رک9یت ب9ه 9ا9ردو9گ9اه او 9 حم9له کر 9د و بورت9ه ر9ا به ا9سارت بر9د. تم9وچین ب9ا کم9ک توغرل خان ،فرم9انروای قبیل9ه ک9رائیت ،و دوس9ت دوران ج9و9ان9ی 9خ9و 9د جاموک ا9 ،م9وف9ق 9ش9د 9هم9س9رش9 9را9 9ن9ج9ات 9د9ه9د 9.ا9ین پ9یرو9زی ن قبای9ل اف9زایش نخ9س9تی9ن 9م9وفق9یت 9ب9زرگ 9نظ9امی 9ا 9و ب9ود 9و ش9ه9رتش را 9در می9ا 9 داد. در س9ال‌های بع9د ،رواب9ط تم9وچین و جاموک9ا ب9ه دلی9ل اختالف ب9ر س9ر ره9بری د9 9.تم9و9چ9ین9 9ب9ا 9ت9کی9ه ب9ر 9شا9یس9ته‌س9ا9الری9 ،وف9ا9د9اری 9قب9ا9ی9ل 9ب9ه 9دش9م9ن9ی ت9ب9د9یل9 9ش9 9 ه ت9دریج قبا9ی9ل 9رق9ی9ب را ش9کس9ت 9دا 9د و نف9وذ 9خ9ود پ9ی9روان 9و 9مه9ا9رت 9نظ9ا9می ،ب9 9 را گسترش داد. یکی از ویژگی‌ه9ای مهم او این ب9ود ک9ه ب9رخالف س9نت‌های ق9بیله‌ای ،اف9راد را ه ص9رفً9ا ب9ر 9اس9اس9 ب9ر 9ا9س9اس شایستگی و وفاداری ب9ه 9مق9ا9م می‌9رس9ا9ند ،9ن9 9 نسب و جایگاه خانوادگی. اتحاد قبایل و انتخاب چنگیزخان • تم9وچین طی دو ده9ه مب9ارزه ،تقریبً9ا تم9امی قبای9ل مهم مغ9ول را ت دا9د ی9ا 9ب9ا خ9و9د مت9ح9د ک9ر 9د .9ا 9و 9قب9ای9ل 9تا9ت9ار ،م9ر9کیت ،نای9م9ان ش9کس9 9 ی ت 9و ب9را 9 ب س9اخ 9 ی 9م9غل9و 9 9و د9یگ9ر رق9یب9ا9ن ر9ا 9یک9ی پ9س از 9د9یگ9ر 9 نخستین بار وحدت سیاسی در سرزمین مغولستان ایجاد شد. • در س9ال ۱۲۰۶میالدی ،بزرگ9ان قبای9ل در مجمعی ب9ه ن9ام ن را 9ب9ا 9عن9و9ا9ن 9چنگیزخان،9 مد9ن9د 9و 9تم9وچ9ی 9 قورولتای گ9ر9د 9هم آ9 9 ی 9جه9ان9ی» ،9ب9ه9 گ» 9ی9ا «9فرم9ان9روا 9 «ف9ر9م9ان9روا9ی ب9زر 9 ه 9م9عن9ای 9 ب9 9 رهبری همه مغوالن برگزیدند. • این روی9داد نقط9ه آغ9از رس9می ام پراتوری مغ ول ب9ه ش9مار ی‌رود .9چ9نگیزخ99ان99 9پس 9از ب9ه 9ق99در9ت ر9س99یدن ،9اص99الح9ات م 9 ی و 9ق9وا9نی9ن کش9ور9 گ9س9تر9ده‌ا9ی در س9اختا9ر 9ار9تش ،نظ9ام 9ادا9ر 9 انج9ام داد ک9ه پایه‌ه9ای موفقیت‌ه9ای آین9ده ام9پراتوری را ش9کل داد. اصالحات چنگیزخان و سازماندهی امپراتوری • • • • پس از تش9کیل ام9پراتوری ،چنگیزخ9ان مجم9وعه‌ای از اص9الحات اساس9ی را ی ایج9ا 9د حک9وم99تی 9م9نس9جم9 9و9 9ک9ار99آم9د 9ب9ه اج9را9 9گذ9اش9ت9 9.او ق9د9ر9ت ر 9ؤس9ا9ی ب9را9 9 س9نتی 9قبای9ل9 9را ک9اهش 9د9ا 9د 9و س9ا9ختا9ر جد9ی9د9ی ب9ر پای9ه و9ف9اداری ب9ه دولت مرکزی ایجاد کرد. یکی از مهم‌ت9رین اق9دامات او ،س9ازماندهی ارتش ب9ر اس9اس نظام ده‌دهی ب9و9د9 .9ن9یروه9ا د9ر 9واح9دهای9 ۱۰9 9نف9ره ۱۰۰ ،9نف9ره9 ۱٬۰۰۰ ،9نف9ره و ۱۰٬۰۰۰9نف9ر9ه د 9.این س99اخ9ت9ار م9و9جب اف9زا9یش ن9ظم ،هم9اهن9گی و س9رعت تقس9ی9م می‌9ش9دن 9 عمل ارتش شد. چنگیزخ9ان همچ9نین مجموع9ه قوانی9نی ب9ا ن9ام یاسا ت9دوین ک9رد .این ق9وانین ط 9نظ9امی9 9،م9ج9ازات9 9ج9رای9م 9،تق9س9یم 9غن9ائم ،ر9وا9ب9ط د 9ا9نض9با 9 موض9و9ع9ا9تی 9مان9ن9 9 می‌گ9ر9فت 9و نقش مهم9ی در 9تث9بیت9 اجت9م9ا9عی 9و 9وظ9ایف 9ف9رمان9د9ه9ان را در 9ب9ر 9 نظم9و اقتدار حکومت داشت9. او عالوه ب9ر این ،ش9بکه‌ای از ایس9تگاه‌های ارتب9اطی و پیک‌ه9ای س9ریع (چاپ9ار) ا9یج9ا9 9د ک9رد 9ک9ه ان99تق9ال9 9اخب9ا9ر9 ،دس9ت9ورات9 9و ا9طالع9ات را د9ر سر9اس9ر ام9پرات9وری تسهیل می‌کرد. ارتش مغول؛ راز موفقیت در فتوحات • • • • مت9رین نیروه9ای نظ9امی ت9اریخ جه9ان ب9ه ارتش مغ9ول یکی از کارآم9دترین و منظ ‌ ج9اع9ت س9ر9ب9از9ا9ن م9ح9د9و 9د ن9ب9ود 9،9ب9لک9ه ن 9تن9ه99ا ب9ه 9ش9 9 ی 99آ 9 ش9مار9 9می‌رو9د .9مو9 9فق9یت‌ه9ا9 9 ح9اص9ل 9تر 9کی9ب9ی ا 9ز سازماندهی دقیق ،تاکتیک‌های نوآورانه ،تحرک باال و فرماندهی مؤثر9بود. هر س9رباز مغ9ول معم9وًال چن9د اس9ب هم9راه داش9ت و در هنگ9ام خس9تگی ی9ک اس9ب، ته9ای 9بس9یا9ر ش 9ام9ک9ان طی9 9مس9اف ‌9 ر 9ا9س9ت9فا 9ده 9م9ی‌ک9رد9 .9ا9ین رو 9 از9 9اس9ب 9دیگ9 9 ن از 9ک9ود9کی یس9ا9خت9 .9ه9مچ9نین 9هم9ه9 9س9رب9از9ا 9 م م‌ 9 9النی 9را د9 9ر م9دت 9ک9وت9ا9ه ف9را9ه 9 ط9و9 ت د ب9ا 9س9ر9ع 9 د و می‌9تو9ا9نس9تن9 9 می‌9آ9موختن9 9 دا9ز9ی 9ب9ا 9کم9ان 9م9ر9ک9ب 9ر99ا 9 س9و9ار9ک9اری 9و9 9ت9یرا9ن9 9 قب‌نشی9نی9ن9یز به9د9شمن تیرا9ندا 9زی 9کنن9د. ع9 ی9هن9گ9ام9 9 ب9اال9و ح9ت 9 مغ9والن پیش از حمل9ه ،اطالع9ات دقیقی از وض9عیت دش9من ،راه‌ه9ای ارتب9اطی و ک‌ه9ای9ی م9ان9ن9د 9عقب‌نش ینی د .9آن‌ه9ا 9ا 9ز تا9کتی 9 رد9ن9 9 می‌9ک 9 ی 9 ع‌آور9 9 ع آب 9جم 9 من9ا9ب 9 ی‌کر9دن9د ساختگی ،محاصره ،حمالت برق‌آسا و جنگ روانی اس9تفاده 9م 9 که موجب سردر9گمی و9شکست دشمن9می‌شد. یه9ا ب9اعث ش9د ارتش مغ9ول در م9دت کوت9اهی س9رزمین‌هایی از ش9رق این ویژگ ‌ گت9رین 9ام9پرا9ت9وری پیوس9ته ت9اریخ را ب9ه 9آس9ی9ا ت9ا 9ار9وپ9ای ش9رقی 9ر9ا 9فت9ح 9کن9د 9 9و 9بز9ر ‌ وجود آورد. آغاز فتوحات چنگیزخان • پس از اتح9اد قبای9ل مغ9ول در س9ال ۱۲۰۶میالدی ،چنگیزخ9ان 9نه9ا ف 9او 9ت 9 سی9اس9ت گ9س9ت9رش قل9م9ر9و را9 9د 9ر 9پ9یش گ9رفت .9ه9د 9 9 9تص9ر9ف س9ر9 9زم9ین‌ها9ی جد9ی9د نب9و9د9 ،9بلک9ه ایج9اد ام9نیت 9در 9مر9زه9ا9، ل راه‌ه9ای تج9ا9ری 9و ب9ه دس9ت آو9ردن من9اب9ع اقت9ص9ادی ن9یز کن9تر 9 اهمیت فراوانی داشت. • نخس9تین لشکرکش9ی‌های او علی9ه قبای9ل همس9ایه و دولت ن ا9نج9ام ش9د. شی‌شیای غربی ( )Xi Xiaد9ر ش9مال 9غ9رب9ی 9چی 9 ما9ل 9چی9ن آغ9ا9ز9 ت ب9ه قل9م9ر9 9و 9دودم9ان 9جین 9در 9ش9 9 حمال 9 9 پ9س ا9ز 9آن،9 گ9ردی9د9 .9مغ9والن ب9ا 9به9ره‌9گ9یر9ی از 9تاک9تیک‌ه9ای 9س9وا 9ره‌نظام 9و9 م9حاص9ره ش9هر9ها ،9موف9ق ش9دن9د بخش ب9زر9گی از ش9مال چین ر9ا تحت کنترل خود درآورند. • این پیروزی‌ه9ا عالوه ب9ر اف9زایش ق9درت نظ9امی ،من9ابع م9الی و ی 9قاب9ل ت9وجه9ی 9در اخ9تی9ا9ر 9ام9پر9اتوری 9ق9را9ر داد9 9و زم9ین9ه را9 9ان9س9ان 9 برای لشکرکشی به آسیای مرکزی و غرب آسیا فراهم کرد. جنگ با امپراتوری خوارزمشاهیان • یکی از مهم‌ت99رین روی99دادهای ت99اریخ مغ99ول ،جن99گ ب99ا ام99پراتوری 9از ن گ9رو9هی 9 9یالد9ی ،چ9نگیزخ9ا 9 خ9وارز9مش9اه9یان ب9ود9 .د 9ر س9ال ۱۲۱۸م 9 ب9ازر9گان9ان9 9و س9فیر9ان 9خ9ود9 9را 9ب9ه 9ق9لم9ر9و 9خ9و99ار9زم ف9رس9تاد 9،9ام99ا ح9ا9کم ش9ه9ر ه ق9ت9ل رس9ا9ند9 .99پس از آن ن9یز ر 9و 9ب9 9 ُات9را9ر9 9آ9ن9ان 9ر9ا 9ب9ه9 9ات9ه9ام 9ج9اسوس9ی 9دس9تگی 9 سف9یران اعزامی چنگ9یزخا9ن مورد ت9وهین قرار گ9رفتن9د. • چنگیزخ9ان این اق9دام را نقض آش9کار ق9وانین دیپلماتی9ک دانس9ت و در س9ال م ب9ه ام9پر9ات9ور9ی 9خ9وارز9م 9ح9مل9ه 9ک9ر9د9 9.نیر9وه9ای عظ9ی 9 میالدی 9ب9ا 9س9پ9اهی9 9 9 ۱۲۱۹ هم‌زم9ا9ن از م ن9یر9وه9ا و 9حمل9ه9 9 مغ9و9ل 9ب9ا اس9تف9اد9ه9 9از 9س9رعت 9ع9م9ل ،9تقس9ی 9 9 چند م9حور ،ار9تش خوار9زمشاهیان 9را9شکست دادند. • سلطان محم9د خوارزمش9اه نتوانس9ت مق9اومت م9ؤثری س9ازمان ده9د و از م در9 9یکی 9از جزای9ر د9ری9ای 9خ9ز9ر ه ش9ه9ر 9دیگ9ر گ9ریخ9ت 9ت9ا س9ر9ا9نج9ا 9 ش9ه9ری 9ب9 9 د9رگذ9ش99ت9 .9ای9ن ش9کس9ت ،ر9اه 9را ب9رای 9و9رود م9غ9والن9 9ب9ه ای9ران 9و ماوراءالنهر هموار کرد. حمله مغول به ایران و آسیای مرکزی گت9رین و ویرانگرت9رین لشکرکش9ی‌های • حمل9ه مغ9ول ب9ه ای9ران یکی از بزر ‌ ت9اریخ 9ب9ه9 9ش9ما 9ر می‌ر9و9د9 .