زیست شناسی یازدهم-فصل اول-گفتار دوم

گفتار 2 ساختار دستگاه عصبی 2 07/13/2026 در گذشته آموختید که دستگاه عصبی دو بخش مرکزی و محیطی دارد به نظرشما چرا دو بخش این دستگاه را مرکزی و محیطی نامیده اند؟ 3 07/13/2026 4 07/13/2026 5 07/13/2026 دستگاه عصبی مرکزی دستگاه عصبی مرکزی شامل مغز و نخاع است که مراکز نظارت بر فعالیت های بدن اند.این دستگاه، اطالعات دریافتی از محیط و درون بدن را تفسیر می کند و به آنها پاسخ می دهد .مغز و نخاع از دو بخش مادۀ خاکستری و مادۀ سفید تشکیل شده اند .شکل روبرو را ببینید و محل قرار گرفتن مادۀ خاکستری و مادۀ 6 سفید در مغز و نخاع را مقایسه کنید. 07/13/2026 حفاظت از مغز و نخاع عالوه بر استخوان های جمجمه و ستون مهره ،سه پرده از نوع بافت پیوندی به نام پرده های مننژ از مغز و نخاع حفاظت می کنند .فضای بین پرده ها را مایع 7 مغزی نخاعی پر کرده است که مانند 07/13/2026 در سال گذشته با انواع مویرگ ها آشنا شدید .مویرگ های دستگاه عصبی مرکزی از کدام نوع اند و چه ویژگی دارند؟ یاخته های بافت پوششی مویرگ های مغز به یکدیگر چسبیده اند و بین آنها منفذی وجود ندارد .در نتیجه بسیاری از مواد و میکروب ها در شرایط طبیعی نمی توانند به مغز وارد شوند .این عامل حفاظت کننده سدخونی -مغزی نام دارد .البته مولکول هایی مثل اکسیژن ،گلوکز و آمینواسید ها و برخی داروها می توانند از این سد عبور کنند و به مغز وارد شوند. 8 07/13/2026 بیشتر بدانید مننژیت: التهاب پرده های مننژ، مننژیت نام دارد و از عالمت های آن سردرد، تب و خشکی گردن است. مننژیت در اثر عفونت های ویروسی یا باکتریایی ایجاد می شود. 9 07/13/2026 بیشتر بدانید شامه یا مننژ(به انگلیسی ) meninge :سامانه‌ای متشکل از چند الیه (غشاء) بوده که دستگاه عصبی مرکزی را در بر می‌گیرد .این غشاها کار محافظت، تغذیه ،و کاهش ضربه مغزی را به عهده دارند .مننژ اطراف مغز و نخاع دارای سه الیه و پوشش است که از خارج به داخل با نام سخت‌شامه (دورا ماتر) ،Dura materعنکبوتیه (آراکنوئید) Arachnoid ،materنرم‌شامه (پیا ماتر) Pia materشناخته می‌شوند .این پرده‌ها به طور کلی مننژ یا شامه نامیده می‌شوند که میان استخوان جمجمه و بافت مغز (و در طناب نخاعی بین ستون مهره‌ها و بافت نخاع) قرار دارند .این پرده‌ها شدت ضربه‌هایی که به استخوان سر و ستون مهره‌ها وارد می‌شوند را کاهش داده و همچنین به عنوان یک سد شیمیایی در برابر بسیاری از مواد آسیب رسان ایفای نقش می‌کنند. مغز می دانید مغز از سه بخش اصلی مخ ،مخچه و ساقۀ مغز (پل ،مغز میانی ،بصل النخاع )تشکیل شده است در ادامه با ساختار و کار بخش های تشکیل دهندۀ مغز بیشتر آشنا می شوید. 10 07/13/2026 نیمکره های مخ: در انسان بیشتر حجم مغز را مخ تشکیل می دهد .دو نیمکرۀ مخ با رشته های عصبی به هم متصل اند .رابط های سفید رنگ به نام رابط پینه ای و سه گوش از این رشته ها ی عصبی اند که هنگام تشریح مغز آنها را می بینید .دو نیمکره به طور هم زمان از همۀ بدن، اطالعات را دریافت و پردازش می کنند تا بخش های مختلف بدن به طور هماهنگ 11 فعالیت کنند .