بهره وری و تجزیه و تحلیل آن در سازمان

صفحه 1:
+ ال ارجا »جوز بهره وري و تجزیه و تحلیل آن در سازمان 

صفحه 2:
چرا بهره وري؟ 

صفحه 3:
روانشاد دکتر حسین عظيمي: ش افزوده کار یک لیباف در یک سال . . ۲ 

صفحه 4:
بیل گیتس,(0۵05 2111) مي گوید: ثروتمند ترین مرد دنیا مالك چيزهاي ملموس نیست. نه زمین دارد. نه طلاء نه نفت. نه کارخانه. نه فعالیت صنعتی دیگر و نه ارتش و نه سپاهی. این نخستین بار در تاریخ بشر است که ثروتمند ترین مرد دنیا فقط دانش دارد و بس. 

صفحه 5:
سهم منابع انسانی 1 0 9% 8 4 ‎ny 5 5 59 9 5 3‏ 1 5 5 = ع ع 8 ‎ ‏جدول تركيب توليد ‏ثروت- ‏مقايسه بين كشوري ‎ ‎ ‎ ‎| 

صفحه 6:
‎Pi‏ درصد از ‎oe‏ ثروت 3 کشور صادر کننده 612% 20% 49% نفت خام ‎a‏ ور در حال | | 9/15% | 3 ‎E‏ 4 16 = [ | 28% | 6179% 16 7 لا ‎elie |‏ ۰ | | =[ | =[ | 

صفحه 7:
تغيير در بهره وري تاثير عظيمي بر بسياري از يديده هاي اقتصادي و اجتماعي مانند رشد سریع اقتصادی »ارتقاء سطح زندگي » کنترل تورم و حتي مقدار و کیفیت اوقات فراغت دارد . اين تغییرات روي سطح دست مزدها » رابطه میان هزینه و قیمت » سرمایه گذاري مورد نیاز و اشتغال اثر مي گذارد . 

صفحه 8:
تعاریف و مفاه عم 

صفحه 9:
از بدو خلقت تا کنون. بشر همواره درصدد این بوده است که ( با توجه به محدودیت های خاص زمان ومکان خود) از منابع در دسترس حداکثر استفاده را بنماید. از هزاران سال پیش که نخستین تمدنها دربین النهرین شکل گرفت تا قرن هیجدهم میلادی که ریاضیات به کمك بشر شتافت و امروزه که ربات هاي هوشمند جاي انسان را در کارهای سخت وخشن گرفته اند , همواره تلاش براین بوده تا حداکثر بهره وري از منابع حاصل شود . بنابراين بهره وري عمري به قدمت طول تاريخ بشر دارد. = 

صفحه 10:
تعریف لغوي بهره وري واژه ‎S, (productivity)‏ کلمه انگلیسی است که در لغت به معناي قدرت تولید. بارور و مولد بودن است. زميني که استعداد زرا" دارد و بذر در آن رشد و نما مي کند اصطلاحا ‎(productive)‏ گفته مي شود. يعني زمین ‎aes‏ و بارورء افرادي که در اجتماع ضمن داشتن توان انجام کار فاقد شغل هستند و اصطلاحاً بیکار محسوب می شوند افرادي ‎«as (mon-productive)‏ مي شوند. ‎ ‏در فرهنگ زبان (07001701376) پس واژه تک ‏انگليسي به داشتن قدرت تولید و بارور بودن كسي با ‎10 

صفحه 11:
در زبان فارسی کلمه بهره وري به عنوان معادل 700201۷327 : مصطاح گشته است. لغت بهره وري از نظر ادبي مصدر است. از واژه بهره ور مشتق شده است و کلمه بهره ور به استناد فرهنگ فارسي معین بهره بره » سود برنده و ‎ae‏ چنانچه ملاحظه می شود مفهوم لغوي ‏ بهره وري در زبان انگليسي با مفهوم لغوي آ ن در زبان فارسي متفاوت است. لذا در برخي از متون معادل هاي دیگر مانند راندمان» بازدهي, قدرت تولید. قابلیت و باروري کارآمد جایگزین وازه ‎(PLOAUCTIVIEY)‏ شده اند و در مفاهیم كاربردي و علمي نیز به کار مي روند. 

صفحه 12:
:تعریف بهره وري بهبود بهره وري موضوعي بوده است که از ابتداي تاریخ بشر و در کلیه نظامهاي سياسي و اقتصادي مطرح بوده است. اما تحقیق در مورد چگونگي افزایش بهره وري بطور سیستماتیک و در چهارچوب میاحث عامي تحليلي از حدود 600 سال پیش به این طرف بطور جدي مورد توجه اندیشمندان قرار گرفته است. 