پس 9ا 9ز شکس9ت 9خ9وارزمش9اهی9ان ،م9غ9والن ش9هرهای 9مه9می م9انن9د 9بخارا ،سمرقند ،مرو ،نیشابور ،هرات ،بلخ و ری را ت9صرف کرد9ند. • بس9یاری از این ش9هرها پس از مق9اومت در براب9ر مغ9والن ب9ا تخ9ریب ‌رو خت‌ها9ی ا9قتص9اد9ی ر9وبه 9 گ9س9ترده9 ،9کش9ت9ا9ر س9ا9کن9ان 9و 9ن9اب9ودی 9ز9یرس9ا 9 رد9م و ک9ا9هش ش9د9ید ش9دند .9من9ابع99ت9ار9یخ9ی ا9ز 9کش9ته99ش9د9ن ش9م9ا9ر9زی9اد9ی 9ا 9ز م9 9 چن9د د9رب9اره 9ا9رق9ا9م د 9قی9ق 9می9ان من99اط9ق خ9ب9ر می‌9د9هن9د9 ،9هر9 9 جم9عیت د9ر ب9رخ9ی 9 9 ف نظر9وجود دا9رد. ن اختال 9 مورخا 9 • این حمالت پیام9دهای گس9ترده‌ای ب9ر اقتص9اد ،کش9اورزی ،ش9بکه‌های آبی9اری ن 9ح9ال ،د9ر9 9دوره ی 9ای9را9ن و 9آ9س9یای م9رک9ز9ی د9اش9ت9 .99ب9ا ا9ی 9 مر9اک9ز عل9م9 9 9و 9 9 خی 9ش9ه9رها ه ب9ازس9ازی ش9د و ب9ر 9 طق 9د9وب9ار9 9 ن م9ن9ا 9 9ای9ل9خان9ان9 ،9ب9خش9ی 9ا 9ز 9ای 9 رونق خود را بازیافتند. پیامدهای فتوحات مغول • فتوح9ات مغ9ول پیام9دهای متناقض9ی ب9رای س9رزمین‌های فتح‌ش9ده ی از ش9ه9ره9ا و 9ر9وس99تا9ه9ا 9وی9ران ش9دن9د،9 هم9دت ،ب9س9یار9 9 د9اش9ت .9د9ر ک9وتا‌9 9 9رفت. 9 ن از 9می9ا9ن ظا9م‌ه9ا9ی س9یا9س9ی 9پ9یش99ی 9 جم9عیت 9ک9ا9هش 9ی9ا9فت 9و 9ن 9 9 9من9اطق 9 ی و 9م9راک9ز 9کش9اورزی 9ن9یز 9در 9ب9رخی9 ه‌های آب9ی9ار 9 ن9ا9بودی 9ش9بک 9 باعث رکود اقتصادی شد. • ام9ا در بلندم9دت ،تش9کیل ام9پراتوری واح9د مغ9ول ام9نیت مس9یرهای ن 9دور9ه 9ک9ه گ9ا9هی ا9ز 9آن 9ب9ا عن9وان «9ص لح ی 9را9 9ا9ف9زایش 9داد .99ای 9 تج9ار 9 مغ ولی» ( )Pax Mongolicaی9اد 9می‌9ش9ود9 9،م9وجب9 9رو9ن9ق ج9اد9ه 9اب9ریش9م9 ،گس9ت9رش تج9ارت 9بین 9ش9رق و غ9رب و اف9زا9یش تب9ا9دل ک9اال، فناوری و دانش گردید. یه9ایی مانن9د باروت ،کاغذ ،چاپ • در این دوران ،اختراع9ات و فناور ‌ 9دند. لش 9 من9تق9 9 ن ش9رق 9و غ9رب 9 می9ا9 9 و قطب‌نما 9ب99ا 9س9ر9عت 9ب9یش9تری 9 9 ه9مچ9ن9ین 9س9ف9ر 9با9زر9گان9ا9ن ،9دی9پل9مات‌9ه9ا و جه9انگردا9نی 9ما9نن9د مارکو پولو ف گستر9ش یافت. ط میان ت9مدن‌های9مختل 9 ر شد و ار9تبا 9 آسان‌9ت 9 مرگ چنگیزخان و میراث او • • • • • چنگیزخ9ان در س9ال ۱۲۲۷میالدی و در جری9ان لشکرکش9ی علی9ه دولت شی‌ش9یای غ9ربی درگذش9ت .درب9اره علت م9رگ او روایت‌ه9ای مختلفی وج9ود دارد؛ ب9رخی من9ابع از بیم9اری ،ب9رخی از جراح9ات ناش9ی از س9قوط از اس9ب و ب9رخی دیگ9ر از دالی9ل متف9اوت س9خن گفته‌ان9د ،ام9ا علت قطعی آن مش9خص نیست. بر اس9اس س9نت مغ9ول ،مح9ل دفن او ب9ه ص9ورت محرمان9ه نگ9ه داش9ته ش9د و ت9اکنون آرامگ9اه وی ب9ه ط9ور قطعی شناس9ایی نش9ده اس9ت .این موض9وع همچنان یکی از رازهای بزرگ تاریخ به شمار می‌رود. چنگیزخ9ان در زم9ان م9رگ ،ام9پراتوری عظیمی از س9واحل اقی9انوس آرام ت9ا آس9یای مرک9زی ایج9اد ک9رده ب9ود .او ب9ا اص9الحات نظ9امی ،اداری و سیاس9ی، پایه‌ه9ای حکوم9تی را بن9ا نه9اد ک9ه جانش9ینانش آن را ب9ه بزرگ‌ت9رین ام9پراتوری پیوسته جهان تبدیل کردند. اگرچ9ه ن9ام او ب9ا جن9گ و وی9رانی هم9راه اس9ت ،ام9ا بس9یاری از مورخ9ان نقش هه9ای تج9اری ،توس9عه ارتباط9ات و ش9کل‌گیری نظم او را در ایج9اد ام9نیت را ‌ سیاسی جدید در اوراسیا نیز مورد توجه قرار می‌دهند. «ام9پراتوری‌ای ک9ه چنگیزخ9ان بنی9ان گذاش9ت ،در زم9ان م9رگ او هن9وز ب9ه جانشینان چنگیزخان و ادامه گسترش امپراتوری • پس از م9رگ چنگیزخ9ان در س9ال ۱۲۲۷میالدی ،اداره ام9پراتوری می9ان 9گ9یز، 9 فر9ز9ن9دان9 9 9و نو9ادگ9ان 99او 9تقس9ی9م ش9د99؛ ام9ا ب9ر 9اس99اس 9وص9ی9ت چن ن خ9ان9 9ب9زرگ9( 9ق9ا9آ9ن) ان9تخ9اب گردی9د .اوگت9ا9ی عن9وا9 9 اوگت ای خان 9ب9ه 9 9 ت را 9ب9ا ق9درت ادام9ه توان9س9ت وح9دت 9ام9پراتو9ری ر9ا حف9ظ 9کن9د و فتوح9ا 9 دهد. • در دوران او ،مغ9والن بخش‌ه9ای وس9یعی از ش9مال چین را ب9ه تص9رف د و ی 9ی9افتن9 9 را9ن ن9ف9و9ذ بی9ش9تر 9 ی 9و 9ای9 9 ی م9رک9ز 9 ه آس99یا9 9 9کا9م9ل د 9رآ9ور9د9ن9د9 ،9ب9 9 ی 9ن9خس9ت9ی9ن ب9ا9 9ر ب9ه ا9ر 9وپ9ا9ی 9ش9رقی9 9رس9ید9ن9د .او9گت9ای ل 9ب9ر9ا 9 مغ9و 9 س9پ9اهی9ان 9 9 ی توس9عه دا9د هم9چ9ن9ین ش9هر 9قراقوروم 9را9 9ب9ه 9عن9وا9ن پ9ایت9خت 9ام9پر9اتور 9 9 ی تبدی9ل کرد.9 و9آن را به مر9کز سیاسی و ادار 9 • پس از اوگت9ای ،گیوک خان و س9پس منگوقاآن ب9ه ق9درت رس9یدند. ح غ9رب ن خ9ود 9،هالکو 9و قوبالی ،ز9م9ین9ه فت 9 من9گوق9اآن 9ب9ا ا9ع9زام 9ب9راد9را 9 9 ش از پ9یش گس9ترش آس9یا 9و 9چین 9را ف9ر9اهم ک9رد 9و قل9م9رو مغ9و9ل را 9بی 9 داد. بازگشت حمله مغوالن به اروپا • در ده9ه ۱۲۳۰میالدی ،مغ9والن ب9ه فرمان9دهی باتوخان ،ن9وه چنگیزخ9ان ،و ب9ا ه 9ا9روپ9ای 9ش9رقی9 9ل9ش9کر 9ک9ش9یدند. ه9مک9ا9ر9ی 9ف9رم9ان9د9ه 9بر9ج9س9ته 9س وبوتای9 ،ب9 9 ی ر9وس 9ر9ا 9شکس9ت 9دادن9د 9و ش9هر 9کی‌یف را در 9آن9ان9 9اب9ت9د9ا ش9اه9زا9ده‌9نش9ین‌ه9ا9 9 سال9۱۲۴۰ 9م9یالد9ی9تصرف9کردند. • پس از آن ،س9پاه مغ9ول وارد لهس9تان و مجارس9تان ش9د و در نبرده9ای لگنیتسا ( 9)۱۲۴۱و موهی )۱۲۴۱(9ار9تش‌ه9ای اروپ9ا9یی را ش9کس9ت 9داد .9این9 د 9پ9ادش9ا9ها9ن 9اروپ9ایی 9ش9د و9 9ح9تی ا9حتم9ال9 پیر9وزی‌9ه9ا م9و9جب 9نگ9را9نی 9ش9دی9 9 سقوط 9بخش9بزرگی 9از ارو9پا و9جود داشت9. • با این ح9ال ،در هم9ان س9ال خ9بر م9رگ اوگت9ای خ9ان ب9ه فرمان9دهان مغ9ول 9ان د ب9را9ی 9ا9نتخ9اب خ 9 ل 9،ش9اهز9اد9گ9ان ارش9د 9بای9 9 9رس9ید 9.9ط9ب9ق س99نت 9سی9اس9ی 9مغ9و9 9 ج9د9ی9د 9در9 9ق9ورول9ت9ا9ی ش9ر9کت 9می‌کردن9د9؛ ب9ن9ابرا9ین 9بخ9ش 9عم9ده9 9س9پاه 9از ارو9پ9ا ی ا9ز 9مورخ9ا9ن ای9ن9 9ر9وی9د9اد ر9ا 9یک9ی از 9عوام9ل 9اص9لی9 عق9ب‌نش9ین9ی 9ک9ر9د 9.بس9یا9ر 9 ه آی9ا 9آن9ا9ن قص9د می‌د9انن9د ،9هر9چن9د درب9اره ا9ینک9 9 تو9ق9ف 9پ9یش9روی 9م9غ9والن9 9در ار9و9پ9ا 9 ی9م9تف9اوتی 9وج9ود 9دا9رد9. فت9ح9سرا9سر 9اروپ9ا ر9ا دا9شت9ند 9یا ن9ه ،9د9ید9گاه‌9ها 9 هالکوخان و تأسیس حکومت ایلخانان • در س9ال ۱۲۵۳میالدی ،منگوق اآن ب9رادر خ9ود هالکوخ ان را ب9آ9س9یا9ک9ر9د 9.ه9دف9ا9ین 9لشکر9کش9ی9، ن‌های 9غ9ر9 9 م9أ9مور99فتح س9ر9ز9می 9 ه هن9وز در ب9راب9ر 9مغ9والن9 رد9اش9تن دول9ت‌ه9ای9ی ب9و9د ک9 9 از 9می9ا9ن ب 9 مقاومت می‌کردند. • هالک9و ابت9دا دولت اسماعیلیان نزاری را شکس9ت داد و ب9ا فتح 9یالدی9 ،ب9ه 9حک9و9مت 9آن9ا9ن9 قل9ع9ه مش9هو9ر الموت د9ر س9ال ۱۲۵۶9م 9 ه 9س9وی 9ع9ر9اق ح9رکت 9ک9ر9د و د 9ر س9ال ۱۲۵۸9 پ9ای9ان 9دا9د .9س9پس 9ب9 9 میالدی ش9هر بغ9داد ،پ9ایتخت خالفت عباس9ی ،را محاص9ره و تصرف نمود. • پس از این فتوح9ات ،هالک9و حک9ومت ایلخانان را در ای9ران بنی9ان ی وم9ت 9نز 9دی9ک9 9ب9ه ی9ک ق9ر9ن ب9ر ای9ر9ان 9 9و بخش‌ه9ا9ی 9 گ9ذاش9ت 9.ا9ین ح9ک9 9 ر9اق ،9آذ9رب9ای9ج9ان ،ا9ر9منس9ت9ان و9 9آن9ا9تولی 9ح9ک9وم9ت ک9رد و9 9در ا9ز ع9 9 دوره‌ه9ا9یی 9،به‌وی9ژه ز9م9ان 9غازان‌خ9ا9ن ،نق9ش م9همی در ب9ازس9ازی اقتصاد و شکوفایی فرهنگ ایران داشت. سقوط بغداد و پایان خالفت عباسی • یکی از مهم‌ت9رین روی9دادهای ق9رن س9یزدهم ،س9قوط بغ9داد در س9ال ۱۲۵۸ میالدی 9ب9ود .