هر نیم کره کارهای اختصاصی 07/13/2026 بخش خارجی نیم کره های مخ ،یعنی قشر مخ از مادۀ خاکستری است و سطح وسیعی را با ضخامت چند میلیمتر تشکیل می دهد .قشر مخ ،چین خورده است و شیارهای متعددی دارد .شکل 15را ببینید، شیارهای عمیق هر یک از نیم کره های مخ را به چهار لوب پس سری ،گیجگاهی ،آهیانه و پیشانی تقسیم می کنند .قشر مخ شامل بخش های حسی، حرکتی و ارتباطی است .بخش های حسی ،پیا م اندام های حسی را دریافت می کنند .بخش های 12 حرکتی به ماهیچه ها و غده ها ،پیام می فرستند. بخش های ارتباطی بین بخش های حسی و حرکتی 07/13/2026 13 07/13/2026 ساقۀ مغز: ساقۀ مغز از مغز میانی ،پل مغزی و بصل النخاع تشکیل شده است 14 07/13/2026 مغز میانی در باالی پل مغزی قرار دارد و یاخته های عصبی آن ،در فعالیت های مختلف از جمله شنوایی ،بینایی و حرکت نقش دارند .برجستگی های چهارگانه بخشی از مغز میانی اند که هنگام تشریح مغز می توانید آنها را ببینید. پل مغزی در تنظیم فعالیت های مختلف از جمله تنفس ،ترشح بزاق و اشک نقش دارد. بصل النخاع پایین ترین بخش مغز است که در باالی نخاع قرار دارد .بصل النخاع تنفس ،فشار خون و زنش قلب را تنظیم می کند و مرکز انعکاس هایی مانند عطسه ،بلع و سرفه است. 15 07/13/2026 مخچه مخچه در پشت ساقۀ مغز قرار دارد و شامل دو نیمکره و بخشی به نام کرمینه در وسط آنهاست .این اندام مرکز تنظیم وضعیت بدن و تعادل آن است .مخچه به طور پیوسته از بخش های دیگر مغز ،نخاع و اندام های حسی ،مانند گوش ها پیام دریافت و بررسی می کند تا فعالیت ماهیچه ها و حرکات بدن را در حالت های گوناگون هماهنگ کند. 16 07/13/2026 فّعالیت 5 با استفاده از آنچه آموختید در گروه خود دربارۀ پرسش های زیر گفت وگو و پاسخ را به کالس گزارش کنید. - 1هنگام ورزش چگونه تعادل خود را حفظ می کنید؟ - 2هنگام راه رفتن با چشمان بسته ،چه تغییری در راه رفتن ایجاد می شود؟ علت تغییر را توضیح دهید. - 3چگونه ممکن است با وجود سالمت کامل چشم ها ،فرد قادر به دیدن نباشد؟ 17 07/13/2026 جواب - 1با اطالعاتی که از چشم ها ،گوش ها و ماهیچه های بدن به مخچه ارسال می شود و با تمرین و تکرار ،تعادل حفظ می شود(.کامل شدن آن در مدت حدود 2سال) - 2از آن جایی که از چشم ها اطالعاتی به مخچه ارسال نمی شود راه رفتن با عدم توازن و دقت انجام می شود. - 3ممکن است بخش مربوط به تفسیر و پردازش اطالعات بینایی در ،18آسیب دیده باشد(.بخش پس سری تخریب شده باشد) مغز 07/13/2026 محل پردازش اولیه و تقویت اطالعات حسی است. اغلب پیام های حسی در تاالموس گرد هم می آیند تا به بخش های مربوطه در قشر مخ ،جهت .پردازش نهایی فرستاده شوند نهنج (تاالموس) که در زیر تاالموس قرار دارد ،دمای بدن تعداد ضربان قلب،فشار خون،تشنگی،گرسنگی و خواب .را تنظیم می کند زیر نهنج (هیپوتاالموس) که با قشر مخ،تاالموس و هیپوتاالموس ارتباط دارد و در احساساتی مانند ترس،خشم،لذت و نیز حافظه نقش ایفا می کند سامانۀ کناره ای(لیمبیک) توضیح در اسالید 19 بعدی اسبک مغز (هیپوکامپ) 07/13/2026 ساختارهای دیگر مغز اسبک مغز (هیپوکامپ) یکی از اجزای سامانه لیمبیک است که در تشکیل حافظه و یادگیری نقش دارد .