صفحه 13:
,تعریف بهره وري اولین بار که واژه " بهره‌وري " به صورت رسمي ذکر شد » در سال 5 در مقاله ‎Quest‏ 39 بيش از يك قرن بعد در سال 90 ۰ جرا وازه “ بهرهوري ”را به معني “ نيرو و ميل به توليد ” به كار برد . در سال 0000© “ رابطه بين خروجي و عوامل بكار كرفته شده براي توليد آن خروجي ” تعريف شد ينجاه سال بعد “ خارج قسمتي كه از تقسيم خروجي بر يكي از عوامل توليد به دست مي آید در سال 0600 " تغییر در محصول بدست آمده براي منابع مصرف شده * در سال 968 " نسبت خروجي به ورودي 5 و ‎eae‏ سال 972 بهره‌وري " نسبت خروجي قابل لمس به ورودي تعریف گردید 

صفحه 14:
تعریف بهره وري درسال 40060 ميلادي چنین تعريفي ارائه داده است : . بهره وري نسبت حاصله از تقسیم خروجي بر يكي از عوامل تولید است بنابراین وقتي رابطه بين خروجي و سرمایه يا مواد خام غیره مورد نظر باشد مي توان از بهره وري سرمایه »مواد خام و ... سخي گفت . سازمان جهاني کار 0," محصولات مختلف با ادغام چهار عامل اصلي زمین .سرمایه »کار و سازماندهي حاصل مي شوند .نسبت تولید بر اين عوامل معياري براي سنجش بهره وري است . 

صفحه 15:
,تعریف بهره وري a) By GPO bs)! Gos 3 Vl 5 : ‏درمورد بهره وري موضوعات زیر را بیان مي کند‎ . ‏بهره وري درجه استفاده موثر از هر یک از عوامل تولید است‎ ‏بیر وري یک دیدگاه فکري است که همواره سعي دارد آنچه را که در حال حاضر‎ -0 ‏موجود است بهبود بخشد .بهره وري مبتني بر این عقیده است که انسان مي تواند کار و‎ ‏وظایفش را هر روز بهتر لز دیروز به انجام برساند ,بهره وري مستلزم آنست که به طور‎ ‏تلاشهايي در راه انطباق فعاليتهاي اقتصادي با شرايطي که دانما در حال تغيير‎ ‏تلاشهايي براي بكارگيري نظریه ها و روش هاي جدید انجام گیرد.‎ مرکز بهره وري ژاپن 16۳0 هدف از بهبود بهره وري عبارئست از به حداکثر رسانیدن استفاده از منابع ءنيروي انساني »تسهیلات و غيره به طيقه علمي و با کاهش هزینه هاي توليد ی نس ا دستمزدهاي واقعي و بهبود معيارهاي زندكي آنكونه كه به = Lee tree Sac LE 15 

صفحه 16:
تعریف بهره وري بطور كلي » بهرهوري صرفاً يك تفکر اقتصادي نیست » بلکه نگرش واقع گرایانه به زندگي است . يك فرهنگ است که در آن انسان با فکر هوشمند » فعالیتهایش را با دانشها و واقعیات منطبق مي سازند تا بهترین نتیجه را در جهت اهداف مادي و معنوي خويش به دست آورد . 

صفحه 17:
تعریف بهره وري بر اساس آخرین تعريفي که از بهره‌وري شده بهره‌وري کل يك سیستم عبارتست از : نسبت خروجي قابل لمس به ورودي قابل لمس ستانده خروجیها داده ورودیها <بهره‌ور در يك نگرش كلي » وروديهاي مهم بهرموري » نيروگي انساني »سرمايه » مواد و انرژي بوده و خروجيهاي اصلي شامل واحدهاي تمام شده محصول و قطعات نیمه ساخته مي باشند 1 

صفحه 18:
ورودیها و خروجيهاي قابل لمس سازمان واسدعا وتسم روصا عد wes سودسيام حاصزار اررق بهار رارف ترش ‎she‏ ده 1 Ferns SER مازعلا سيم ‎ae‏ 4 ید ‎ae‏ ‎pos‏ ری نی( اهر ال ری یتسیز ری ‎etd ol‏ ‎eet se‏ ‎ie!‏ ای ی ور رطع inp oe أ ‎Pode‏ ‏امت ميال بت 52 اد | ات برد يني ‎soul‏ ‎awd‏ ب ‎ey ‎ar | ‎boot]‏ أت تيو سای وی در ‎aa ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 

صفحه 19:
برخي تصورات اشتباه در مورد بهره وري 

صفحه 20:
بهره وري در تعارض با کیفیت نیست. بهره وري_موجب کاهش اشتغال نخواهد شد. بهره وري به مفهوم زياد كار كردن نيست. بهره وري وظيفه همه است. بهره وري فقط با كاهش هزينه هاي نيروي انساني بهبود نمي يابد. بهره وري به مفهوم خساست نيست. بهره وري يك فرهنك خاص يا نيازمند فرهنكي خاص. ‎ee‏ ‏بهبود بهره وري بازي يك سر برد نيست. عه 0ج 7م 20 

صفحه 21:
مولفه هاي بهره وري بهره وري معيار سنجش ففعالیتهاست. از آنجا که فعاليتهاي انسان نمي تواند بدون هدف و مقصد باشدء وقتى سخن از بهره وري مي آيدء سنجش هر فعاليتي در | رتباط با هدف آنجام آن فعالیت قرار می گیرد. از دو زاويه كاملاً جدا از هم قابل بررسي است. ازيك سوء نقش مفيد و مؤثر بودن فعاليت دستيابي به هدف مورد سؤال است و از سوي دیگر راندمان فعالیت مطرح مي شود. بنابراين بايد كفت بهره وري دو موّلفه دارد: ml els eas a 