ه9الکو9خ9ا9ن پس 9از 9م9حاص9ره‌9ای 9کوت9ا9ه ،ش9هر 9را9 9تص9رف ک9رد 9و ن ر9وی9دا9د، آ9خ9ری9ن 9خلی9ف9ه ع9باس9ی9 ،9مستعص م بالل ه9 ،ک9ش9ته ش9د9 .9ب99ا ا9ی 9 ن نهاده9ا9ی 9سی9اس9ی و خالف9ت 9ع9باس9ی ک9ه بیش 9ا 9ز 9پنج 9ق9رن یکی 9ا 9ز 9مه9م‌ت9ری 9 9 مذهبی جهان ا9سالم بود ،9پایان9یافت9. • سقوط بغ9داد ب9ا وی9رانی گس9ترده ش9هر ،تخ9ریب بس9یاری از س9اختمان‌ها و خی 9کتاب9خانه‌ه9ا 9و را9ه ب9ود .9ب9ر 9 ن ش9م9ا9ر ز9ی9اد9ی 9از 9س99اک9ن9ان 9هم9 9 ک9ش9ته 9ش9د 9 ز 9علمی9 9ن9یز 9آس9ی9ب 9دید9ن9د .9ا9لبت9ه9 9پژ 9وه9ش9گ9ران9 9ام9ر9و9زی 9در9ب9اره 9م9یز9ان مر9اک9 9 9 ی 9و9 9تع9داد9 9ق9ر9بان9ی9ان ،ر 9وا9یت‌ه9ا9ی متف9اوت9ی 9ا9رائ9ه م9ی‌ک9نن9د و 9دق9ی9ق 9و9ی9را9ن 9 می‌دان9ند. برخی گ9زارش‌های من9ابع که9ن را اغر9اق‌آمیز 9 • از نظ9ر سیاس9ی ،این واقع9ه نقط9ه عطفی در ت9اریخ خاورمیان9ه ب9ود و م9وازن9ه ق9درت 9ر9ا 9در 9من9طق9ه تغی9ی9ر 9داد .9پس ا 9ز آن ،حک9ومت 9ای9ل9خان9ان ب9ه یکی از قدرت‌های اصلی منطقه تبدیل شد. قوبالی خان و تشکیل دودمان یوان • قوبالی خ ان ،ن9وه چنگیزخ9ان ،یکی از برجس9ته‌ترین فرمانروای9ان 9الدی 9ب9ه ی خ9ود 9،9در 9س9ال ۱۲۶۰9می9 س 9از 9پ99یر9وزی 9ب9ر ر9 9قب9ا 9 ل ب9ود9 9.او پ9 9 مغ9و 9 9 ر فتح کام9ل چین ق9رار رک9ز خ9ود ر9ا ب9 9 عن9وان خ9ا9ن ب9زر9گ ان9تخ9اب 9ش9د9و 9تم 9 9 داد. • در س9ال ۱۲۷۱میالدی ،ق9وبالی دودمان یوان را بنی9ان نه9اد و چن9د ی 9د9ودم9ا9ن س9ون9گ9 9،س9راس9ر ته9ا 9 م ‌9 کس9ت 9آخ9ر9ین9 9مق9او9 9 س9ا9ل ب9ع9د 9،ب9ا 9ش 9 ود 9د9رآ9ور9د .9او 9پ9ایت9خت 9را ب9ه دادو (پکن ن 9را 9ت9حت 9فرم9ا9ن خ9 9 چی 9 ام روزی) منتق9ل ک9ر 9د و 9س9اختا 9ر اداری چین را ب9ا ب9رخ9ی س9نت‌های مغولی ترکیب نمود. • دوران حک9ومت ق9وبالی خ9ان ب9ا رون9ق تج9ارت ،توس9عه راه‌ه9ای ارتب9اطی نه9ا9ی دور9دس9ت9 9هم9راه9 9ب9ود .99در ه9مین ط ب9ا9 9س9ر9ز9می ‌9 9و 9ا9ف9زایش ر 9وا9ب9 9 ی مارکو پولو 9ب9ه درب99ار9 9ا 9و 9س9فر 9ک9ر9د و ز 9 9د 9ور9ه ،جه9ان9گرد 9 9و9بازر9گ9ان و9ن9ی 9 مش9ا9هدات 9خ9و9د را 9در کت9ا9بی ثب9ت 9نم9و9د ک9ه بع9د9ها اروپایی9ان ر9ا ب9ا ش9رق آسیا آشنا ساخت. تقسیم امپراتوری مغول به چهار خانات بزرگ • • • • • • • • با گس9ترش قلم9رو ،اداره مس9تقیم سراس9ر ام9پراتوری ب9رای خ9ان ب9زرگ ه ت9در9ی9ج ا9ف9زایش ی9اف9ت 9و می9ان 9نو99اد9گ9ا9ن9 9چن9گ9یز9خ9ا9ن ن9ی9ز ب9 9 9دش9وار 9ش9د99 .اخ9تالف9ات 9 9 م ش9د9. م ق9ر9ن س9یز9دهم 9،ام9پر9اتور9ی9 9ب9ه9 9چه9ا9ر حک9وم9ت اص9لی ت9قس9ی 9 9از 9نیم9ه9 9دو9 9 ی 9داش9تند 9،9ام9ا همگی9 9الل زی9اد 9 9ای9ن 9ح9کوم9ت‌ه9ا از 9نظ9ر 9س9یا9س9ی 9ا9س9تق9 مشروعیت خود را از میراث چنگیزخان می‌گرفتند. چهار خانات بزرگ عبارت بودند از: دودمان یوان در چین ب9ه ره9بری ق9وبالی خ9ان. ایلخانان در ای9ران ،ع9راق ،قفق9از و بخش‌ه9ایی از آناتولی. اردوی زرین در اس9تپ‌های روس9یه ،اوک9راین و قزاقستان. خانات جغتای در آسیای مرکزی. هر ی9ک از این حکومت‌ه9ا مس9یر ت9اریخی متف9اوتی را طی کردن9د .ب9رخی مانن9د 9ا9یل9خان9ا9ن 9اس9الم ر99ا 99پذ9یر9فتن9د9 ،ب9ر9خ9ی ما9نن9د 9ی9وان 9تحت 9ت9أث9یر 9فره9ن9گ چی9نی ق9رار9 ی 9زرین ،ن9ق9ش مهمی 9در ت9اریخ روس9یه و 9گر9فتن9د و ب9رخی 9د9یگ9ر9 ،9مانن9د 9ار9دو 9 اروپای شرقی ایفا کردند. این تقس9یم‌بندی آغ9از م9رحله‌ای جدی9د در ت9اریخ جه9ان مغ9ول ب9ود؛ م9رحله‌ای ک9ه د 9،چن9د د9ولت9قدرتم9ند اما مستقل 9شکل گرفتند. 9به 9جای 9یک 9ا9مپ9رات9وری 9واح 9 حکومت ایلخانان؛ شکل‌گیری نخستین حکومت مغولی در ایران • حک9ومت ایلخانان یکی از چه9ار ش9اخه اص9لی ام9پراتوری مغ9ول هالک9وخ9ا9ن 9در 99ای9را9ن 9ش9کل 9گ9رفت9. ب9و9د ک9ه 9پس 9از 9ل9شک9ر9کش9ی9 9 و 9در 9آغ9ا9ز9، ی 9خان تابع 9اس9ت9؛ زی9را9 9هالک9 9 ه 9م 9عن9ا 9 «ا9یلخ9ا9ن» 9ب9 9 و9اژ9ه 9 9 حکومت خود را تابع خان بزرگ مغول می‌دانست. • قلم9رو ایلخان9ان ش9امل ای9ران ،ع9راق ،جمه9وری آذربایج9ان، 9ن شه9ا9یی ا9ز ت9رکی9ه 9ام9رو9زی ،9افغ9انس9تا 9 ارم9نس9تا9ن ،9گرجس9تا9ن ،ب9خ ‌ تبریز 9 وم9ت اب9ت9د9ا مراغه 9و 9س9پس9 ز حک9 9 9و 99تر9کم9نس9ت9ان 9ب9و9د 9.مر9ک9 9 ی از مه9م‌ت9رین9مراک9ز س9یاس9ی ،اق9تص9ادی 9و ف9ره9نگی ب9ود ک9ه ب9ه یک 9 جهان اسالم تبدیل شد. • در نخس9تین س9ال‌های حک9ومت ،سیاس9ت ایلخان9ان بیش9تر ب9ر ب 9مخ9ا9لف9ا9ن 9م99تم9رک9ز ب9و9د ،ام9ا9 ت9ث9بیت9 9ق9در9ت ن9ظ9ا9می 9و 9س9رک9و 9 9به‌ت9در9یج س99اخ9تا9ر 9ادا9ر9ی 9منظم‌ت9ری ش9کل 9گ9ر9فت و ب9س9یا9ری از9 دیوان‌ساالران ایرانی در اداره کشور نقش مهمی پیدا کردند. بازگشت هالکوخان و تثبیت حکومت ایلخانان • هالکوخ9ان ( ۱۲۶۵–۱۲۱۷میالدی) فرزن9د تول9وی و ن9وه چنگیزخ9ان ه 9دس9ت9ور99منگوق9اآن99ب9رای 9فتح9س9رزم9ین‌های غ9ر9بی9اع9زام9 ب9و9د9 .9او9ب9 9 ش9د و 9توانس9ت یکی 9از ب9ز 9رگ‌ت9ری9ن حک9ومت‌ه9ای مغ9ولی را 9در ایران بنیان‌گذاری کند. • از مهم‌ت9رین اق9دامات هالک9و می‌ت9وان ب9ه س9رکوب دولت 9الف9ت 9عب9اس9ی 9و 9تث9بیت9 ا9س9ما9عی9لیان ،9ف9ت9ح 9بغ9داد ،9شکس9ت 9خ9 سی9اس9ی مچ9نی9ن ر9وا9ب9ط 9 مغ9ول 9در 9ا9ی9ر99ان99 9اش9اره9 9ک9رد9 9.او9 9ه 9 حک9و9مت 9 9 9 تالش نم9ود ته9ای ا9ر 9وپ9ایی 9ب9رق9را9ر ک9ر9د 9و 9 و 9تج9ا9ری 9ب9ا 9ب9رخی9 9دول ‌9 اتح9ادی علی9ه دولت ممالی9ک مص9ر تش9کیل ده9د ،ام9ا این سیاس9ت به نتیجه نرسید. • هالک9و ب9ه دانش و نج9وم ن9یز عالق9ه داش9ت و ب9ا حم9ایت از خواجه نص یرالدین طوس ی9 ،زم9ین9ه تأ9س9یس 9رص دخانه مراغ ه را مه9م‌ت9ری9ن مؤس9س9ات ع9لمی ج9ه9ان9 ف9را9ه9م ک9ر9د9؛ م9رک9زی 9ک9ه ا 9ز 9 اسالم در قرن هفتم هجری به شمار می‌رود. از راست به چپ :خواجه نصیرالدین طوسی و رصدخانه مراغه ساختار سیاسی و اداری ایلخانان هت9دریج از س9اختار س9نتی • ایلخان9ان پس از اس9تقرار در ای9ران ،ب ‌ ی ا 9دا9ری ا9ی9ران 9را9 ی ا9ز 9ن9هاد9ه9ا 9 ی فا9ص9ل9ه گر9فت9ن9د و 9بس9یا9ر 9 ه‌ا 9 ق9بی9ل 9 عه9د9ه دیوان ب9ود 9 9و وز9ی9را9ن ای9رانی9 ور 9ب9ر 9 حف9ظ 9کرد9ن9د .ا9دار9ه 9کش9 9 نقش مهمی در س9امان‌دهی ام9ور م9الی ،مالی9اتی و قض9ایی داشتند. • از برجس99ته‌ترین شخص99یت‌های این دوره رش یدالدین ر وزا9رت9 ،9م9ور9خی 9ب9زرگ9 فض ل‌الله همدانی ب9ود 9ک9ه 9ع9الو9ه ب9 9 از ر مش9هو9ر 9او ،9جامع‌التواریخ ،9ی9کی 9 ن9یز ب9ه 9ش9ما9ر می‌9رف9ت .اث9 9 ارزش9مندترین من9ابع ب9رای ش9ناخت ت9اریخ مغ9والن و جه9ان آن روزگار است. • ایلخان9ان همچ9نین ب9رای اداره به9تر قلم9رو خ9ود ،ش9بکه‌ای از ر9اه‌ه9ا ،چاپ9ارخان9ه‌ه9ا و مر9اک9ز م9ال9ی9اتی 9ای9ج9اد 9ک9ردن9د 9ک9ه ا9رتب9اط9 میان استان‌های مختلف را تسهیل می‌کرد. غازان‌خان؛ اصالحات و پذیرش اسالم • غازان‌خ ان (حک99ومت ۱۲۹۵ :ت99ا ۱۳۰۴میالدی) یکی از ن فر9ما9نروای9ا9ن ایلخ9انی 9ب9و 9د 9.او 9د9ر 9س9ال ۱۲۹۵ا9س9الم برجس9ته‌تر9ی 9 خ 9ای9ر9ان9 9و حک9و9مت ن 99اق9د9ا9م 9ت9أ9ث9یر ع9می9ق9ی ب9ر 9ت9ا9ری9 9 9را 9پ9ذیر9فت و ا9ی 9 ا9یلخان9ان 9گذاش9ت9 .9پس ا9ز 9آ9ن 9،ا9س9الم 9ب9ه دین 9ر9س9می 9حک9ومت بیش 9 ره9نگی ای9ران 9تب9دیل ش9د و بس9یا 9ری 9از س9نت‌های ادا9ری و ف9 9 از گذشته در ساختار حکومت جای گرفت. • غازان‌خ9ان اص9الحات گس9ترده‌ای در زمین9ه مالی9ات ،کش9اورزی، ی انج9ا9م 9داد9 9.