حافظۀ افرادی که هیپوکامپ آنان آسیب دیده ،یا با جراحی برداشته شده است ،دچار اختالل می شود.این افراد نمی توانند نام افراد جدید را حتی اگرهر روز با آنها در تماس باشند ،به خاطر بسپارند .نام های جدید، حداکثر فقط برای چند دقیقه در ذهن این افراد باقی می ماند .البته آنان برای به یاد آوردن خاطرات مربوط به قبل از آسیب دیدگی ،مشکل 20 چندانی ندارند .پژوهشگران بر این باورند که هیپوکامپ در ایجاد حافظۀ کوتاه مدت و تبدیل آن 07/13/2026 بیشتر بدانید استخراج مایع مغزی نخاعی: متخصصان می توانند با استفاده از سرنگ مقداری از مایع مغزی نخاعی را از بین مهره های کمر خارج کنند و با بررسی آن بیماری های احتمالی دستگاه عصبی را تشخیص دهند، یا از این راه ،دارو های موردنیاز را به بدن وارد کنند. 21 07/13/2026 22 07/13/2026 هیپوکامپ و بخش های دیگر سامانه لیمبیک (بخش های بنفش رنگ) 23 07/13/2026 24 07/13/2026 اعتیاد: اعتیاد وابستگی همیشگی به مصرف یک ماده ،یا انجام یک رفتار است که ترک آن مشکالت جسمی و روانی برای فرد به وجود می آورد .وابستگی به اینترنت یا بازی های رایانه ای نیز نمونه ای از اعتیاد های رفتاری اند .مواد گوناگون مانند الکل،کوکائین، نیکوتین ،هروئین ،مورفین و حتی کافئین قهوه اعتیادآورند .اعتیاد نه فقط سالمت جسمی و روانی فرد مصرف کننده ،بلکه سالمت خانواده او و نیز افراد دیگر اجتماع را به خطر می اندازد 25 07/13/2026 مواد اعتیادآور ومغز: نخستین تصمیم برای مصرف مواد اعتیادآور در اغلب افراد اختیاری است ،اما استفادۀ مکّر ر از این مواد ،تغییراتی را در مغز ایجاد می کند که فرد دیگر نمی تواند با میل شدید برای مصرف مقابله کند.این تغییرات ممکن است دائمی باشند .به همین علت، اعتیاد را بیماری برگشت پذیر می دانند که حتی سال ها پس از ترک مواد ،فرد در خطر مصرف دوباره قرار دارد .مواد اعتیادآور بیشتر بر بخشی از سامانۀ لیمبیک اثر می گذارند و موجب آزاد شدن 26 ناقل های عصبی از جمله دوپامین می شوند که در فرد احساس لذت و سرخوشی ایجاد می کند .در 07/13/2026 برای رهایی از این حالت و دستیابی به سرخوشی نخستین ،فرد مجبور است ،مادۀ اعتیادآور بیشتری مصرف کند .مواد اعتیادآور بر بخش هایی از قشر مخ تأثیر می گذارند و توانایی قضاوت ،تصمیم گیری و خود کنترلی فرد را کاهش می دهند .این اثرات به ویژه در مغز نوجوانان شدیدتر است؛ زیرا مغز آنان در حال رشد است .مصرف مواد اعتیادآور ممکن است تغییرات برگشت ناپذیری را در مغز ایجاد 27 کند .شکل 18اثر یک مادۀ اعتیادآور بر فعالیت مغز را با بررسی مصرف گلوکز در آن نشان می 07/13/2026 شکل 18تصویر ها مصرف گلوکز را در مغز فرد سالم و فرد مصرف کننده کوکائین نشان می دهند .رنگ های آبی تیره و روشن مصرف کم و رنگ زرد و قرمز مصرف باال را نشان می دهند. توجه کنید بهبود فعالیت مغز به زمان طوالنی نیاز دارد ؛ بخش پیشین مغز بهبود کمتری را نشان می دهد 28 07/13/2026 اعتیاد به الکل: مقدار الکل (اتانول) در نوشیدنی های الکلی متفاوت است؛ حتی مصرف کمترین مقدار الکل ،بدن را تحت تأثیر قرار می دهد .