صفحه 22:
شده (مورد کارایی: نسبت بازده واقعي به دست آمده به بازدهي استاندارد و 7 انتظار) كارآيي یا راندمان است. یا در واقع نسبت مقدار كاري که انجام مي شود به مقدا ار كاري كه بايد انجام مي كيرد براي مثال اگر بازده كارگري 120 قطعه در شده پس از بررسيهاي مهندسي روشها و كارسنجي كارآبي اين كاركر برابر 120 ساعت باشد و 0 قطعه در ساعت تعیین شده باشد. خواهد بود. آثر بخشی: عبارتست از درجه و میزان نیل به اهداف تعیین شده. به بیان دیگر اثربخشي نشان مي دهد که تا چه میزان از تلاش انجام شده نتایج مورد نظر حاصل شده است. در حالی که نحوه استفاده و بهره برداري از منابع براي نیل به نتایچ» مربوط به كارآيي مي شود. .كارآبي جنبه كمي دارد و اثربخشي جنبه كيفي دارد 

صفحه 23:
تعریف بهره وري :تعریف مدیریت پیتر دراکر انجام کار درست به روش ‎a‏ ‏اثر بشي كارآبي- بهره وري (انعطاف يذيري يويا در اهداف) (بهبود مستمر 5 نهاد سازي) 

صفحه 24:
رابطه بهره وري كارايي و اثر بخشي معمولا"واژه بهره وري »كارايي و آثر بخشي با هم اشتباه گرفته مي شوند .با ارائه تعاريفي از كارآيي و اثربخشي به ذکر ارتباط بهره وري با آندو مي بردازيم : كارايي : نسبت خروجي واقعي حاصله به خروجي استاندارد مورد انتظار . اثربخشي : تا چه حد خروجيهاي به وجود آمده منطبق بر اهداف تعیین شده هستند . چنانچه معلوم است كارايي به نحوه بهره گيري از منابع توجه مي کند در حالیکه آثر بخشي به شيوة عملکرد و وصول به اهداف نظر دارد ,بهره وري نیز بركيبي از اثربخشي و كارايي را در بر مي كيرد . مالي رابطه بين بهره وري »اثر بخشي و كارايي را با رابطه ذيل بيان مي كند . عملکرد بدست آمده خروجي حاصله سس »2 شاخص بهره وري اع مسرن عه ورودي هزینه شده انجه ملاحظه مي شود صورت كسر تابعي از اثر بخشي و مخرج كسر تابعي از كارايي است .يس : مي توان نوشت ( لثر بخشی 3 2 شاخص بهره‌وري GS) 

صفحه 25:


صفحه 26:
عوامل موثر بر بهره وري عوامل گوناگوني بر میزان بهره وري موثرهستند که از آن جمله مي توان به موارد زیر اشاره نمود: ۴ مدیریت سرمایه گذاري ۴ تحقیق و توسعه © مقررات دولتي ال عمر کارخانه و ماشین آلات * ترکیب نيروي انساني "1 درصد بهره برداري از امکانات " اخلاق کار ۴ امنیت شغلي 26 

صفحه 27:
عوامل موثر بر بهره وري در سازمانها عوامل موثر بر بهره وري يك سازما. ماشينالات تكنولوزي مواد و اترزي a GySor 

صفحه 28:
بهره وري جزئي ۴ بهره وري عوامل كلي "بهره وري كلي 

صفحه 29:
sot Sis ese عبارتست از نسبت خروجي به يكي از ورودي هاست . به عنوان مثال بهره وري کار يعني نسبت خروجي کل به ورودي کار به عنوان یک شاخص بهره وري جزئي مي باشد همچنین بهره وري مواد يعني نسبت خروجي کل به ورودي مواد شاخص بهره وري جزئي محسوب مي شود به عبارت دیگر بهره وري جزئي نسبتي است که در صورت کسر این نسبت ۰ کل خروجي ها یا محصولات است و مخرج آن تنها يكي از ورودي ها از قبیل سرمایه «نيروي شان ۱ 29 

صفحه 30:
مزایا بهره وري جزني 3 مزاياي استفاده از شاخصهاي بهره وري جزئي عبارتند از . درکآنها لسان‌لست) . جمع. أورياطلاعاتآسانلست © . محاسبه شاخص هاومربوطه آسانلسته.© به خاطر سهولتهاوفوقء به رلحتيقابلارائه کردن‌به مدیران‌است.) بعشياز لطلاعاتمريوظ ( مثلاميز ارمخصيولب 4 إزلوف تفز ساعتهدر -© . صسنعتوجود: دار لگر با بهرم وریک لیب کار گرفته شود وسیله خوبيب راي‌عيبيابيو 9 . بهبود بهرم وري‌خولهد بود 

صفحه 31:
محدودیت ها بهره وري جرني محدودیت هاي استفاده از شاخصهاي بهره وري : جزئي عبارتند از کاربرد آنها بسه تنهايي‌ميتولند موجب‌اشتباه در تصمیم -) . گيري‌شود . تواناییت وضیح لفزایشیا کاهش‌هزینه کلی‌را ندارد ۰ کنترل‌سود به ک مکشاخصهایی هرهم وري‌جزئي‌مانند 9 . لندلختنتير در تاريكيلست 

صفحه 32:
بهره وري عوامل كلي بهره وري عوامل كلي نسبت خروجي یا محصول خالص به مجموع عوامل ورودي کار و سرمایه است در صورت کسر محصول خالص يعني خروجي کل منهاي مواد و خدمات خريداري شده را داریم و مخرج کسر تنها مرکب از عوامل ورودي کار و سرمایه است . خروجي خالص ورودي ( سرمليه ؛ کار ) مواد اولیه و خدمات خريداري شده - خروجي کل = بهره وري عوامل كلي ورودي ( سرمایه ‏ کار ) 2 