او ه و م9ب9ارز9ه ب9ا ف9س9ا9د اد9ار 9 ت9ج9ار9ت ،9ض9رب 9س9ک 9 هم9چ9نی9ن ا9ز 9عم9ران ش9هرها ،س9اخت 9کاروانس9راه9ا ،پل‌ه9ا 9و مراک9ز آموزشی حمایت کرد. • دوران حک99ومت او را می‌ت9وان یکی از دوره‌ه9ای ثب9ات و ش9ک9وفایی 9نس9بی پس ا9ز ویرانی‌ه9ای ناش9ی 9از حمل9ه مغ9ول دانست. فرهنگ ،هنر و معماری در دوره ایلخانان • با وج9ود آغ9از خش9ونت‌بار حک9ومت مغ9ول ،دوره ایلخان9ان به‌ت9دریج ب9ه یکی حم9ایت ن 9تب9د9ی9ل 9ش9د9 .9 گی9 9 9و ه9ن9ری9 9ای9ر9ا 9 ا9ز دو 9ره‌ه9ای م9ه9م 9ش9ک9و9ف9ای9ی 9ف9رهن 9 ن 9،هنرم9ن9دان 9و 9معم9اران ب9ا9عث رو9ن9ق عل9وم،9 9فر9مانرو9ای9ان 9از 9دان9ش9مندا 9 تار9یخ‌نگا9ری ،نگا9رگری 9و معماری شد.9 • در این دوره ،س9بک ت9ازه‌ای از معم9اری ب9ا تلفی9ق عناص9ر ای9رانی ،مغ9ولی و ل 9گ9رف9ت 9.س99اخ9ت بناه9ای 9م9ذه9بی ،9آر9امگاه‌ه9ا 9،م9دارس آس9یا9ی مر9ک9ز9ی 9ش9ک 9 و رصدخانه‌ها گسترش یافت. • نگ9ارگری ای9رانی ن9یز در این دوره پیش9رفت چش9مگیری ک9رد و نس9خه‌های مص9ور کتاب‌9ه9ایی م9انن9د 9ج امع‌التواریخ از ش9اهکارهای 9ه9نر اس9المی9 محسوب می‌شوند. • از آث9ار برجس9ته این دوره می‌ت9وان ب9ه گنبد سلطانیه اش9اره ک9رد ک9ه ب9ه ن9گنب9دها9ی آج9ری9 ه ی9کی ا9ز بزرگ‌ت9ری 9 9دس9تور 9اولجایتو9س9اخت9ه 9ش9د 9و9ام9روز9 9 ج9هان 9و9در فهر9ست میرا9ث جها9نی یون9سکو ثب9ت ش9ده است9. سقوط حکومت ایلخانان • پس از م9رگ ابوس عید بهادرخ ان در س9ال ۱۳۳۵میالدی، جا9نش9ی9نی 9ر9و9به‌ر9و ش9د .9ابوس9ع9ید ت 9ایل9خ9ان9ا9ن9 9ب9ا بح9را9ن 9 ح9ک9وم 9 ،9 ی ن9د9ا9ش9ت 9و هم9ی9ن 9مس9ئله ب9اعث 9ش9د 9ام9یران9 وا9رث 9ق9د9رتمن9د9 9 فر9مان9دهان ن9ظ9امی و خان9دان‌های مح9لی 9ب9رای 9کس9ب 9ق9درت ب9ا9 یکدیگر رقابت کنند. • در نتیج9ه ،حک9ومت مرک9زی ب9ه س9رعت تض9عیف ش9د و قلم9رو ی 9محلی9 9مان9ن9د جالیری ان ،چوپانی ان، ت‌ه9ا 9 م 9 ن ب9ه حکو 9 ا9یلخان9ا9 9 ن رد9ی9د .ا9ی 9 آل مظف ر ،آل اینج و و س ربداران 9ت9قس9یم 9گ9 9 ه تیمور ه را 9ب9رای9 9ظه9و9ر 9ق9درت‌ها9ی ج9دی9د 9،9از 9ج9مل9 9 می9ن9 9 ت9جز9ی9ه ،ز 9 گورکانی ،در اواخر قرن چهاردهم میالدی فراهم کرد. • با وج9ود س9قوط سیاس9ی ،م9یراث ف9رهنگی ،ه9نری و اداری ی 9بع9دی، ته9ا 9 کو9م ‌ ن ت9ا 9قرن‌9ه9ا 9د9ر 9ا9ی9ران 9ب99اق9ی 9مان9د9 9و ب9ر9 9ح 9 ا9یلخا9ن9ا 9 به‌ویژه تیموریان و صفویان ،تأثیر گذاشت. تجزیه حکومت ایلخانان اردوی زرین؛ حکومت مغوالن در اروپای شرقی • اردوی زرین یکی از چه9ار خان9ات ب9زرگ ام9پراتوری مغ9ول ب9ود ک9ه 9رفت. 9 9پس9 9از م9رگ 9چن9گی9زخ9ان 9د9ر ق9لم9ر9و 9 9فر9زن9دش9 9جوچی 9ش9کل 9گ ا9ز 9آنج9ا ک9ه ج9وچی 9پی9ش 9از 9پ9در 9د 9رگ9ذ9ش9ت ،ادا9ره ای9ن س9رزمی9ن ب9ه9 پسرش باتوخان سپرده شد. • قلم9رو اردوی زرین از رود ولگ9ا ت9ا اس9تپ‌های قزاقس9تان ،بخش ب9زر9 9گی 9از ر9و9س9یه 9،اوک9ر9ا9ین9 ،کر9یم9ه و 9قفق9ا9ز را د9ر 9ب9ر م9ی‌9گ9رف9ت. پ9ایت9خ9ت این 9حک9و9مت ش9هر 9سرای د9ر کن9ا 9ر 9رود ولگ9ا ب9ود ک9ه ب9ه یکی9 از مهم‌ترین مراکز تجاری اوراسیا تبدیل شد. • اردوی زرین ب9ا کن9ترل مس9یرهای بازرگ9انی می9ان اروپ9ا و آس9یا، ت د9رآ9م9د 9قاب9ل9 9ت9وجهی 9ا9ز 9تج9ا9رت 9،9مالی9ا9ت و 9ع9وارض 9ب9ه 9دس9 9 می‌9آ9ورد .9ا9ین 9حک9و9مت9 9ن9زدی9ک ب9ه 9دو 9ق9رن یکی 9ا9ز ق9د9رت‌های 9اص9لی 9 شمال دریای سیاه و اروپای شرقی بود. بازگشت فتوحات باتوخان و سلطه بر روسیه • باتوخ9ان (ح9دود ۱۲۵۵–۱۲۰۷میالدی) ب9ا همک9اری فرمان9ده نابغ9ه 9رقی 9 مغ9ول ،9سوبوتای 9 ،9ل9شکر9 9کش9ی 9گس9ترده‌ا9ی 9را 9ب9ه 9ار9وپ9ای 9ش 9 9میالدی 9 له9ای 9۱۲۳۷ت9ا۱۲۴۲9 مغ9ول9در ف9اص9له 9س9ا ‌ 9آغ9ا9ز ک9ر9د .س9پاه9 9 9 بی9ش9تر شاهز9ا9ده‌ن9ش9ین‌های روس 9ر9ا شکس9ت 9د9ا 9د و ش9هرهای مهمی مانن9د ریازان ،والدیمیر ،مسکو و کی‌یف را تص9رف کرد. • پس از این پیروزی‌ه99ا ،ش99اهزادگان روس ناچ99ار ش99دند رم9انر9وا9ی9ی مغ9والن 9ر9ا بپ9ذ9یرن9د 9و 9د9ر 9ا9زا9ی حف9ظ 9ح9ک9و9مت 9مح 9لی9 9ف 9 ن پ9ر9دا9خت 9کن9ن9د9 9.ای9ن ن9ظ9ا9م، 9االنه 9ب9ه 9ار9دوی9 9ز9ری9 9 خ9و9د ،م9ال9ی9ا9ت س 9 » نامی9ده می‌ش9ود 9،بیش 9از دو 9ق9رن ب9ر ه گ9اه «ی9وغ 9مغ9ولی 9 ک9 9 بخش بزرگی از روسیه حاکم بود. • اگرچ9ه مغ9والن به‌ط9ور مس9تقیم در هم9ه ش9هرها حک9ومت ت ن 9محلی 9و 9دری9اف 9 یک9ردن9د9 ،ام9ا9 9ب9ا 9ا9ن9تص9اب 9ی9ا 9تأیی9د ش9ا9هز9ادگا 9 نم‌ 9 مالیات ،نفوذ سیاسی خود را حفظ کردند. ساختار حکومت و اسالم آوردن اردوی زرین • اردوی زرین از نظ9ر سیاس9ی ،در ابت9دا ت9ابع خ9ان ب9زرگ مغ9ول 9ومت 9 9تقالل 9بیش9ت9ری ی9ا9فت9 .خان‌ه9ای ای9ن حک ج اس 9 هت9دری 9 ب9ود ،9ام9ا ب ‌9 ی و ش9بک9ه مالی9اتی9 ،قلم9رو پهن9اور ب9ا اس9تفاده 9از فرمان9د9اران 9مح9ل 9 خود را اداره می‌کردند. • در ق9رن س9یزدهم و چه9اردهم میالدی ،تم9اس گس9ترده ب9ا س9ر9زمین‌ه9ای 9اس9المی 9م9وجب 9ش9د بس9ی9ا9ر9ی ا9ز خان‌ه9ای 9ار9دوی زر9ین ا9س9الم9ر9ا ب9پذیر99ند .9برکه‌خان نخس9ت9ی9ن فر9م9انر9وای9م9هم ا9ی9ن حک9ومت 9ب9و9د ک9ه مس9لمان ش9د 9و پس 9از ا9و ،اس9الم 9به‌ت9دریج د9ین غالب در میان نخبگان حاکم گردید. • اس9الم آوردن اردوی زرین م9وجب گس9ترش رواب9ط سیاس9ی و ه 9وی9ژه9 9ممالیک مصر9 ،ش9د .9د9ر ته99ای 9مس9ل9م9ان ،9ب ‌ ی 9ب9ا 9د9و9ل ‌9 9تج9ار9 9 هن9و 9ز خا9ن9ا9ن ای9ر9ان9 ،ک9ه در 9آغ9از 9 وم9ت ب9ا 9ایل 9 مق9اب9ل9 ،99رواب9ط 9ای9ن 9حک9 9 مسلمان نشده بودند ،گاه با تنش و درگیری همراه بود. نقش اردوی زرین در شکل‌گیری روسیه • • • • سلطه اردوی زرین ت9أثیر عمیقی ب9ر رون9د ش9کل‌گیری دولت روس9یه ظ 9ق9درت9 9خ9و9د ن9اچ9ا9ر ب9و 9دن9د از 9خ9ان ی حف9 9 ن ر9وس ب9را9 9 د9اش9ت .ش9اه9ز9ادگ9ا 9 گ9یر9ن9د 9و م9ال9ی9ا9ت بپ9ردا9زن9د9 .این وض9عیت 9م9و9جب ر9ق9ابت ن 9ب 9 ل 9فرم9ا 9 مغ9و 9 ی جلب 9حمایت مغو9الن شد. می9ان شا9هزادگا9ن برا 9 در این می9ان ،شاهزاده‌نش ین مس کو به‌ت9دریج م9وقعیت برت9ری ی ب9ا9 مک9ار 9 مع‌آور9ی ما9ل9ی9ات ب9رای 9مغ9والن 9و ه9 9 مس9کو 9ب9ا ج 9 ی9افت .9حا 9کم9ان 9 9 د و 9بع9ده9ا 9توانس99تن9د ره9ب9ری 9ا9تح9اد ش دادن9 9 در9ت خ9و9 9د را9 9اف9ز9ای9 9 آ9ن9ا9ن9 ،ق9 9 سرزمین‌های روس را به دست گیرند. در س9ال ۱۴۸۰میالدی ،ایوان سوم ب9ا خ9ودداری از پ9رداخت خ9راج، 9ر ن 9روی9داد ،9ک9ه ب9ه «9ایس9تا 9دگ9ی ب 9 ن 9دا9د .9ای 9 ه ار9دو9ی زرین9 9پای9ا 9 ب9ه 9س9لط 9 ه9محس9وب 9تقالل 9کا9م9ل دو9لت 9روس9ی 9 رود99اوگ9ر9ا9»9مش9هو9ر اس9ت ،9آ9غ99از 9اس 9 می‌شود. بس9یاری از مورخ9ان معتقدن9د ک9ه ب9رخی عناص9ر نظ9ام اداری ،مالی9اتی و نظ9ام9ی روسیه9تحت9تأث9یر تج9ربه 9حکو9مت مغ9ول ش9کل گرف9ته ا9ست. افول و سقوط اردوی زرین • از اواخ9ر ق9رن چه9اردهم ،اردوی زرین ب9ا مش9کالت داخلی و ر 9جانش9ینی ،ک9ا9ه9ش درآ9م9د9های ر س9 9 خت9الف 9ب9 9 خ9ا9رج9ی رو9به‌9ر9و ش9د9.9ا 9 ت9ج9ار9ی ،ش9یو9ع ب9یما9ری‌ه9ا 9و 9حم9الت تیم ور گورک انی 9م9وجب9 تضعیف این حکومت گردید. • در ق9رن پ9انزدهم ،اردوی زرین ب9ه چن9د حک9ومت ک9وچک‌تر مانن9د خانات کریمه ،خانات قازان ،خانات آستراخان ،خانات س یبری و اردوی نوق ای تقس9یم 9ش9د9 .