الکل در دستگاه گوارش به سرعت جذب می شود و چون در چربی محلول است از غشای یاخته های عصبی بخش های مختلف مغز عبور و فعالیت های آنها را مختل می کند.الکل عالوه بر دوپامین ،بر فعالیت انواعی از ناقل های عصبی تحریک کننده و بازدارنده تأثیر می گذارد .الکل کاهش دهندۀ فعالیت های بدنی است. موجب آرام سازی ماهیچه ها و ایجاد ناهماهنگی در حرکات بدن ،اختالل در گفتار،کاهش درد و اضطراب، 29 خواب آلودگی ،اختالل در حافظه ،گیجی و کاهش 07/13/2026 30 07/13/2026 31 07/13/2026 32 07/13/2026 جواب درست است اما مصرف یک بار از ماده اعتیاد آور باعث وابستگی روانی مصرف کننده شده و تمایل به مصرف دوباره و نهایتا اعتیاد را ایجاد می کند. درست است مواد سمی و جهش زای شیمیایی با دود تنباکو وارد دهان شده درگلو و شش ها جمع شده ،مژه های دستگاه تنفسی را ازکار انداخته و زمینه برای ابتال به سرطان را فراهم می کند. نادرست است – ترکیبات اعتیادآوری که درگیاهان ساخته می شوددرمقادیر متفاوت ممکن است سرطان زا ،مسموم کننده یا حتی کشنده باشند 33 07/13/2026 34 07/13/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز 35 07/13/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز 36 07/13/2026 نخاع نخاع درون ستون مهره ها از بصل النخاع تا دومین مهرۀ کمر کشیده شده است.نخاع ،مغز را به دستگاه عصبی محیطی متصل می کند و مسیر عبور پیام های حسی از اندام های بدن به مغز و ارسال پیام ها از مغز به اندام هاست .عالوه بر آن ،نخاع مرکز برخی انعکاس های بدن است. 37عصب نخاعی دو ریشه دارد .ریشۀ پشتی هر عصب نخاعی حسی و ریشۀ شکمی آن حرکتی 07/13/2026 38 07/13/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز 39 07/13/2026 40 07/13/2026 بیشتر بدانید 41 07/13/2026 دستگاه عصبی محیطی بخشی از دستگاه عصبی که مغز و نخاع را به بخش های دیگر مرتبط می کند ،دستگاه عصبی محیطی نام دارد 12 .جفت عصب مغزی و 31جفت عصب نخاعی ،دستگاه عصبی مرکزی را به بخش های دیگر بدن ،مانند اندام های حس و ماهیچه ها مرتبط می کنند.هر عصب مجموعه ای از رشته های عصبی است که درون بافت پیوندی قرار گرفته اند. دستگاه عصبی محیطی شامل دو بخش حسی و حرکتی است .با بخش حسی این دستگاه در فصل 42 بعد آشنا خواهید شد .بخش حرکتی این دستگاه پیام 07/13/2026 بینایی شنوایی المسه حسی چشایی دستگاه عصبی محیطی بویایی پیکری سمپاتیک 43 07/13/2026 حرکتی خودمختار پاراسمپاتیک بخش پیکری: این بخش پیام های عصبی را به ماهیچه های اسکلتی می رساند .فعالیت این ماهیچه ها به شکل ارادی و غیر ارادی تنظیم می شود. وقتی تصمیم می گیرید کتاب را از روی میز بردارید ،یاخته های عصبی بخش پیکری ،دستور مغز را به ماهیچه های دست می رسانند. فعالیت ماهیچه های اسکلتی به شکل انعکاسی 44تنظیم می شود.می دانید انعکاس پاسخ نیز سریع و غیر ارادی ماهیچه ها در پاسخ به 07/13/2026 45 07/13/2026 46 07/13/2026 فّعالیت 8 با استفاده از شکل 20به این پرسش ها پاسخ دهید: 1پس از احساس درد ،چه رویداد هایی رخ می دهد تا فرد دست خود را عقب بکشد؟ 2در مسیر عقب کشیدن دست ،کدام سیناپس ها تحریک کننده و کدام مهارکننده اند؟ 