رفتار سازمانی

به نام خدا رفتار سازمانی (Organizational )Behavior تهیه :حسین بخارائی مقدمه • رفتار سازمانی شاخه‌ای از علم مدیریت است ک ه ب ه مطالع ه رفت ار اف راد ،گروه‌ه ا و س اختارهای س ازمانی می‌پ ردازد .ه دف آن شناخت عواملی است که بر عملکرد کارکنان و موفقیت سازمان تأثیر می‌گذارند. رفتار سازمانی چیست؟ • رفتار سازمانی ( )OBمطالعه علمی رفتار انسان در محیط کار است. • این علم تالش می‌کند به پرس ش‌هایی مانند موارد زیر پاسخ دهد: .1چرا افراد رفتارهای متفاوتی دارند؟ .2چه عواملی باعث انگیزه کارکنان می‌شود؟ .3چگونه تیم‌های موفق شکل می‌گیرند؟ .4چگونه مدیران می‌توانند عملکرد سازمان را بهبود دهند؟ اهمیت رفتار سازمانی • رفتار سازمانی به مدیران کمک می‌کند تا کارکنان را بهتر بشناسند و محیط کاری مؤثرتری ایجاد کنند. • مزایا: .1افزایش بهره‌وری .2کاهش تعارض .3بهبود ارتباطات .4افزایش انگیزش .5ارتقای رضایت شغلی .6بهبود عملکرد سازمان اهداف رفتار سازمانی • رفت ار س ازمانی چه ار ه دف اص لی را دنبال می‌کند: • توصیف ( :)Describeشناخت رفتار کارکنان • درک ( :)Understandکشف علت رفتارها • پیش‌بی نی ( :)Predictپیش‌بی نی رفتاره ای آینده • کنترل و هدایت ( :)Influenceبهبود رفتارها در راستای اهداف سازمان تاریخچه رفتار سازمانی • رفتار سازمانی از ترکیب علوم مختلف مانند مدیریت، روان‌شناس ی ،جامعه‌شناس ی و انسان‌شناس ی ش کل گرفته است. • مراحل تحول: .1مدیریت علمی .2مکتب روابط انسانی .3علوم رفتاری .4نظریه سیستم‌ها .5رفتار سازمانی نوین علوم مؤثر بر رفتار سازمانی علم نقش روان‌شناسی مطالعه رفتار فردی جامعه‌شناسی رفتار گروهی انسان‌شناسی فرهنگ علوم سیاسی قدرت و سیاست اقتصاد انگیزه و تصمیم‌گیری مدل‌های رفتار سازمانی • مهم‌ترین مدل‌های رفتار سازمانی: .1مدل استبدادی .2مدل سرپرستی .3مدل حمایتی .4مدل مشارکتی .5مدل سیستمی • ویژگی‌ها • هر م دل ،ش یوه متف اوتی ب رای تعام ل م دیر و کارکن ان ارائ ه می‌دهد. • سازمان‌های ام روزی بیش تر ب ه س مت م دل‌های مش ارکتی و سیستمی حرکت کرده‌اند. شخصیت • شخصیت مجموعه ویژگی‌های نسبتًا پایدار فرد است که بر رفتار او تأثیر می‌گذارد. • عوامل مؤثر: .1وراثت .2محیط .3فرهنگ .4تجربه • مدل پنج عامل بزرگ شخصیت (:)Big Five .1گشودگی به تجربه .2وظیفه‌شناسی .3برون‌گرایی .4توافق‌پذیری .5ثبات هیجانی ادراک ()Perception • ادراک فراین دی اس ت ک ه طی آن اف راد اطالع ات دری افتی از محی ط را انتخاب ،سازمان‌دهی و تفسیر می‌کنند. • عوامل مؤثر بر ادراک: .1ویژگی‌های فردی .2تجربه‌های گذشته .3انگیزه‌ها .4انتظارات .5شرایط محیطی • اهمیت در سازمان: .1تصمیم‌گیری مدیران .2ارزیابی کارکنان .3ارتباطات سازمانی .4حل تعارض خطاهای ادراکی • گاهی اف راد واقعیت را به‌درس تی درک نمی‌کنن د و دچ ار خطاه ای ادراکی می‌شوند. • مهم‌ترین خطاها: .1کلیشه‌سازی ()Stereotyping .2اثر هاله‌ای ()Halo Effect .3برداشت انتخابی ()Selective Perception .4فرافکنی ()Projection .5قضاوت عجوالنه • راهکارهای کاهش خطا: .1استفاده از داده‌های واقعی .2دریافت بازخورد .3آموزش مدیران .4ارزیابی چندجانبه ارزش‌ها و نگرش‌ها • ارزش (:)Value • باورهای اساسی که رفتار انسان را هدایت می‌کنند. • نگرش (:)Attitude • احس اس مثبت ی ا منفی ف رد نس بت ب ه ی ک موض وع، فرد یا سازمان. • انواع نگرش‌های شغلی: .1رضایت شغلی .2تعهد سازمانی .3مشارکت در کار انگیزش ()Motivation • انگ یزش ن یرویی اس ت ک ه اف راد را ب ه انج ام فعالیت و دستیابی به اهداف ترغیب می‌کند. • اهمیت انگیزش: .1افزایش بهره‌وری .2بهبود کیفیت کار .3افزایش خالقیت .4کاهش ترک خدمت .5افزایش رضایت کارکنان نظریه سلسله‌مراتب نیازهای مزلو • Abraham Maslowنیازه ای انس ان را در پنج س طح طبقه‌بندی کرد: .1نیازهای فیزیولوژیک .2نیاز به امنیت .3نیازهای اجتماعی .4نیاز به احترام .5خودشکوفایی • کاربرد در مدیریت • مدیران ب ا ش ناخت نیازه ای کارکن ان می‌توانن د انگ یزه و رضایت شغلی را افزایش دهند. نظریه دو عاملی هرزبرگ • Frederick Herzbergعوامل مؤثر بر انگیزش را به دو گروه تقسیم کرد: • عوامل بهداشتی .1 حقوق .2 امنیت شغلی .3 شرایط کار .4 سیاست‌های سازمان • نبود آن‌ها باعث نارضایتی می‌شود. • عوامل انگیزشی .1 پیشرفت .2 موفقیت .3 مسئولیت .4 قدردانی .5 رشد فردی • وجود آن‌ها باعث رضایت و انگیزه می‌شود. نظریه Xو Y • Douglas McGregorاین نظریه را شرح داد: • نظریه X .1کارکنان از کار گریزان‌اند. .2نیاز به کنترل و نظارت دارند. .3انگیزه اصلی آن‌ها پاداش مالی است. • نظریه Y .1کارکنان مسئولیت‌پذیر هستند. .2خالقیت دارند. .3در صورت فراهم بودن شرایط ،خودکنترلی نشان می‌دهند. • نتیجه • سازمان‌های موف ق ام روزی بیش تر ب ر مبن ای نظری ه Yم دیریت می‌شوند. رضایت شغلی • رضایت شغلی احساس مثبت کارکنان نسبت به شغل و محیط کار است. • عوامل مؤثر: .1حقوق و مزایا .2فرصت پیشرفت .3روابط با مدیر .4امنیت شغلی .5محیط کاری .6عدالت سازمانی • پیامدها: .1افزایش بهره‌وری .2کاهش غیبت .3کاهش جابه‌جایی کارکنان .4بهبود عملکرد تعهد سازمانی • تعهد سازمانی نشان‌دهنده میزان وابستگی و وفاداری کارکنان به سازمان است. • انواع تعهد: .1تعهد عاطفی :عالقه و وابستگی به سازمان. .2تعهد مستمر :ماندن به دلیل هزینه‌های ترک سازمان. .3تعه د هنج اری :احس اس وظیف ه و مس ئولیت نس بت ب ه سازمان. • مزایا: .1کاهش ترک خدمت .2افزایش همکاری .3تقویت فرهنگ سازمانی یادگیری در سازمان • یادگیری س ازمانی ب ه فراین دی گفت ه می‌ش ود ک ه طی آن اف راد و سازمان از تجربه‌ها ،آموزش‌ها و اطالعات جدید برای بهبود عملکرد استفاده می‌کنند. • روش‌های یادگیری: .1آموزش رسمی .2تجربه عملی .3مربی‌گری ()Coaching .4منتورینگ ()Mentoring .5یادگیری الکترونیکی • اهمیت: • سازمان‌هایی ک ه فرهن گ ی ادگیری مس تمر دارن د ،به تر می‌توانن د ب ا تغییرات محیطی سازگار شوند. تصمیم‌گیری در سازمان • • .