این 9تجزی9ه ق9درت سیاسی آن را به‌شدت کاهش داد. • در ق9رن ش9انزدهم ،دولت رو‌به‌رش9د روسیه ب9ه ره9بری ایوان چه ارم (ای وان مخ وف) خ9ا9ن9ات 9ق9ا9زا9ن 9و آس9تراخان را 9فتح ک9رد 9و 9ب9ه نف9و9ذ چن9دصدس9اله 9مغ9والن 9در روس9ی9ه پ9ای9ان 9داد 9.ب9ا این ح9ال ،9ب9رخی ا9ز خان9ات ،مان9ن9د خ9ان9ات ک9ریم9ه ،ت9ا 9اواخ9ر ق9ر9ن هجدهم به حیات خود ادامه دادند. • «اگرچ9ه اردوی زرین س9رانجام از می9ان رفت ،ام9ا ت9أثیر آن ب9ر ت9اریخ روس9یه، نه9ا گس9ترش اس9الم در اس9تپ‌های اوراس9یا و ش9کل‌گیری خان9ات تات9ار ت9ا قر ‌ ب9اقی مان9د .بس9یاری از س9اختارهای اداری و نظ9ام مالی9اتی روس9یه ن9یز ت9ا ح9دی از تجربه تعامل با این حکومت تأثیر پذیرفت». خانات جغتای؛ حکومت مغوالن در آسیای مرکزی • خان9ات جغت9ای یکی از چه9ار ش9اخه اص9لی ام9پراتوری مغ9ول ب9ود ک9ه پس از ن 9ب9ه 9ف9رز9ن9د 9د9وم ا 9و 9،جغتای خان ،9و9اگ9ذا9 9ر 9ش9د9 .قلم9ر9و این م9ر9گ 9چنگیزخ9ا 9 ن ش9رقی ت9ا س9م9ر9قند9 ،ب9خ9ا9را و9 ه ا9یل9ی 9و ترکس9ت9ا 9 ح9ک9و9مت 9ا 9ز 9ش9رق 9د9ر 9 ی 9از 9اف9غانس9تان ا9مت9د9اد 9دا9ش9ت 9و منطق9ه‌ای راه9ب9ردی در 9قلب 9بخ9ش‌9ه9ا9ی 9 آسی9ای مرکزی را در ب9ر می‌گرفت. • جغت9ای خ9ان ب9ه اج9رای دقی9ق ق9وانین یاس ا ش9هرت داش9ت و کوش9ید ود 9ح9ف9ظ 9کن9د9 9.ب9ا 9ا9ین9 9ح9ال ،9و9س9عت س9ن9ت‌9ه9ای9 9مغ9ولی 9ر99ا در 9ق9لم9ر9و خ9 9 ع ق9وم9ی و 9رق9اب9ت ش9اهزا 9دگ9ان9 ،اداره این خان9ات را دش9وار و9 س9رز9مین ،9تن9 9 می‌کرد. • قرار گ9رفتن خان9ات جغت9ای در مس9یر ج9اده ابریش9م ب9اعث ش9د تج9ارت می9ا9ن 9چ9ین ،9ای9ر9ان و9 9ا9روپ99ا رون9ق 9یا9ب9د .9ش9هر9های 9س مرقند ،بخ ارا، کاش غر و بلخ ا 9ز مهم‌9ت9رین م9راک9ز اقتص9ا9دی و ف9ره9نگی ای9ن حک9ومت بودند. بازگشت تحوالت سیاسی و فرهنگی خانات جغتای • پس از م9رگ جغت9ای ،جانش9ینان او باره9ا ب9ر س9ر ق9درت ب9ا یک9دیگر 9تالف9ات م9وجب تض9عیف ح9ک9و9مت مرک9ز9ی و د9رگ9یر 9ش9دند .9این 9اخ 9 افزایش نفوذ امیران محلی گردید. • از اواس9ط ق9رن چه9اردهم ،بس9یاری از فرمانروای9ان این خان9ات 9ایگ9اه 9 ه‌ت9در9ی9ج ج اس9الم ر9ا 9پ9ذیرفت9ن9د 9 9و فر9هن9گ 9ا9ی9ر9انی–اس9الم9ی ب 9 چن9ان 9زب9ان 9دی9وان9ی و9 هم9 9 ی 9 ن ف9ا9رس9 9 م9همی 9د 9ر 9م9نط9ق9ه 9پ9ی9دا 9ک9ر9د9 .ز9ب9ا 9 ره9ای م99اور9اء9النه9ر ب99اق9ی م9ان9د99 9و ی ا9ز ش99ه 9 ف9ر9هنگی 99بس99یا9ر 9 دانش9مندانی از سراس9ر جه9ان اس9الم ب9ه این منطق9ه س9فر می‌کردند. • در اواخ9ر ق9رن چه9اردهم ،ض9عف حک9ومت جغت9ایی فرص9ت ظه9و9 9ر تیمور گورک انی 9ف9ر9اهم 9ک9رد9 .تی9م9ور9 9ب9ا9 م9نا9س9بی 9ب9را9ی 9 9 9ه ول 9و 9فر9هن9گ99 9ای9را9نی9 9،9حکوم9تی 9ت9از 9 ه ب9ر 9س99نت‌9های9 9ن9ظ9امی9 9مغ9 9 9تک9ی9 9 بنیان نهاد و عمًال به سلطه خانات جغتای پایان داد. دودمان یوان؛ حکومت مغوالن بر چین • دودم9ان یوان در س9ال ۱۲۷۱میالدی توس9ط قوبالی خان ،ن9وه ت چ9نگ9یزخ9ا9ن ،9تأس99یس ش9د .9ای9ن 99دودم9ا9ن 9نخ9س99تین ح9ک99وم 9 غیرچی9نی ب9ود ک9ه توانس9ت سراس9ر چین را تحت فرم9ان خ9ود درآورد. • قوبالی خ9ان پس از شکس9ت کام9ل دودم9ان س ونگ در س9ال ر دادو ت 9خ9ود ر99ا در ش9ه 9 خ 9 کپ9ار9چ9ه ک9رد و پ9ا9یت9 9 ن را 9ی 9 9 ،۱۲۷۹چی9 9 حف9ظ 9بس9یا9ری از 9نه9اده9ای (پکن امروزی) ق9رار 9داد9 9.او ض9من 9 اداری چین ،ب9رخی عناص9ر س9نتی حک9ومت مغ9ولی را ن9یز حف9ظ کرد. • دوران ی9وان ب9ا گس9ترش تج9ارت ،توس9عه راه‌ه9ای ارتب9اطی و 9والن9 9ام9ن9یت ج9اد9ه 9ابریش9م9 مغ 9 ود9 .9 را9ه ب9 9 9رو9ن9ق 9مب9اد9الت 9ف9رهن9گی 9هم9 9 را 9ت9أمی9ن 9کرد9ن9د9 9و باز9ر 9گا9ن9ان ،س9ف9یر9ان و ج9ه9ا9نگرد9ان بس9ی9ار9ی 9از اروپا و آسیا به چین سفر کردند. حکومت قوبالی خان و شکوفایی دودمان یوان • • • • قوبالی خ9ان یکی از م9وفق‌ترین فرمانروای9ان مغ9ول ب9ود و توانس9ت م ادار9ی 9پ9یش9رف9ته چ9ی9ن تع9اد9ل ایج9اد کن9د. ی و 9ن9ظ9ا9 9 مغ9و9ل 9 ته9ای 9 9 می9ان 9س9ن ‌ 9 مه9ای 9چی9نی د 9ر اد9ار9ه 9 9کش9ور 9اس9ت9فاده ک9رد و در9 او 9از بس9ی9اری ا9ز 9مقا ‌ عی9ن حال ،9نخبگا9ن مغول را نیز 9در جایگ9اه‌ها9ی مهم ح9فظ نمود. در دوره او ،کش9اورزی ،ص9نعت ،تج9ارت و حمل‌ونق9ل پیش9رفت توس9عه 9 ی ی 9آب 9 ه‌ه9ا9ی 9زم9ی9ن9ی و 9کا9نال‌ه9ا 9 ه را 9 ی داش9ت .9ش9ب9ک 9 چش9م9گیر 9 ی9اف9ت 9و 9اس9تف9اده 9گس9ترده ا9ز اس کناس کاغ ذی ،تج9ارت دا9خلی را آسان‌تر کرد. از مهم‌ت9رین روی9دادهای این دوره ،حض9ور م ارکو پول و ،بازرگ9ان و ی 9او نخ9س9تین9 شه9ا9 9 ن ب9و 9د 9.گزا 9ر ‌ 9الی خ9ا 9 جه9ان9گرد 9و9ن9یز9ی ،9د 9ر درب9ا 9ر 9ق9وب9 9 توص9یف ن9س9ب9تًا ج9ا9مع 9از 9چین و حک9ومت مغ9و9ل 9را ب9ه اروپا9یی9ان مع9رفی کرد. البت9ه لشکرکش9ی‌های دری9ایی ق9وبالی ب9ه ژاپن و ج اوه ب9ا شکس9ت ی بر9حکو9مت ت9حمیل کرد.9 هر9و شد9و ه9زینه‌های 9سن9گین 9 ر9وب‌ 9 سقوط دودمان یوان و بازگشت حکومت چینی • از اواخ9ر ق9رن چه9اردهم ،دودم9ان ی9وان ب9ا مش9کالت ف9راوانی 9رو9به‌رو9 9ش9د .9بح9ران‌9ه9ای 9ا 9قت9ص9ادی ،9اف9ز9ای9ش ما9لی9ات ،99وق9وع س9یل9 ت داخلی م9وجب نار9ض9ایتی9 یه9ا 9و ا9ختالف9ا 9 9و قح9طی ،ش9یو9ع 9بیمار ‌ گسترده مردم گردید. • در همین زم9ان ،جنبش‌ه9ای م9ردمی مانن9د شورش دستارهای ج ق9د9رت 9حک9ومت مغ9ول ر9ا تض9عی9ف هت9در9ی 9 سرخ ش9کل 9گ9رف9ت 9و 9ب ‌9 ک9رد 9.س9رانج9ام 9در 9س9ال ۱۳۶۸میالدی ،ژو یوان‌ژانگ ره99بر9 شورشیان ،پکن را تصرف کرد و دودمان مینگ را بنیان نهاد. • پس از س9قوط ی9وان ،بس9یاری از مغ9والن ب9ه س9رزمین اص9لی مغ9ولس9تا9ن 9باز9گش9تند9 9و 9دور9ه‌9ای9 9ک9ه ب9ا 9عن9و9ان ی وان ش مالی 9 9ومت 9 می‌9ش9ود 9آغ9ا 9ز 9ش9د .ا9گرچ9ه مغ9و9الن 9دیگ9ر ب9ر9 9چین حک ش9ناخ9ته 9 نمی‌کردن9د ،ام9ا در مغولس9تان همچن9ان ق9درت سیاس9ی خ9ود را حفظ کردند. • «ب9رخالف ایلخان9ان ک9ه تحت ت9أثیر فرهن9گ ای9رانی ق9رار گرفتن9د ،دودم9ان ی9وان بیش9تر از نظ9ام اداری چین ت9أثیر پ9ذیرفت .همین تف9اوت نش9ان می‌ده9د ک9ه حکومت‌ه9ای مغ9ولی در من9اطق مختل9ف ،به‌ت9دریج ب9ا فرهنگ‌ه9ای محلی سازگار شدند و ویژگی‌های متفاوتی پیدا کردند». ظهور تیمور و تشکیل حکومت تیموری • پس از فروپاش9ی حک9ومت ایلخان9ان و تض9عیف خان9ات جغت9ای ،آس9یای در د9 9. مح9لی روب9ه‌ر 9و ش9 9 یث9ب99ات9ی سی9اس9ی و 9رق9ابت م9ی9ان ام99یر9ان 9 مر9ک9ز9ی ب99ا 9ب‌ 9 9 طی 9،9تیمور 9ک9ه 9ب9ع9ده9ا ب9ا 99لق9ب 9تیمور لنگ ش9ن9اخ9ته ش9د9 ،9در چ9ن9ین9 9ش9رای9 9 میالدی در 9ن9زدی9کی کش (شهر سبز) در م9اور9اءالنهر متول9د س9ا9ل 9 ۱۳۳۶9 شد. • تیم9ور از طایف9ه ب ارالس ب9ود؛ ط9ایفه‌ای ترک‌زب9ان ک9ه ریش9ه مغ9ولی گ ای9ر9ان9ی 9و 9اس9المی ق9ر9ا9ر 9گر9فت9ه 9دا9ش9ت 9و 9در9 9ط9ول 9 9زم9ا9ن 9تحت9 9ت9أث9یر 9ف9رهن9 9 رو9عی9ت 9سی9اس9ی9 ،9خ9ود 9ر99ا 9وا9رث س9ن9ت 9چنگ9یزخ9ان9 ب9و9د9 .9او9 9ب9ر9ای کس9ب 9مش9 9 9لقب 9 زا9د9گان 9خان9دان9 9چنگ9یز،9 ه9 م9ع9رف9ی 9ک9ر9د 9و ب9ا 99از9د9واج9 9ب99ا 9یک9ی ا9ز 9ش9ا 9 ه «گو9رک9انی» ه د9س9ت 9آ9ورد .99واژ9 9 گورکان (داماد خاندان چنگیز) 9را ب9 9 ن عنو9ان گرفته شده است. نیز 9از همی 9 • در س9ال ۱۳۷۰میالدی ،تیم9ور ب9ا تص9رف س9مرقند حک9ومت خ9ود را بنی9ان گذ9اشت و 9این شهر9را به پ9ایتخت امپ9راتوری9تبدیل کرد. بازگشت فتوحات تیمور و گسترش امپراتوری • تیم9ور طی ح9دود ۳۵س9ال حک9ومت ،یکی از بزرگ‌ت9رین امپراتوری‌ه9ای که9ا9ی نظ9ام9ی م9غ9ول9، م را9 9ای9ج9اد9 9ک9رد9.9او ب9ا9به9ره‌9گ9یری ا9 9ز تاکت9ی ‌9 ق9ر9ن چه9ارد9ه 9 ی ا 9ز آس9ی9ای ار9ت9ش9ی 9م9ن9ظم 9و 9مت9ح9رک 9تش9ک9ی9ل د9ا9د و 9ب9خش‌ه9ای9 9وس9ی9ع9 9 مر9ک9زی99 ،ای9ران ،9ا9ف9غانس9ت9ان ،ق9فق9از ،ع9ر9اق ،س9وریه9 ،آن9اتولی 9و ش9مال هن9د را فتح کرد. • از مهم‌ت9رین لشکرکش9ی‌های او می‌ت9وان ب9ه فتح ای9ران ،تص9رف بغ9داد، ر 9س لطان بایزی د اول ی 9د9 9ر س9ا9ل 9 ۱۳۹۸و پ9یر9وزی 9ب9 9 حم9ل9ه ب9ه 9د9ه9ل 9 9 عثمانی د9ر ن9برد9 9آنک9ارا 9 ۱۴۰۲(9م9یالد9ی) اش9ار9ه ک9رد .