صفحه 33:
مزایا ِ بهره وري عوامل كلي : مزاياي این شاخص عبارتند از ‎atten‏ رلحفي‌از سولقش رک 3 ابلحصول کل . از دیدگام لقتصاددلنان‌دار اي‌جذابیناست.0 ‎33 ‎ 

صفحه 34:
محدودیتها بهره وري عوامل كلي : محدوديتهاي این شاخص عبارتند از نمي‌تولند تاثیر ورودي‌هایدیگر از قبیل‌مواد و -) . تکنولوژیرا منظور کند وقتي‌که سیم هزینه مواد در قیمتتمام شده قابل-6 . تسوجه باشد لین‌روش‌مناسب‌نیست فقط ورودي‌هایکار و سرمایه در آن‌منظور مي‌شود 6 2202 

صفحه 35:
65 كلي بهره وري كلي عبارت از كل خروجي يا حاصل جمع تمام عوامل ورودي است لذا شاخص بهره وري كلي اثير مشترك همه ورودي ها به توليد خروجي را منعکس مي کند : کل خروجي ها یا محصولات = بهره وري كلي مجموع تمام ورودي هاي مصرف شده Cy OF pv 

صفحه 36:
: مزاياي شاخص بهره وري كلي عبارتند از بادر نظر گرفتن‌عولملک میتپذیر خروجيو ورودیمی) . توان‌تصویر ولقعي‌لقتصادیاز شرکنارلئه داد مدیریتسطوح با-لامي‌تولند با لستفادم از شاخصبهرمه -© . وريک لي‌سوددهي‌را کنترلک ند لگر با شاخصهاي‌جزييتولم شود .به طور موثريمي-© . تولند در جهدتدهيةصميماتمديريتدخا لتكند . تحلیل‌حساسیتبه رلحتی‌قابل‌لنجام لست: 6 .ارتباط مستقيمييا هرینه کلدارد -4 36 

صفحه 37:
محدو دید ودید بهره وري كلي : محدوديتهاي شاخص بهره وري كلي عبارتند از لطلاعاتلازم برليمحاسبه لین‌نوع بهره ورینسبتا بف) دشواريقابلدستيابياستمكر لينکه سیستمهای‌جمع. آوریلطلاعات . از پیشب رلواینمنظور طرلحي‌شده باشند با مسایل‌یرخورد کلي‌کرده و به طور خاصویه یک" . نوع ورودیتوجه نمي‌ک ند a 

صفحه 38:
سطوح بهره وري 

صفحه 39:
اقتصاددانها تلاشهاي زيادي براي معرفي شاخصهايي براي مقايسه بهره وري در سطح بين المللي انجام داده اند . روستا اولين كسي بود كه بهره وري صنايع در آمريكا و انكلستان را مقايسه نمود .او براي مقايسه بهره وري از جهار شاخص استفاده كرد . خروجي ناخالص به ازاي هر نيروي كار خروجي خالص به ازاي هر نيروي کار مقایسه خروجي فيزيكي (خالص و ناخالص )به ازاي هر نيروي کار مقایسه فيزيكي مواد ورودي . 39 بهره ورى در سطح بين الملاى | 

صفحه 40:
بهره وري در سطح بین المللي شلتون و چندلر شاخصهايي ارائه کردند که معمولا براي مقایسه بهره وري در کشورها مورد استفاده قرار مي گیرد .این شاخصها عبارتند از ())هزینه ساعتي نيروي کار (0)خروجي به ازاي هر نفر ساعت (0)سهم هزینه نيروي کار در هزینه کل سازمان همكاريهاي اقتصادي اروپا (09000 (از شاخصهاي تولیدناخالس داخلي (0000۳))سرانه و تولید ناخالص داخلي به ازاي نيروهاي شاغل براي مقايسه میزان بهره وري در كشورهاي مختلف استفاده مي كند .از طریق بهره و ري د رسطح بین المللي مي توان پتانسیل بالقوه هر کشور را جهت ماکزیمم کردن بهره وري دنیا شناسايي نمود . 40 

صفحه 41:
خروجيهاي ملي در شاخص هايي از قبیل در آمد ملي (/00)تولید ناخالص ملي ‎(BOP)‏ ‏خالص ‎as (DOP) cle‏ ناخالص داخلي (060))منعکس مي شود . شاخص هاي بهره وري در سطح ملي به سه دسته تقسیم مي شوند : الف )شاخصهاي بهره وري کار : از این شاخص بیش از سایر شاخص ها استفاده مي شود و منظور از افزایش آن ستانده بیشتر کالاها و خدمات به ازام‌هر نفر ساعت است _معمولا از دو نوع شاخص بهره وري کار با روابط زیر استفاده مي شود : ارزش ثابت کالاها و خدمات تولید شده بر حسب واحد پول_ _ٍ سدح بوره‌وري کار (0): نفر ساعت به کار گرفته شده براي این تولیدات ‎(es‏ 2 بيره وري کار (6) : نقر ساعت و زندار درشاخص (9) ترکیب و کیفیت نفر ساعتهاي رشته هاي گوناگون با وزن دهي تعدیل و همگن مي شوند. 