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 • .1 .2 .3 .4 تصمیم‌گیری یکی از مهم‌ت رین وظایف م دیران اس ت و کیفیت آن بر م وفقیت س ازمان تأثیر مستقیم دارد. مراحل تصمیم‌گیری شناسایی مسئله جمع‌آوری اطالعات ارائه راه‌حل‌های ممکن ارزیابی گزینه‌ها انتخاب بهترین گزینه اجرا ارزیابی نتایج انواع تصمیم‌گیری برنامه‌ریزی‌شده غیر برنامه‌ریزی‌شده فردی گروهی ارتباطات سازمانی • ارتباطات ،فرایند انتقال اطالعات ،ایده‌ها و احساسات میان افراد است. • انواع ارتباطات .1 ارتباط رو به پایین .2 ارتباط رو به باال .3 ارتباط افقی .4 • موانع ارتباط ارتباط غیررسمی .1 سوءبرداشت .2 تفاوت‌های فرهنگی .3 اطالعات ناقص .4 نویز .5 نبود بازخورد گروه‌ها و تیم‌های کاری • گروه تیم افراد مستقل اعضای وابسته به هم مسئولیت فردی مسئولیت مشترک هدف شخصی هدف مشترک ویژگی‌های تیم موفق: .1 اعتماد متقابل .2 ارتباط مؤثر .3 هدف مشترک .4 تقسیم مناسب وظایف .5 احترام متقابل مراحل تشکیل تیم • Bruce Tuckmanمدل پنج‌مرحله‌ای تشکیل تیم را ارائه کرد. • مراحل: .1شکل‌گیری ()Forming .2تعارض ()Storming .3هنجارسازی ()Norming .4عملکرد ()Performing .5پایان فعالیت ()Adjourning • نتیجه: • شناخت این مراحل به مدیران کمک می‌کند تا تیم‌ها را بهتر هدایت کنند. رهبری • ره بری یع نی توان ایی تأثیرگ ذاری ب ر دیگ ران برای دستیابی به اهداف مشترک. تفاوت مدیریت و رهبری مدیریت رهبری برنامه‌ریزی الهام‌بخشی کنترل ایجاد انگیزه حفظ وضع موجود ایجاد تغییر اجرای قوانین ایجاد چشم‌انداز سبک‌های رهبری • رهبری استبدادی: .1 تصمیم‌گیری توسط مدیر .2 کنترل زیاد .3 • رهبری دموکراتیک: مناسب در شرایط بحرانی .1 مشارکت کارکنان .2 افزایش انگیزه .3 • رهبری آزاد (:)Laissez-faire بهبود خالقیت .1 آزادی عمل زیاد .2 مناسب برای کارکنان متخصص .3 نیازمند مسئولیت‌پذیری باال قدرت و سیاست در سازمان • منابع قدرت: .1 قدرت قانونی .2 قدرت تخصص .3 قدرت پاداش .4 قدرت تنبیه .5 • سیاست سازمانی: قدرت مرجع • سیاس ت س ازمانی اس تفاده از نف وذ و رواب ط ب رای دس تیابی ب ه اه داف سازمانی یا فردی است. • نکته • اس تفاده ص حیح از ق درت می‌توان د م وجب پیش رفت س ازمان ش ود ،ام ا سوءاستفاده از آن باعث کاهش اعتماد و انگیزه کارکنان خواهد شد. تعارض سازمانی • تعارض زمانی ایجاد می‌شود که اهداف ،ارزش‌ها یا منافع افراد یا گروه‌ها با یکدیگر در تضاد باشد. • علل تعارض .1 کمبود منابع .2 تفاوت اهداف .3 ضعف ارتباطات .4 تفاوت شخصیت‌ها .5 ابهام در وظایف • پیامدها • مثبت: .1 افزایش خالقیت .2 ارائه ایده‌های جدید .3 بهبود تصمیم‌گیری • منفی: .1 کاهش همکاری .2 کاهش بهره‌وری .3 ایجاد استرس مذاکره • مذاکره فرایندی برای رسیدن به توافق میان دو یا چند طرف است. • مراحل مذاکره .1 آمادگی .2 ارائه پیشنهاد .3 گفت‌وگو .4 چانه‌زنی .5 توافق .6 اجرای توافق • اصول مذاکره موفق .1 گوش دادن فعال .2 احترام متقابل .3 تمرکز بر منافع مشترک .4 انعطاف‌پذیری .5 مدیریت احساسات فرهنگ سازمانی • فرهن گ س ازمانی مجم وعه‌ای از ارزش‌ه ا ،باوره ا ،هنجاره ا و رفتاره ای مشترک اعضای سازمان است. • عناصر فرهنگ سازمانی .1ارزش‌ها .2باورها .3هنجارها .4نمادها .5آیین‌ها و مراسم • ویژگی‌های فرهنگ قوی .1افزایش تعهد کارکنان .2تقویت همکاری .3تسهیل اجرای استراتژی .4ایجاد هویت مشترک مدیریت تغییر • مدیریت تغی یر فراین د برن امه‌ریزی ،اج را و کن ترل تغی یرات در س ازمان به‌گ ونه‌ای اس ت ک ه کارکنان بتوانند خود را با شرایط جدید سازگار کنند. • دالیل تغییر .1 پیشرفت فناوری .2 تغییر نیازهای مشتریان .3 