ش9ک9س9ت 9عثمانی9ا9ن م9وجب توق9ف موقت گ9سترش 9این دو9لت9در ارو9پا شد. • فتوح9ات تیم9ور ،همانن9د فتوح9ات چنگیزخ9ان ،ب9ا وی9رانی ب9رخی ش9هرها ش ک9رد ث9رو9ت ،ص9نعت9گران 9و هم9راه 9ب9و9د؛ ام9ا پس9 9ا9ز9 9پای99ان9 9جنگ‌9ه9ا ،او 9تال 9 9 ن ش9هر 9را 9ب9ه حش9د9ه9 9را ب9ه 9س9م9رق9ند 9م9نتق9ل کن9د و 9ای 9 هن9ر9من9دا9ن من9اطق فت ‌9 9 مرکز 9فره9نگی امپرا9توری خو9د تبد9یل9نماید. دوران شاهرخ و شکوفایی فرهنگی تیموریان • پس از م9رگ تیم9ور در س9ال ۱۴۰۵میالدی ،می9ان فرزن9دان و 9الف9 9ب9ه 9و9ج9و 9د آم9د 9،ام9ا س9را9نجام ن9واد9گ9ان 9او 9ب9ر 9س9ر ج9ا9نش9ی9ن9ی 9ا9خت9 ب9ا ش اهرخ م یرزا ،فر9ز9ن9د 9ت9ی9م9و9ر9 ،ق9درت9 9را 9در 9دس9ت گ9ر9فت 9و 9 انتق9ال مرک9ز حک9ومت ب9ه هرات ،دوره‌ای از ثب9ات و ش9کوفایی را آغاز کرد. • برخالف تیم9ور ک9ه بیش9تر ب9ه فتوح9ات نظ9امی ش9هرت داش9ت، ش9اه9رخ 9ب9ه 9ت9وس9ع9ه اق9ت9ص9ا9دی 9،9حم9ای9ت 99از 9دانش9م9ند9ا9ن 9و گ9س9تر9ش ه9ن9ر ها9ی 9نش9ان د9ا9د9 .ه9را9ت 9در 9این 9د9و9ره 9ب9ه یک9ی ا9ز 9م 9هم‌ت9ر9ین9 9تو9ج9ه 9و9ی9ژ ‌ هن9گی 9ج9ه9ا9ن ا9س9الم 9ت9ب9د9یل 9ش9د و9 9ه9نرمن9دان ،9خ9وشن9و9یس9ا9ن، مر9اک9ز 9ف9ر 9 9 معماران 9و شاعر9ان بسیار9ی در این 9شهر فعالیت م9ی‌کرد9ند. • از شخص9یت‌های برجس9ته این دوره می‌ت9وان ب9ه الغ‌بی گ ،فرزن9د ش9ا9هرخ9 9،اش9ا 9ره9 9ک9رد 9ک9ه 9ع9الو9ه 9ب9ر 9ح9ک9وم9ت9،9در نج9وم 9و ر9یا9ض9یا9ت ن9یز9 ت9و رصدخان9ه مشه9ور9س9مرقن9د را بنیان ن9هاد. ش9هرت9جهانی9یاف 9 هنر ،معماری و فرهنگ در دوره تیموری • دوره تیموری9ان یکی از درخش9ان‌ترین دوره‌ه9ای ت9اریخ ه9نر و می‌9رو9د .در 9این9 ه 9ش9م9ار9 9 مر9ک9زی 9ب9 9 م9عم9اری 9ای9ران و 9آس9یای 9 9 ی ب9ا 9ا9س9تفاد9ه 9از گن9ب9دهای ز9م9ان ،س9بک معم9ا9ری 9تی9م9ور9 9 هه9ای خوشن9ویس9ی و یک9اری‌9های ظر9ی9ف ،کت9یب ‌ ف9ی9ر9وزه‌ای ،کاش‌ 9 بنا9های باشکوه 9شکل گرفت.9 • سمرقند و ه9رات ب9ه مراک9ز مهم علمی و ه9نری تب9دیل ش9دند. هه9ا و کت9ابخانه‌9ه9ای متع9ددی س9اخته هه9ا9 ،مس9اجد ،9آ9رامگا ‌9 مد9رس‌ 9 9 ی رسید. ر نگارگری مکتب هرات به اوج شک9وفای 9 شد9و هن 9 • دانش9مندانی مانن9د الغ‌بیگ و هنرمن9دانی مانن9د کمال‌الدین به زاد د9ر این 9دوره فع9الیت کردن9د 9و آث9ار آن9ان ب9ر 9ه9نر هو9ی9ژه ص9فوی9ان 9و 9گورک9انی9ان هن9د ،9ت9أثی9ر 9دو9ره‌9ه9ای 9بع9د 9،ب ‌ فراوانی گذاشت. آثار کمال‌الدین بهزاد سقوط تیموریان و زمینه‌سازی برای ظهور گورکانیان هند • پس از م9رگ ش9اهرخ ،اختالف9ات جانش9ینی دوب9اره ش9دت گ9رفت و ه چن9د ش9ا9خ9ه ت9قس9یم ش9د .در ه9مین ز9م9ا9ن، حک9و9مت 9تی9مو9ری9ان 9ب9 9 9 ی و صفویان ی مرک9ز 9 ت‌های جدی9دی م9انن9د ازبکان د9ر آس9یا 9 ق9د9ر 9 در ایران ظهور کردند و قلمرو تیموریان را محدود ساختند. • یکی از نوادگ9ان تیم9ور ،ظهیرال دین محم د ب ابر ،پس از از ه ر 9کا9ب9ل 9را9 9ب9 9 ت 9و ش9ه 9 د9س9ت دا9دن 9س9مرقن9د9 ،ب9ه ا 9فغ9ان9س9تا9ن 9رف 9 م9رک9ز ق9درت 9خ9ود 9تب9د9یل 9ک9رد9 9.9ا 9و 9س9پ9س 9ب9ا 9اس9تف9اده ا9ز ار9تش می9الدی ب9ا ه 9ه9ن9د 9لش9کر 9کش9ید9 9و د9ر 9س9ال 9 ۱۵۲۶ من9ظم9 9و توپ9خ9ان9ه ،9ب9 9 9 پ9یروزی در نبرد پانی‌پت ،حک9ومت گورکانیان هند را بنی9ان نهاد. • به این ت9رتیب ،م9یراث سیاس9ی و ف9رهنگی تیموری9ان از طری9ق ه‌قا9ر9ه 9ه9ن9د 9من9تق9ل 9ش9د و یکی 9ا9ز ب9ز 9رگ‌ت9ر9ین 9و ر ب9ه ش9ب 9 ب9اب 9 باشکوه‌ترین حکومت‌های تاریخ آسیا شکل گرفت. • تیموری9ان از نظ9ر نس9ب ،مغ9ول خ9الص نبودن9د ،ام9ا از نظ9ر س9نت سیاس9ی، نظ9امی و مش9روعیت حکوم9تی ،خ9ود را ادامه‌دهن9ده م9یراث چنگیزخ9ان می‌دانس9تند .عن9وان «گورک9ان» (دام9اد خان9دان چنگ9یز) ن9یز ب9رای تق9ویت همین مش9روعیت ب9ه ک9ار می‌رفت .همین پیون9د ب9اعث ش9د ک9ه حک9ومت گورکانی9ان هند نیز خود را وارث سنت تیموری و در نهایت سنت مغولی معرفی کند. گورکانیان هند؛ میراث مغوالن در شبه‌قاره • حک99ومت گورکانی ان هن د ( ۱۸۵۷–۱۵۲۶میالدی) یکی از ب9زرگ‌ت9رین 9ام9پرا9توری‌ه9ا9ی ت9ا9ریخ آس9ی9ا ب9و9د9 .بنی9ان‌گ9ذار این ح9ک9و9مت 9،ظهیرال دین محم د ب ابر ،9ا9ز 9ن9واد9گ9ا9ن 9تیم ور ا 9ز ن ود .9ب9ه ه9می 9 ب پ9در 9و 9از 9نس9ل9 9چنگیزخان ا9ز 9س9و9ی م9اد9ر 9ب9 9 ج9ا9ن9 9 دلی9ل ،گورکانی9ان خ9ود را وارث ه9ر دو س9نت تیم9وری و مغ9ولی می‌دانستند. • واژه «گورک9انی» از عن9وان گورک ان (دام9اد خان9دان چنگ9یز) ر ب9ا رف9ت9ه 9ش9ده 99اس9ت 9،ام9ا 9د 9ر 9من9اب9ع ارو9پ9ایی 9ا9ین 9حک9و9مت 9ب9یش9ت9 9 9گ 9 نام امپراتوری مغول ( )Mughal Empireشناخته می‌شود. • در اوج ق9درت ،قلم9رو گورکانی9ان تقریبً9ا سراس9ر ش9مال و مرک9ز ر ش و 9بخش‌ه9ایی از 9ا9فغانس9تان 9را 9د 9ر ب9 9 9بنگالد 9 9 ه9ن9د9 9،پاکس9ت9ان، ت ب9ا تلف9ی9ق س9نت‌های9 9ای9ر9انی ،9ت9رک9ی، وم9 9 رف9ت .9ای9ن 9حک9 9 ی‌گ9 9 م 9 مغولی و هندی ،تمدنی منحصربه‌فرد ایجاد کرد. بازگشت بابر؛ بنیان‌گذار امپراتوری گورکانی • بابر در س9ال ۱۴۸۳میالدی در اندیجان (در ازبکس9تان ام9روزی) ش 9تال 9 ی9تص9رف 9سمرقند 9 ی9چن9د 9ب9ار ب9را 9 وا9ن 9 م9تول9د 9ش9د 9.ا9و9در99نوج9 9 یه9ا،9 ن 9ناکام‌ 9 ک9ر9د9 9،ام9ا 9د9ر ب9ر9اب9ر ا9زبک9ان شکس9ت خ9ورد9 .پ9س ا9ز 9ای 9 به کابل رفت و آنجا را به پایگاه قدرت خود تبدیل کرد. • در س9ال ۱۵۲۶میالدی ،ب9ابر ب9ا س9پاهی نس9بتًا کوچ9ک ام9ا مجه9ز ب9ه توپخان ه و س الح‌های آتش ین 9و9ار9د 9هن9د ش9د .ا9و د9ر 9ن برد نخست پانی‌پت 9 ،9س9پ9اه ب9ز9رگ 9ابراهیم لودی ر9ا شکس9ت 9دا9د و سلطنت گورکانیان را بنیان گذاشت. • موفقیت ب9ابر نتیج9ه ت9رکیب تاکتیک‌ه9ای س9واره‌نظام آس9یای ی مناس9ب 9نی9رو9ه9ا رک9زی ،اس9تفاد9ه 9م9ؤثر9 9ا9 9ز ت9وپ9خ9ان9ه و9 9س9ازمان9د9ه 9 م9 9 خ نظ9امی هن9د ب9ه ش9مار ب9ود .ا9ین پ9ی9روزی نقط9ه عطف9ی در ت9ا9ری 9 می‌رود. همایون و بازسازی حکومت • پس از م9رگ ب9ابر در س9ال ۱۵۳۰میالدی ،فرزن9دش همایون ب9ه هم9راه ت ا9 9و ب9ا مش9کالت 9ف9راو9انی 9 م 9 س9ل9طن9ت رس9ی9د .