صفحه 42:
ب)شاخص بهره وري سرمایه :این شاخص طبق تعریف از رابطه زیر بدست al i ames ni ‏سرمایه‎ gus = ‏ورودي سرمایه.‎ ‏ج)شاخص بهره وري کار وسرمایه :دو فرمول ارائه شده براي محاسبه این شاخص‎ ) ‏یدب خروجي (ستانده‎ < ‏بهره وریکار وسرمایه‎ 0 ‏سرمایه + کار‎ ) ‏تولید ناخالص داخلي (با کسر استهلاک‎ - ‏سس پردوریکار و سرمیه‎ مجموع وزني سرمایه و کار )©( 42 

صفحه 43:
بهره وري براي بخش هاي گوناگون صنعت با تقسیم تولید ناخالاص داخلي واقعي هر بخش از صنعت به تعداد افراد شاغل در آن بخش به طريقي مشابه با شاخصهاي بهره وري در سطح اقتصاد ملي تعیین مي شود .تولید ناخالص داخلي(<0606)) عبارت از ارزش کالاها و خدمات تولید شده در یک دوره منهاي هزینه هاي مواد و ديكر هزينه هاي صرف شده براي توليد اين كالاها ‎Bolg, Chath,‏ 43 بهره ورى در سطح صنعت ا 

صفحه 44:
اين نوع بهره وري ءامكان مقايسه شركتهاي مختلف توليدي د ررشته هاي مشابه صنعت و بازرگاني را فراهم مي آورد . در سطح اقتصاد ملي بهره وري را مي توان از طریق مقاديري مانند تن یا واحد کالا براي هر نفر ساعت به نحو موثر اندازه گيري کرد .اما در جهان واقع عمل اندازه گيري بهر وري با استفاده از ارزشهاي پولي انجام مي شود تا به اين طریق از برخورد با مشکل اندازه گيري کالاها بر اساس وزن و تعداد جلوگيري شود .تفاوت ارزش بین فروش ها و خریدها که نشان دهنده ارزش افزوده یا تولید واقعي کالاها و خدمات مي باشد به عنوان یک عامل استاندارد اندازه گيري بهره وري در سطح بين شرکتها انتخاب مي شود. 44 

صفحه 45:
ارزيابي بهره وري در سطح شرکتها و سازمانها از آن جهت ‎Sila‏ ‏اهمیت است که مجموعه این شرکتهاتشکیل دهنده اقتصاد ملي هستند و البته بهره وري در اين سطح با فعالیت هاي روزمره افراد ارتباط نزدیکتر و ملموس تري ن شركتي که در میانه راه برنامه بهبود بهره وري است در يكي از مراحل یا فازهاي زیر به سر مي برد : اندازه گيري بهره وري ارزيابي بهره وري برنامه ريزي بهره وري بهبود بهره وري اكه بهره ورى در سطح شركتها | 