رقابت .4 قوانین جدید .5 تغییرات اقتصادی • راهکارهای موفقیت .1 اطالع‌رسانی شفاف .2 مشارکت کارکنان .3 آموزش .4 حمایت مدیران .5 ارزیابی نتایج استرس شغلی • استرس شغلی واکنش جسمی و روانی افراد در برابر فشارهای محیط کار است. • عوامل ایجاد استرس .1 حجم زیاد کار .2 ابهام در وظایف .3 تعارض با همکاران .4 ناامنی شغلی .5 فشار زمانی • راهکارهای کاهش استرس .1 مدیریت زمان .2 استراحت کافی .3 ورزش .4 حمایت اجتماعی .5 ایجاد تعادل بین کار و زندگی هوش هیجانی • ‏Daniel Goleman • هوش هیجانی توانایی شناخت ،درک و مدیریت احساسات خود و دیگران است. • مؤلفه‌های اصلی .1 خودآگاهی .2 خودکنترلی .3 انگیزش .4 همدلی .5 مهارت‌های اجتماعی • اهمیت برای مدیران .1 بهبود ارتباطات .2 حل تعارض .3 افزایش اعتماد .4 تقویت رهبری تنوع در محیط کار • تن وع ب ه تفاوت‌ه ای موج ود می ان کارکن ان از نظ ر تجرب ه ،تخص ص، فرهنگ ،سن و دیدگاه اشاره دارد. • مزایا .1افزایش خالقیت .2تصمیم‌گیری بهتر .3نوآوری بیشتر .4شناخت بهتر بازارهای مختلف • چالش‌ها .1اختالف فرهنگی .2سوءتفاهم .3نیاز به مدیریت مؤثر ارتباطات رفتار سازمانی در عصر دیجیتال • تحول دیجیتال شیوه کار سازمان‌ها را تغییر داده است. • تغییرات مهم .1 دورکاری .2 جلسات آنالین .3 استفاده از هوش مصنوعی .4 تحلیل داده‌ها .5 • مهارت‌های موردنیاز همکاری از طریق ابزارهای دیجیتال .1 سواد دیجیتال .2 انعطاف‌پذیری .3 یادگیری مستمر .4 همکاری مجازی مطالعه موردی :گوگل • گوگ ل ب ا ایج اد محیطی خالقان ه و مش ارکتی ،یکی از م وفق‌ترین نمونه‌ه ای رفت ار س ازمانی را ارائ ه ک رده است. • ویژگی‌ها .1فرهنگ نوآوری .2ارتباطات باز .3حمایت از یادگیری .4توجه به رفاه کارکنان .5تصمیم‌گیری مبتنی بر داده مطالعه موردی :تویوتا • تویوتا با تکیه بر فرهنگ بهبود مستمر (کایزن) و مش ارکت کارکن ان ،به ره‌وری و کیفیت را به‌طور چشمگیری افزایش داده است. • اصول کلیدی .1بهبود مستمر .2احترام به کارکنان .3حل مسئله گروهی .4یادگیری از خطاها مقایسه سازمان‌های سنتی و نوین سازمان سنتی سازمان نوین سلسله‌مراتب زیاد ساختار منعطف ارتباطات یک‌طرفه ارتباطات دوسویه تصمیم‌گیری متمرکز مشارکت کارکنان کنترل شدید اعتماد و توانمندسازی مقاومت در برابر تغییر استقبال از نوآوری مهارت‌های موردنیاز مدیران آینده • مهم‌ترین مهارت‌ها: .1رهبری .2هوش هیجانی .3تفکر انتقادی .4حل مسئله .5تصمیم‌گیری .6مدیریت تغییر .7مدیریت فناوری .8ارتباطات مؤثر .9کار تیمی چالش‌های رفتار سازمانی در آینده .1گسترش هوش مصنوعی .2دورکاری و تیم‌های مجازی .3تغییر انتظارات کارکنان .4تنوع فرهنگی .5امنیت اطالعات .6مدیریت نسل‌های مختلف کارکنان جمع‌بندی • رفت ار س ازمانی ب ه مطالع ه رفت ار اف راد و گروه‌ها در سازمان می‌پردازد. • شناخت کارکنان ،کلید موفقیت مدیران است. • انگیزش ،رهبری ،ارتباطات و فرهنگ سازمانی از مهم‌ترین عوامل موفقیت هستند. • فن اوری و ه وش مص نوعی ،رفتار س ازمانی را وارد مرحله‌ای جدید کرده‌اند. منابع • کتاب‌های فارسی .1مبانی رفتار سازمانی – دکتر علی رضائیان .2رفت ار س ازمانی پیش رفته – دک تر س یدمهدی الوانی .3رفتار سازمانی – دکتر احمد صائبی