دو9ر9ان 9حک9و 9 ن 9رقی9ب ا9 9و شیرش اه س وری 9ب9ود ک9ه 9ت9وانس9ت ب9و9د9 .9مهم‌9ت9ری 9 گورکانی9ان را شکس9ت ده9د و حک9ومت س9وریان را در ش9مال هن9د تشکیل دهد. • هم9ایون چن9د س9ال را در تبعی9د گذران9د و در این م9دت ب9ه درب9ار ه او حم9ایت 9شاه تهماسب اول ب9 9 صفویان ایران پ9ن9ا9ه 9ب9رد9 9 9. ن د9اد ت9ا ا9ر9تش9ی 9ت9از9ه ف9ر9اهم 9کن9د 9و دوب9ا9ره کا9ب9ل و س9پس مک9ا 9 ا9 دهلی را تصرف نماید. • بازگش9ت هم9ایون ب9اعث احی9ای حک9ومت گورک9انی ش9د ،هرچن9د او ت 9کوت9اه9ی بع9د9 ،در س9ال9 ۱۵۵۶ 9میال 9دی ،9ب9ر ا9ث9ر س9قوط ا 9ز م9د 9 پلکان کتابخانه سلطنتی درگذشت. مقبره همایون اکبر بزرگ؛ معمار واقعی امپراتوری • جالل‌الدین محمد اکبر (حک9ومت )۱۶۰۵–۱۵۵۶ :را بس9یاری ی می‌د9ا9نن9د .9او در9 از 9م9ورخ9ان بزر9گ‌9ت9رین 9فرم9ان9روای گ9ورک9ان 9 ن9وج9و9انی 9ب9ه 9س9لط9نت 9ر9س9ید 9و 9ب9ا 9کم9ک 9ب یرام خ ان 9تو9انس9ت قدرت خود را تثبیت کند. • اک9بر قلم9رو ام9پراتوری را به‌ط9ور چش9مگیری گس9ترش داد و هن9د9را9ت9ح9ت کن9ت9رل در9آو9ر9د 9.او9نظ9ام99ا 9دا9ری9 رک9ز 9 ب9یش9تر 9ش9ما9ل99و م9 9 ی ا9یج9اد 9ک9ر9د ک9ه 9ب9ر 9پ9ای9ه تق9س9یما9ت اس9تانی9 ،99ثبت درآم9د9ها9، 9کا9 9رآ9م9د 9 مالی9ات منظم و انتص9اب ک9ارگزاران ب9ر اس9اس شایس9تگی اس9توار بود. • از مهم‌ت9رین ویژگی‌ه9ای حک9ومت اک9بر ،سیاس9ت م دارا و همزیس تی دی نی ب9ود 9.9او ب9ا 9ج9ذب ن9خبگ9ان 9هن9د9و ،م9س9لما9ن، جی9ن 9و زر99تش9تی 9ب9ه 9حک9و9مت9 ،ثب9ا9ت سیاس9ی 9را اف9زایش د9اد 9و از درگیری‌های مذهبی کاست. شهر تاریخی فاتح پور سیکری اصالحات اکبر و شکوفایی امپراتوری • اک9بر ب9ا اص9الح نظ9ام مالی9اتی ،ارتش و دیوان‌س9االری ،پایه‌ه9ای م ک9ر 9د 9.ا 9و ن9ظ9ام منصبداری 9را 9ا9یج9ا 9د حک9وم9ت 9گ9ورک9ا9نی 9را مس9ت9حک 9 ک9ر9 9د ک9ه 9ب9ر ا9س9اس9 9آن 9،9مق9ام‌9ه9ای ح9کو9م9تی9 9و 9نظ9امی ب9ر 9پای9ه 9ر9تب9ه9 9و توانایی افراد تعیین می‌شد. • در ح9وزه اقتص9اد ،اص9الحات تودرم ال در ارزی9ابی زمین‌ه9ا و مالی9ات ،درآم9د 9دو9لت را 9اف9زایش 9د9اد و 9ثب9ات 9بیش9تری 9ب9رای کشاورزان فراهم کرد. • در زمین9ه ف9رهنگی ،اک9بر از ترجم9ه آث9ار مهم سانس کریت ب9ه حم9ا9یت 9ک9ر9د 9 9و ف9ض9ایی 9ب9رای 9گفت‌9وگ9وی 9ادی99ان 9مختل9ف 9د9ر فارسی 9 9ان9دکی 9 در9ب9ا9ر 9ا9ی9ج9ا9 9د 9نم9ود 9.هرچن9د 9ا9ن9د9یش9ه 9دین الهی 9ا9و 9پ9یر9و9ان تالش ب9رای ا9ی9ج9اد 9همز9یس9تی م9ی9ا9ن هن9ده 9 دا9ش9ت ،ام99ا نش9ان9 ‌9د 9 گروه‌های مختلف بود ،نه جایگزینی ادیان رایج. جهانگیر؛ ثبات و شکوفایی هنر • • • • پس از م9رگ اک9بر در س9ال ۱۶۰۵میالدی ،فرزن9دش نورالدین محمد جهانگیر ب9ه س9ل9ط9نت 9رس9ید9 .ا9و سیاس9ت‌ه9ای 9کلی پ9در را 9ا9دام9ه 9داد و ی و ا9قتصادی9امپراتور9ی را ح9فظ کند. س 9 ش کرد 9ثبات سیا 9 ت9ال 9 دوران جه9انگیر ب9ه دلی9ل رون9ق ه9نر ،به‌وی9ژه نگ ارگری گورک انی، 9ی، ته9ای ا9ی9ران 9 ه ب9ا ت9ر9کیب 9س9ن ‌ من9دان ا9ین د9ور 9 ت 9ف9راوا9ن 9دار9د9 .ه9نر 9 ش9ه9ر 9 ه9ندی9و ارو9پایی ،آ9ثا9ری9با د 9قت 9و وا 9قع‌گ9را9یی کم‌نظیر خلق 9کردند. همس9ر جه9انگیر ،نورجه ان ،نف9وذ سیاس9ی قاب9ل ت9وجهی در درب9ار ی 9حک9وم9تی 9ن 9قش9 9مهم9ی 9ایف9ا9 9می‌ک9ر9د. 9دا9ش9ت 9و 9د 9ر تص9میم‌گ9یر9ی‌ها 9 ن در س9ا9ختار حض9و 9ر فع9ال 9او نش9ان‌د9هنده 9ج9ایگ9اه 9وی9ژه 9ب9رخی 9زن9ا 9 قدرت گورکانیان است. از نظ9ر رواب9ط خ9ارجی ،جه9انگیر ب9ا بازرگان9ان و نماین9دگان کش9ورهای ط برق9ر9ار ار9وپ9ا9ی9ی ،از9 9جم9ل9ه 9کمپانی هند شرقی انگلستان ،ا9رت9ب9ا 9 9ها ه تج9ا9ری داش9ت ،9ام9ا 9بع9د 9 دا 9ب9یش9تر 9جنب9 9 ط در 9اب9ت9 9 ک9ر9د9 .ا9ین روا9ب9 9 د شد. ی اروپ9ایی در9هن 9 زم9ینه‌سا 9ز نفوذ 9سیا9سی قدرت‌ها 9 شاه‌جهان و شکوه معماری گورکانی • شاه‌جهان (حک9ومت ۱۶۵۸–۱۶۲۸ :میالدی) دوران اوج مع9م9اری 9و ه9نر 9 9گو9رک9انی9 9ر9ا رقم 9زد9 .9در ز9م9ا9ن ا9و 9،ث9روت ف9ر9او9ان 9ام9پر9ا9تو9ر9ی ص9رف س9ا9خ9ت 9ک9اخ‌ه9ا9 ،9با9غ‌9ه9ا ،مس9اجد و آرامگاه‌های باشکوه شد. • مش9هورترین اث9ر این دوره تاج‌محل در ش9هر آگ9را اس9ت ک9ه ر م9ح9ب9و9ب9ش ممت از مح ل ش9ا9ه‌9ج9ها9ن 9آ9ن ر9ا 9ب9ه 9ی9اد ه9مس9 9 س9اخ9ت9 .ا9ین9 9ب9ن9ا ک9ه 9ا9ز 9مر9م9ر 9س9فید 9س9ا9خ9ته 9ش9ده ،ش9اهکاری ا9ز ت9لفی9ق 9معم9اری 9ای9رانی 9،اس9المی9 9،تیم9ور9ی و 9هن9د9ی ب9ه شمار می‌رود. • عالوه ب9ر تاج‌مح9ل ،بناه9ایی مانن9د قلع ه س رخ دهلی و مسجد جامع دهلی ن9یز در ه9مین د9وره س9ا9خته ش9دند 9و بیان9گر قدر9ت ،ثرو9ت و شکو9ه امپر9اتوری گورکان9ی بودند. اورنگ‌زیب؛ اوج قلمرو و آغاز مشکالت • پس از رق9ابت می9ان ش9اهزادگان ،اورنگ‌زیب عالمگیر در س9ال میالدی9 9ب9ه ق9د9ر9ت 9رس9ید9 .او9 9تو9انس9ت ق9ل9م9رو 9ا9م9پراتوری ر9ا 9 ۱۶۵۸ بی9ش9 9از ه9ر 9فرم9ا9نروای9 9گ9ورک99ا9نی 9دیگ9ر گس9تر9ش د9ه9د و 9ب9خش9 بز9رگی از شب9ه‌قاره هن9د را تحت ف9رمان خود درآ9ورد9. هه9ای س9نگین نظ9امی و • با این ح9ال ،جنگ‌ه9ای ط9والنی در دکن ،هزین ‌ هو9ی9ژه ا9 9ز س9و9ی 9مراته‌ه ا ،فش9ا9ر 9زی9ادی 9ب9ر ش9و9رش‌9ها9ی 9مح9لی 9،ب ‌ ت‌ها9ی 9م9ذه9بی 9ا9و ،از ح9ک9ومت9 9و9ا9رد 9ک9ر9د9 .همچ9ن9ی9ن 9ب9رخی9 9سیاس9 9 ته9ایی 9ب9رای جم9ل9ه باز9گردا9ن9دن 9ب9رخ9ی 9مال9ی9ات‌ه9ا9ی 9م9ذهبی9 9و مح9دودی‌ 9 9 بر9خی گروه‌ها9،موجب9نارضایتی ب9خشی9از جامعه 9شد. • بس9یاری از مورخ9ان ب9ر این باورن9د ک9ه مجم9وعه‌ای از عوام9ل سیا9س9ی ،اقتص9ا9دی و 9ن9ظ9ام9ی 9،ن9ه 9ی9ک 9ع9ام9ل واح9د ،ز9مین9ه 9تض9عیف امپراتوری را در این دوره فراهم کرد. افول و سقوط امپراتوری گورکانی • پس از م9رگ اورنگ‌زیب در س9ال ۱۷۰۷میالدی ،ام9پراتوری ی و اف9زایش ت م9رک9ز 9 ن جا9نش99ین9ی ،ض9ع9ف ح9ک9وم 9 گو9رک9انی ب9ا 9بح9ر9ا 9 ق 9د9رت فرما9نروای99ان 9محلی 99روبه‌9رو ش 9د .9د9ر هم9ین زم99ان، قه‌ای 9مانن9د مراته‌9ه9ا ،س9یک‌ه9ا و حاکم9ا9ن محل9ی ت‌های منط 9 ق9در 9 استقالل بیشتری به دست آوردند. • در س9ال ۱۷۳۹میالدی ،نادرشاه افشار ب9ه هن9د حمل9ه ک9رد و ب9ا ه ض9رب9ه پ9ی9رو9زی 9د9ر 9ن برد کرن ال و9ارد 9دهل9ی ش9د9 .ا9ین 9ح9مل9 9 سنگینی به اعتبار و منابع مالی امپراتوری وارد کرد. • در ادام9ه ،کمپ انی هن د ش رقی انگلس تان نف9وذ خ9ود را ش حک9ومت 9گس9تر 9 ت و س9پ9س 9ب9ه 9 9 هت9د9ر9ی9ج 9از 99تج9ا9ر9ت 9ب9ه 9س9یاس9 9 9ب ‌9 ن د9اد9 9.پ9س 9ا9ز 9ش ورش ب زرگ هن د در 9س9ا9ل ،9۱۸۵۷9آ9خ9ر9ی 9 9ه 9ام9پر9ات9و9ر گور9ک9انی9 ،بهادر شاه دوم9 ،ا9ز س9لط9نت بر 9کن9ار 9و 9ب 9 برمه تبعید شد و حکومت گورکانیان به پایان رسید. میراث گورکانیان هند • گورکانی9ان ت9أثیر عمیقی ب9ر ت9اریخ ،فرهن9گ و ه9ویت ش9به‌قاره هن9د ی 9مهم9 9،9بناه9ای ت9اری9خی ،با9غ‌ه99ا و آث9ار 9گذ9اش9تن9د9 .بس9یا9ری 9از ش9هر9ها 9 ی ف9رهنگی هه9ا 9 مت9رین جا9ذب ‌ ه9نری برجای‌مان9ده 9از 9این د9وره هن9و9ز ا 9ز م9ه ‌9 جهان به شمار می‌روند. • در زمین9ه معم9اری ،آث9اری مانن9د تاج‌مح ل ،قلع ه س رخ و مس جد ج امع دهلی ا 9ز ش9اه9کار9ها9ی مع9م9ا9ری ا9س9المی–9ه9ن9دی 9هس9تند .9د9ر ن 9اردو در 9فض9ا9ی ف9رهنگی 9و اد9اری 9این 9دوره عر9ص9ه فر9هن9گ ن9ی9ز9 ،زب9ا9 9 9 جس9می ش9کوفا رش9د ی9افت و ادبی9ات 9فا9رس9ی ،موس9یق9ی و هنر9ه9ای ت 9 شدند. نه9ا و س9ازمان • از نظ9ر اداری ،نظ9ام دیوان‌س9االری ،مالی9ات ،ثبت زمی ‌ س ا9ز هن9د 9اث9ر 9گ9ذ9اش9ت .9ح9تی 9پ 9 ی9 9 حک9ومت‌9ه9ای ب9ع9د 9 ر9 9 ش گو9رک9ا9نی 9ب9 9 ا9رت 9 ی ا 9دا9ری 9و ف9رهنگی 9آن 9در 9پا9ی9ان 9ا9ین 9ام9پ9راتو9ری9 ،ب9س9یا 9ری9 9از 9س99نت‌ها 9 مس9تقل ن9یز ت9داوم د9وره ا9س9تعمار بر9یتانی9ا و س9پ9س در هن9د 9و پ9اکس9تان 9 یافت. مغولستان پس از سقوط دودمان یوان • با س9قوط دودم9ان ی9وان در س9ال ۱۳۶۸میالدی ،مغ9والن از چین قب‌نش9ینی 9ک9ردن9د 9و ح9ک9ومت خ9ود9 9را در9 9س9رزمین 9اص9لی ع9 9 م9غول9س9تان 9اد9ام9ه دادن9د .