صفحه 46:
46 

بهره وري و تجزيه و تحليل آن در سازمان 1 چرا بهره وري؟ ضرورت و اهميت 2 روانشاد دکتر حسين عظيمي: چرا: ارزش افزوده کار يک قاليباف در يک سال توسعه نيافته 3 = يک ساعت کار در کارگاههاي صنعتي توسعه يافته بيل گيتس ( )Bill Gatesمي گويد: ثروتمند ترين مرد دنيا مالك چيزهاي ملموس نيست .نه زمين دارد ،نه طال ،نه نفت ،نه /كارخانه ،نه فعاليت صنعتي ديگر و نه ارتش و نه سپاهي. اين نخستين بار در تاريخ بشر است كه ثروتمند ترين مرد دنيا فقط دانش د/ارد و بس. 4 جدول تركيب توليد ثروت -مقايسه بين كشوري برآورد ثروت سرانه سهم منابع انساني سهم ثروت فيزيكي سهم ثروت طبيعي 64% 16% 20% 18% 2% 4% متوسط سرانه جهان 86000 ژاپن 565000 80% آلمان 399000 79% 17% اسپانيا 268000 78% 12% 10% تركيه 34000 72% 15% 13% 28000 34% 37% 29% ايران 5 جدول تركيب توليد ثروت ,مقايسه بين گروه كشورها گروه درصد از كل ثروت جهاني انساني فيزيكي طبيعي 63كشور صادر كننده نفت خام 6/2% 36% 20% 44% 100كشور در حال توسعه 9/15% 56% 16% 28% 29كشور صنعتي 6/79% 67% 16% 17% 6 تغيير در بهره وري تاثير عظيمي بر بسياري از پديده هاي اقتصادي و اجتماعي مانند رشد سريع اقتصادي ،ارتقاء سطح زندگي ،كنترل تورم و حتي مقدار و كيفيت اوقات فراغت دارد .اين تغييرات روي سطح دست مزدها ، رابطه ميان هزينه و قيمت ،سرمايه گذاري مورد نياز و اشتغال اثر مي گذارد . 7 تعاريف و مفاهيم بهره وري چيست؟ 8 تاريخچه پيدايش مفهوم بهره وري از بدو خلقت تا كنون ،بشر همواره درصدد اين بوده است كه ( با توجه به محدوديت هاي خاص زمان ومكان خود) از منابع در دسترس حداكثر استفاده را بنمايد .از هزاران سال پيش كه نخستين تمدنها دربين النهرين شكل گرفت تا قرن هيجدهم ميالدي كه رياضيات به كمك بشر شتافت و امروزه كه ربات هاي هوشمند جاي انسان را در كارهاي سخت وخشن گرفته اند , همواره تالش براين بوده تا حداكثر بهره وري از منابع حاصل شود .بنابراين بهره وري عمري به قدمت طول تاريخ بشر دارد. 9 تعريف لغوي بهره وري واژه ( )productivityيک کلمه انگليسي است که در لغت به معناي قدرت توليد ،بارور و مولد بودن است .زميني که استعداد زراعت دارد و بذر در آن رشد و نما مي کند اصطالحاً زمين ( )productiveگفته مي شود .يعني زمين مولد و بارور ،افرادي که در اجتماع ضمن داشتن توان انجام کار فاقد شغل هستند و اصطالحاً بيکار محسوب مي شوند افرادي ()non-productiveگفته مي شوند. در فرهنگ زبان ) (productiveپس واژه انگليسي به داشتن قدرت توليد و بارور بودن کسي يا .چيزي گفته مي شود 10 در زبان فارسي کلمه بهره وري به عنوان معادل ()productivity مصطلح گشته است. لغت بهره وري از نظر ادبي مصدر است ،از واژه بهره ور مشتق شده است و کلمه بهره ور به استناد فرهنگ فارسي معين بهره بر ،سود برنده و کامياب معني شده است .چنانچه مالحظه مي شود مفهوم لغوي بهره وري در زبان انگليسي با مفهوم لغوي آن در زبان فارسي متفاوت است. لذا در برخي از متون معادل هاي ديگر مانند راندمان ،بازدهي ،قدرت توليد ،قابليت و باروري کارآمد جايگزين واژه ()productivity شده اند و در مفاهيم کاربردي و علمي نيز به کار مي روند. 11 :تعريف بهره وري بهبود بهره وري موضوعي بوده است که از ابتداي تاريخ بشر و در کليه نظامهاي سياسي و اقتصادي مطرح بوده است .اما تحقيق در مورد چگونگي افزايش بهره وري بطور سيستماتيک و در چهارچوب مباحث علمي تحليلي از حدود 230سال پيش به اين طرف بطور جدي مورد توجه انديشمندان قرار گرفته است. 12 :تعريف بهره وري اولين بار كه واژه “ بهره‌وري ” به صورت رسمي ذكر شد ،در سال 1766در مقاله Quesnayبود بيش از يك قرن بعد در سال Litter ، 1883واژه “ بهره‌وري ”‌را به معني “ نيرو و ميل به توليد ” به كار برد . در سال “ 1900رابطه بين خروجي و عوامل بكار گرفته شده براي توليد آن خروجي ”‌ تعريف شد پنجاه سال بعد “ خارج قسمتي كه از تقسيم خروجي بر يكي از عوامل توليد به دست مي آيد در سال “ 1955تغيير در محصول بدست آمده براي منابع مصرف شده ” در سال “ 1962نسبت خروجي به ورودي ” و باالخره در سال 1979بهره‌وري “ نسبت خروجي قابل لمس به ورودي قابل لمس ” تعريف گرديد 13 :تعريف بهره وري ‏سازمان همکاري اقتصادي اروپا OEEC درسال 1950ميالدي چنين تعريفي ارائه داده است :بهره وري نسبت حاصله از تقسيم خروجي بر يکي از عوامل توليد است .بنابراين وقتي رابطه بين خروجي و سرمايه يا مواد خام غيره مورد نظر باشد مي توان از بهره وري سرمايه ،مواد خام و ...سخي گفت . ‏سازمان جهاني کار ILO محصوالت مختلف با ادغام چهار عامل اصلي زمين ،سرمايه ،کار و سازماندهي حاصل مي شوند .