47 07/13/2026 ارسال پیام به نخاع از طریق ریشه پشتی فعال تحریک گیرنده حسی پوست سازی دو مسیر: -1تحریک نورون رابط()1 ماهیچه دوسر بازو تحریک عصب حرکتی از مسیر ریشه شکمی انقباض -2تحریک نورون رابط()2 مهار نورون حرکتی از مسیر ریشه شکمی بردن ماهیچه سه سربازو به استراحت عقب کشیدن دست سیناپس های تحریکی :سیناپس نورون حسی به نورون های رابط ( )1و ( – )2رابط ( )1 به نورون حرکتی دوسربازو -نورون حرکتی بازو به ماهیچه دوسر سیناپس های مهاری :سیناپس رابط ( )2به نورون حرکتی سه سر – نورون حرکتی به ماهیچه سه سر 48 07/13/2026 بخش خود مختار: بخش خود مختار دستگاه عصبی محیطی ،کار ماهیچه های صاف، ماهیچۀ قلب و غده ها را به صورت ناآگاهانه تنظیم می کند و همیشه فعال است .این دستگاه از دو بخش هم حس (سمپاتیک) و پادهم حس (پاراسمپاتیک) تشکیل شده است که معموًال بر خالف یکدیگر کار می کنند تا فعالیت های حیاتی بدن را در شرایط مختلف تنظیم کنند .فعالیت پاراسمپاتیک باعث برقراری حالت آرامش در بدن می شود .در این حالت ،فشار خون کاهش یافته، ضربان قلب کم می شود .بخش سمپاتیک هنگام هیجان بربخش پاراسمپاتیک غلبه دارد و بدن را در حالت آماده باش نگه می دارد. ممکن است این حالت را هنگام شرکت در مسابقۀ ورزشی تجربه کرده باشید .در این وضعیت ،بخش سمپاتیک سبب افزایش فشار خون ،ضربان قلب و تعداد تنفس می شود و جریان خون را به سوی قلب و ماهیچه های اسکلتی هدایت می کند. 49 07/13/2026 50 07/13/2026 51 07/13/2026 فّعالیت 9 از بخش های تشکیل دهندۀ دستگاه عصبی ،یک نقشۀ مفهومی تهیه کنید. در طی ارائه پاورها این نقشه ها مرور شد 52 07/13/2026 دستگاه عصبی جانوران ساده ترین ساختار عصبی ،شبکۀ عصبی در هیدر است .شبکۀ عصبی مجموعه ای از نورون های پراکنده در دیواره بدن هیدر است که با هم ارتباط دارند .تحریک هر نقطه از بدن جانور در همۀ سطح آن منتشر می شود .شبکۀ عصبی یاخته های ماهیچه ای بدن را تحریک می کند .در پالناریا دو گره عصبی در سر جانور ،مغز را تشکیل داده اند.هر گره مجموعه ای از جسم یاخته های عصبی است .مغز و دو طناب عصبی متصل به آنکه در طول بدن جانور کشیده شده اند، بخش مرکزی دستگاه عصبی را تشکیل می دهند .دو طناب عصبی موازی با رشته هایی به هم متصل شده اند و ساختار نردبان مانندی را ایجاد می کنند .رشته های کوچک تر متصل به طناب ها ،بخش محیطی دستگاه عصبی را تشکیل می دهند. 53 07/13/2026 مغز حشرات از چند گره به هم جوش خورده تشکیل شده است .یک طناب عصبی شکمی که در طول بدن جانور کشیده شده است ،در هر بند از بدن ،یک گره عصبی دارد. هر گره فعالیت ماهیچه های آن بند را تنظیم می کند .در مهره داران طناب عصبی پشتی است و بخش جلویی آن برجسته شده و مغز را تشکیل می دهد .طناب عصبی درون سوراخ مهره ها و مغز درون جمجمه ای غضروفی ،یا استخوانی جای گرفته است .در مهره داران نیز مانند انسان ،دستگاه عصبی شامل دستگاه عصبی مرکزی و محیطی است .در بین مهره داران اندازۀ نسبی مغز پستانداران و پرندگان (نسبت به وزن بدن ) از بقیه بیشتر است. 54 07/13/2026 55 07/13/2026 56 07/13/2026 تهیه کننده :بابک صدیقی -دبیر زیست شناسی دبیرستان ماندگار البرز