این 9د9وره د9ر ت9ا9ریخ ب9ا عن9و9ان ی وان شمالی شناخته می‌شود. • در این دوران ،خان‌ه9ای مغ9ول تالش کردن9د ب9ار دیگ9ر نف9وذ خ9ود را9 9در 9چ9ین 9گ9س99تر9ش 9د9ه9ن9د 9،ام9ا9 9ب9ا 9م9ق9ا 9وم9ت 9د9و9دم9ا9ن 9مین گ رو 9آن9ان 9عم9دتً9ا ب9ه اس9تپ‌ه9ای 9رو9به‌رو ش9دن9د 9.در 9نت9یج9ه9 ،قلم9 9 مغولستان محدود شد. • اختالف می9ان قبای9ل مختل9ف ،از جمل9ه خالخ ا ،اوی رات و ی زی 9ش9د 9و م9انع ا9حی9ا 9 چاه ار9 ،9م9وجب 9ت9ض9عیف9 9ق9درت 9مرک9 9 سی9اس9ی و ن 9ح9ا9ل ،س9ن9ت‌های 9 زر9گ مغ9ول9 9گ9ردی9د 9.9ب9ا ای 9 ام9پ9را9تو9ری9 9ب9 9 ف9رهن9گی مغ9والن همچن9ان ح9ف9ظ ش9د 9و چنگ9یزخ9ان جایگ9ا9ه خ9ود 9را به‌عنوان نماد وحدت ملی حفظ کرد. بازگشت سلطه دودمان چینگ بر مغولستان • در ق9رن هف9دهم ،ام9پراتوری چینگ ک9ه ب9ه وس9یله ق9وم مانچو در چ9ین 9ت9أ9س9یس ش9ده ب9ود9 ،ب9ه‌ت9د9ری9ج 9نف9وذ خ9ود 9ر9ا در م9غولس9تا9ن 9 ل 9 ،۱۶۹۱بس9یا9ری ا9ز ش9اهزا9دگان مغ9ول گس9تر9ش 9دا9د .در س9ا 9 س9لط9ه چین9گ را پذ9یرفتن9د و 9مغولس9تان خ9ا9رجی ب9ه بخش9ی از ا9ین امپراتوری تبدیل شد. • دولت چین9گ ب9رای جلوگ9یری از اتح9اد دوب9اره قبای9ل مغ9ول، ر 9د9اد 9و قل9م9رو ر99ا ب9ه وا9ح9دهای9 ی 9آن‌9ه9ا 9را ت9غ9ی9ی 9 س9اخ9ت9ار س9یا9س9 9 ت 9گس9ت9رده چی9نی‌ه9ا9 ر 9 مچ9ن9ی9ن مه9اج 9 ادا9ری 9ک9وچ9ک‌ت9ر 9تق9س9یم 9ک9رد .ه 9 ب9ه مغولس9تان خ9ارجی را مح9دود نگ9ه داش9ت ،ام9ا نف9وذ سیاس9ی خود را حفظ کرد. • با وج9ود س9لطه چین9گ ،آیین بودیس م تب تی در مغولس9تان ز مهم م9ذهبی9، ه‌های 9ب9و9دایی ب9ه 9مراک9 9 ش ی9ا9فت 9و ص9وم9ع 9 گ9س9تر 9 آموزشی و فرهنگی تبدیل شدند. استقالل مغولستان در قرن بیستم • با تض9عیف دودم9ان چین9گ در اوای9ل ق9رن بیس9تم ،ره9بران فا9ده 9ک9ردن9د و 9در 9س9ال ۱۹۱۱میالدی م9غ9و9ل 9از 9ف9ر9ص9ت اس9ت 9 9الم ک9ر9دن9د9 .9بوگد خ ان9 ،ره9ب9ر 9م9ذه9بی9 9اس9تقالل خ9ود ر9ا 9اع9 بو9دایی9ان مغول ،به 9عنوا9ن فرم9انرو9ای کشور 9انتخاب شد. • با این ح9ال ،اس9تقالل مغولس9تان ب9ا مخ9الفت دولت چین 9رو9به‌رو ش9د 9و ا9ین 9ک9ش9و9ر چن9د 9س9ا9ل 9درگ9یر 9کش9مکش‌های سی9ا9س9ی 9و 9نظ9امی 9ب9ود .د9ر س9ال 9،۱۹۲۱9 9ن9یروه9ای ان9قالب9ی مغ9ول9ب9ا حم9ایت اتحاد جماهیر شوروی9کن9ترل 9کش9ور را به دست گرفتند. • این تح99والت س99رانجام ب99ه تش99کیل جمه وری خل ق مغولس تان 9در س9ال ۱۹۲۴انجامی9د؛ 9د9ومین حک9و9مت کمونیستی جهان پس از اتحاد شوروی. مغولستان در دوران کمونیسم ()۱۹۹۰–۱۹۲۴ • جمه9وری خل9ق مغولس9تان نزدی9ک ب9ه هفت9اد س9ال تحت نظ9ام 9وروی 9 ی ب9ا اتح9اد ش د و ر9واب9ط 9بس9ی9ار ن9زدیک9 9 9کم9ونیس9تی 9اد9ار9ه 9ش9 9 مه‌ری9ز9ی دول9تی، د9اش9ت9 .در9 9این 9دو9ره ،9اقتص9اد 9ب9ر 9پای9ه 9ب9رن9ا9 9 ی 9و توس9عه صنا9یع 9سب9ک سازم9ان 9ی9افت. کشا9ورزی ا9شتراک 9 • دولت تالش ک9رد نف9وذ نهاده9ای م9ذهبی را ک9اهش ده9د و هه9ای ب9ودا9یی 9تعطی9ل ی9ا 9ت9خ9ری9ب ش9د9ند. بس9یا9ری ا9ز ص9ومع‌ 9 ت و ها9ی در آم99وزش ،9بهداش9 9 9الحات گس99ترد ‌ هم9چ99نین اص99 زیرساخت‌ها انجام گرفت. • در سیاس9ت خ9ارجی ،مغولس9تان ب9ه دلی9ل م9وقعیت جغرافی9ایی خ9ود می9ان ات9ح9ا9د ش9ور9وی و9 9چین ،9ا9همیت 9راه9بردی داش9ت و اغل9ب تحت تأ9ثیر روابط این9دو قدرت ق9رار می‌گرف9ت. گذار به دموکراسی و مغولستان امروز • در س9ال ۱۹۹۰میالدی ،هم‌زم9ان ب9ا فروپاش9ی بل9وک ش9رق ،در یخ9و9اه9ی ش9کل 9گ9رف9ت .ا9ین9 مغ9ولس99تا9ن ن9یز جنب9ش‌ه9ا9ی د9موکراس‌ 9 9 9کش9ور ب9د9ون جن9گ دا9خل9ی 9ی9ا درگ9ی9ری گ9س9ترد9ه ،نظ9ا9م چن9دحزبی 9را پذیرفت و قانون اساسی جدید در سال ۱۹۹۲تصویب شد. • ام9روزه مغولس9تان کش9وری دموکراتی ک ب9ا نظ9ام جمه وری ه 9مع9دن9 ،د9ام9داری ،9کش9او9رزی پارلمانی 9اس9ت9 .اق99تص9اد9آ9ن 9ب9ر پای9 9 9و خ9دما9ت 9اس9توار 9اس9ت و 9ذخ9ا9یر 9ب9زرگی ا9ز مس ،زغال‌سنگ، طال و سایر مواد معدنی دارد. • در سیاس9ت خ9ارجی ،مغولس9تان می‌کوش9د رواب9ط مت9وازنی ب9ا دو ه 9ب9زرگ 9خ9ود ،9روس یه 9و 9چین ،9ح9ف9ظ 9ک9ن9د 9و هم‌9زم9ا9ن ه9مس9ا9ی 9 هم9ک9اری‌ه9ای 9خ9ود9 9را ب9ا کش9ور9های 9دیگ9ر ن9یز 9گس9ترش ده9د؛ رویک9ردی ک9ه گ9اه از آن ب9ا عن9وان «سیاست همسایه سوم» یاد می‌شود. میراث امپراتوری مغول در جهان امروز هص9ورت • ام9پراتوری مغ9ول ،ب9ا وج9ود آنک9ه تنه9ا ح9دود ی9ک و نیم ق9رن ب ‌ ر 9ت9اریخ 9ج9ه9ا9ن گذاش9ت .9این ما9ن9د9گار ب9 9 م آ9ورد9 ،ت99أث9یری 9 9 یکپ99ار9چ9ه د9وا 9 م9وجب 9 م پ9یون9د 9د9اد و ی او9ر9اس9یا 9را 9ب9ه ه 9 ی م9س9ی9رهای 9ت9ج9ار 9 ام9پ9ر9اتور 9 گستر9ش مبادالت 9اقتصا9دی و ف9رهنگی میان 9شرق و9غرب شد. • در ح9وزه حک9ومت‌داری ،مغ9والن از نظام‌ه9ای اداری متن9وع به9ره ی 9ا 9ز 9من9اطق ،س9ا9خ9تاره9ای 9مح 9لی 9را ب9ا 9س9ا9ز9م9ان9 9گر9فتن9د و 9در 9بس9ی9ار 9 ن ه چاپ9ا 9ر و 9ت9أمی 9 ک9 ق 9کردن9د .99هم9چ99نی9ن توس9عه ش9ب 9 حک9وم9تی خ9و 9د 9تلفی9 9 9 ن‌های9دورد9س9ت را آس9ان‌تر ام9ن9یت راه‌9ه9ای تج9اری ،ارتب9اط می9ان س9رزمی 9 کرد. • از نظ9ر ف9رهنگی ،حکومت‌ه9ای برخاس9ته از س9نت مغ9ولی مانن9د ایلخان ان ،تیموری ان و گورکانی ان هن د در 9ش9کوفای9ی 9ه9نر، ن م 9ن9ق9ش مه9می ایف9ا 9کر9دن9د .9م9ی9راث 9ای 9 مع9م9ا9ری 9،تاری9خ‌نگ9ا9 9ری9 9و ع9ل9و9 9 9 د 9س مرقند ،ت بریز ،ه رات، ح9کومت‌ه9ا 9هن9و9ز د9 9ر ش9هرها9ی9ی مانن9 9 دهلی و آگرا قابل مشاهده است. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری • ام9پراتوری مغ9ول یکی از اثرگ9ذارترین ق9درت‌های ت9اریخ جه9ان ب9ود .این چن9گی9زخ9ا9ن 9آغ9از ش9د 9و در ه توس9ط 9 ا9م9پرا9توری 9ب9ا اتح9ا9د 9 9قب9ای9ل9 9پرا9کن9د9 9 ه تاریخ تبدی9ل گردید. ی پی9وست9 9 ن ا9مپراتو9ر 9 ی به9بز 9رگ‌ت9ری 9 ت کو9تاه 9 د 9 م9 • پس از تقس9یم ام9پراتوری ،حکومت‌ه9ایی مانن9د ایلخان ان ،اردوی زرین ،خانات جغتای ،دودمان یوان ،تیموریان و گورکانیان از ی ر9ا پ9یمو9دن9د ،ام9ا همگی9 9بخش9ی 9 ر 9ت9ا9ری9خ9ی م9تف9اوت9 9 ک مس9ی 9 هند 9ه9ر 9ی9 9 می9راث سیاسی9و فرهن9گی جهان م9غول ر9ا حفظ کر9دند. • تاریخ مغ9والن تنه9ا داس9تان جن9گ و فتوح9ات نیس9ت؛ بلک9ه روای9تی از ل 9دانش ،9تح9ول گه9ا9 9،انتق9ا 9 ل 9فرهن ‌9 هه9ای 9تج9ار9ی ،9تب9اد9 9 ل‌گیری 9ش9ب9ک ‌9 ک 9 ش9 9 ی و پی9د9ای9ش 9د9ول9ت‌9ه9ایی 9ا9س9ت 9ک9ه 9ب9ر 9ت9ار9یخ 9آس9یا 9و ا9روپ99ا نظ9ام‌ه9ای 9اد9ار9 9 ن 9دوره9 ،9ب9ه 9درک ب9ه9تر 9ت9ا9ریخ جه9ا9ن، ت9أ9ثیر 9عمی9ق 9گذا9ش9تن9د 9.ش9ن9اخت 9ای9 9 لگ9یری 9دولت‌ه9ای 9م9درن در اوراس9ی9ا کم9ک تع9ام9ل 9تم9دن‌ها 9و ش9ک ‌ می‌کند.