نسبت توليد بر اين عوامل معياري براي سنجش بهره وري است . 14 :تعريف بهره وري آژانس بهره وري اروپا EPA درمورد بهره وري موضوعات زير را بيان مي کند : -1بهره وري درجه استفاده موثر از هر يک از عوامل توليد است . -2بهر وري يک ديدگاه فکري است که همواره سعي دارد آنچه را که در حال حاضر موجود است بهبود بخشد .بهره وري مبتني بر اين عقيده است که انسان مي تواند کار و وظايفش را هر روز بهتر از ديروز به انجام برساند .بهره وري مستلزم آنست که به طور پيوسته تالشهايي در راه انطباق فعاليتهاي اقتصادي با شرايطي که دائما در حال تغيير است و همچنين تالشهايي براي بکارگيري نظريه ها و روش هاي جديد انجام گيرد. مرکز بهره وري ژاپن JPC هدف از بهبود بهره وري عبارتست از به حداکثر رسانيدن استفاده از منابع ،نيروي انساني ،تسهيالت و غيره به طيقه علمي و با کاهش هزينه هاي توليد ،گسترش بازارها ،افزايش اشتغال ،کوشش براي افزايش دستمزدهاي واقعي و بهبود معيارهاي زندگي آنگونه که به تفع کارکنان ،مديران و مصرف کنندگان باشد . 15 :تعريف بهره وري بطور كلي ،بهره‌وري صرفا ً يك تفكر اقتصادي نيست ،بلكه نگرش واقع گرايانه به زندگي است . يك فرهنگ است كه در آن انسان با فكر هوشمند ،فعاليتهايش را با دانشها و واقعيات منطبق مي سازند تا بهترين نتيجه را در جهت اهداف مادي و معنوي خويش به دست آورد . 16 :تعريف بهره وري بر اساس آخرين تعريفي كه از بهره‌وري شده بهره‌وري كل يك سيستم عبارتست از : نسبت خروجي قابل لمس به ورودي قابل لمس ستانده خروجيها وروديها داده =بهره‌ور در يك نگرش كلي ،وروديهاي مهم بهره‌وري ،ي نيروي انساني ‌،سرمايه ،مواد و انرژي بوده و خروجيهاي اصلي شامل واحدهاي تمام شده محصول و قطعات 17نيمه ساخته مي باشند . وروديها و خروجيهاي قابل لمس سازمان 18 برخي تصورات اشتباه در مورد بهره وري 19  بهره وري در تعارض با کيفيت نيست. بهره وري موجب کاهش اشتغال نخواهد شد. بهره وري به مفهوم زياد کار کردن نيست. بهره وري وظيفه همه است. بهره وري فق/ط ب/ا کاه/ش هزين/ه هاي نيروي انس/اني بهبود نمي يابد. بهره وري به مفهوم خساست نيست. بهره وري يک فرهنگ خاص يا نيازمند فرهنگي خاص /نيست. بهبود بهره وري بازي يک سر برد نيست. ‏Eg . 24 jo 20 مؤلفه هاي بهره وري بهره وري معيار سنجش فعاليتهاست ،از آنجا که فعاليتهاي انسان نمي تواند بدون هدف و مقصد باشد ،وقتي سخن از بهره وري پيش مي آيد ،سنجش هر فعاليتي در ارتباط با هدف انجام آن فعاليت قرار مي گيرد ،از دو زاويه کام ً ال جدا از هم قابل بررسي است. از ي/ک س/و ،نق/ش مفي/د و مؤث/ر بودن فعالي/ت دس/تيابي ب/ه هدف مورد سؤال اس/ت و از س/وي ديگ/ر راندمان فعالي/ت مطرح م/ي شود ،بنابراي/ن باي/د گفت بهره وري دو مؤلفه دارد: کارآيي اثر بخشي 21 کارآيي :نسبت بازده واقعي به دست آمده به بازدهي استاندارد و تعيين شده (مورد انتظار) کارآيي يا راندمان است .يا در واقع نسبت مقدار کاري که انجام مي شود به مقدار کاري که بايد انجام مي گيرد .براي مثال اگر بازده کارگري 120قطعه در ساعت باشد و ميزان توليد تعيين شده پس از بررسيهاي مهندسي روشها و کارسنجي 180قطعه در ساعت تعيين شده باشد ،کارآيي اين کارگر برابر 120 ‏0.667 180 خواهد بود. اثر بخشي :عبارتست از درجه و ميزان نيل به اهداف تعيين شده .به بيان ديگر اثربخشي نشان مي دهد که تا چه ميزان از تالش انجام شده نتايج مورد نظر حاصل شده است .در حالي که نحوه استفاده و بهره برداري از منابع براي نيل به نتايج، مربوط به کارآيي مي شود. .کارآيي جنبه کمي دارد و اثربخشي جنبه کيفي دارد 22 تعريف بهره وري :تعريف مديريت پيتر دراکر == اثر بخشي کارآيي= بهره وري == انجام کار درست به روش درست (انعطاف پذيري پويا در اهداف) (بهبود مستمر با نهاد سازي) 23 رابطه بهره وري ،کارايي و اثر بخشي معموال“واژه بهره وري ،کارايي و اثر بخشي با هم اشتباه گرفته مي شوند .با ارائه تعاريفي از کارآيي و اثربخشي به ذکر ارتباط بهره وري با آندو مي پردازيم : کارايي :نسبت خروجي واقعي حاصله به خروجي استاندارد مورد انتظار . اثربخشي :تا چه حد خروجيهاي به وجود آمده منطبق بر اهداف تعيين شده هستند . چنانچه معلوم است کارايي به نحوه بهره گيري از منابع توجه مي کند در حاليکه اثر بخشي به شيوۀ عملکرد و وصول به اهداف نظر دارد .بهره وري نيز برکيبي از اثربخشي و کارايي را در بر مي گيرد . مالي رابطه بين بهره وري ،اثر بخشي و کارايي را با رابطه ذيل بيان مي کند . خروجي حاصله عملکرد بدست آمده = شاخص بهره وري = منابع مصرف شده ورودي هزينه شده چنانچه مالحظه مي شود صورت کسر تابعي از اثر بخشي و مخرج کسر تابعي از کارايي است .پس :مي توان نوشت ) اثر ب خشي(F 24 ) ک ارايي(F = شاخص بهره وري نتايج بهره وري کاهش هزينه کاهش زمان افزايش کميت بهبود کيفيت 25 عوامل موثر بر بهره وري عوامل گوناگوني بر ميزان بهره وري موثرهستند كه از آن جمله مي توان به موارد زير اشاره نمود: مديريت سرمايه گذاري تحقيق و توسعه مقررات دولتي عمر كارخانه و ماشين آالت تركيب نيروي انساني درصد بهره برداري از امكانات اخالق كار امنيت شغلي 26 عوامل موثر بر بهره وري در سازمانها عوامل موثر بر بهره وري يك سازمان عوامل خارجي دولت و زيرساختها عوامل داخلي تغييرات ساختاري منابع طبيعي عوامل سخت افزاري عوامل نرمافزاري مكانيزمهاي نهادي نيروي انساني اقتصاد/ي افراد محصول (توليد) سياستها و راهبردها زمين اجتماعي و جمعيتي سازمانها و سيستمها تجهيزات و ماشينآالت زيرساختها انرژي روشهاي كار موسسات عمومي مواد اوليه شيوههاي مديريت 27 تكنولوژي مواد و انرژي ‏Eg 26jo انواع بهره /وري بهره وري جزئي بهره وري عوامل کلي بهره وري کلي 28 بهره /وري جزئي عبارتست از نسبت خروجي به يکي از ورودي هاست .به عنوان مثال بهره وري کار يعني نسبت خروجي کل به ورودي کار به عنوان يک شاخص بهره وري جزئي مي باشد .همچنين بهره وري مواد يعني نسبت خروجي کل به ورودي مواد ،شاخص بهره وري جزئي محسوب مي شود .به عبارت ديگر بهره وري جزئي نسبتي است که در صورت کسر اين نسبت ،کل خروجي ها يا محصوالت است و مخرج آن تنها يکي از ورودي ها از قبيل سرمايه ،نيروي انساني ،مواد و ...مي باشد . 29 مزايا بهره وري جزئي :مزاياي استفاده از شاخصهاي بهره وري جزئي عبارتند از .درکآنها آساناست1- .جمع آورياطالعاتآساناست2- .محاسبه ش اخصهايمربوطه آساناست3- .ب ه خاطر س هولتهايف وق ،ب ه راحتيق ابلارائه ک ردنب ه مديراناست4- ب عضياز اطالعاتمربوط ( مثال“ميزانمحصولب ه ازايهر ن فر س اعت)در 5- .ص نعتوجود دارد اگر ب ا ب هره وريک ليب کار گ رفته ش ود وسيله خوبيب رايعيبي ابيو 6- .ب هبود ب هره وريخواهد ب ود 30 محدوديت ها بهره وري جزئي محدوديت هاي استفاده از شاخصهاي بهره وري :جزئي عبارتند از ک اربرد آنها ب ه ت نهاييميت واند موجباشتباه در ت صميم 1- .گ يريش ود .ت واناييت وضيح افزايشي ا ک اهشهزينه ک ليرا ن دارد 2- ک نترلس ود ب ه ک مکش اخصهايب هره وريجزئيمانند 3- .انداختنت ير در ت اريکياست 31 بهره وري عوامل کلي بهره وري عوامل کلي نسبت خروجي يا محصول خالص به مجموع عوامل ورودي کار و سرمايه است .در صورت کسر محصول خالص يعني خروجي کل منهاي مواد و خدمات خريداري شده را داريم و مخرج کسر تنها مرکب از عوامل ورودي کار و سرمايه است . خروجي خالص ورودي ( سرمايه ،کار ) مواد اوليه و خدمات خريداري شده – خروجي کل ورودي ( سرمايه ،کار ) 32 = بهره وري عوامل کلي = مزايا بهره وري عوامل کلي :مزاياي اين شاخص عبارتند از اطالعاتب ه راحتياز س وابقش رک تق ابلحصولاست1- .از ديدگاه اقتصادداناندارايجذابيتاست2- 33 محدوديتها بهره وري عوامل کلي :محدوديتهاي اين شاخص عبارتند از ن ميت واند ت اثير وروديهايديگر از ق بيلمواد و 1- .ت کنولوژيرا منظور ک ند وقتيک ه س هم هزينه مواد در ق يمتت مام ش ده ق ابل2- .ت وجه ب اشد اينروشمناسبن يست ف قط وروديهايک ار و س رمايه در آنمنظور ميش ود 3- 34 بهره وري کلي بهره وري کلي عبارت از کل خروجي يا حاصل جمع تمام عوامل ورودي است لذا شاخص بهره وري کلي تاثير مشترک همه ورودي ها به توليد خروجي را منعکس مي کند : کل خروجي ها يا محصوالت مجموع تمام ورودي هاي مصرف شده = بهره وري کلي ‏Eg 34 jo 35 مزايا بهره وري کلي :مزاياي شاخص بهره وري کلي عبارتند از ب ا در ن ظر گ رفتنعواملک ميتپ ذير خروجيو وروديمي1- .ت وانت صوير واقعياقتصادياز ش رک تارائه داد مديريتس طوح ب ا الميت واند ب ا استفاده از ش اخصب هره 2- .وريک ليس وددهيرا ک نترلک ند اگر ب ا ش اخصهايجزييت وام ش ود ،ب ه طور موثريمي3- .ت واند در جهتدهيت صميماتمديريتدخا لتک ند .ت حليلحساسيتب ه راحتيق ابلانجام است4- .ارتباط مستقيميب ا هزينه ک لدارد 5- 36 محدوديتها بهره وري کلي :محدوديتهاي شاخص بهره وري کلي عبارتند از اطالعاتال زم ب رايمحاسبه اينن وع ب هره ورين سبتا ب ه 1- دشواريق ابلدستيابياستمگر اينکه س يستمهايجمع آورياطالعات .از پ يشب راياينمنظور طراحيش ده ب اشند ب ا مسايلب رخورد ک ليک رده و ب ه طور خاصيب ه ي ک2- .ن وع وروديت وجه ن ميک ند 37 سطوح بهره وري بهره وري در سطح بين المللي بهره وري در سطح ملي بهره وري در سطح صنعت بهره وري در سطح بين شرکتها بهره وري در سطح شرکتها 38 اقتصاددانها تالشهاي زيادي براي معرفي شاخصهايي براي مقايسه بهره وري در سطح بين المللي انجام داده اند . روستا اولين کسي بود که بهره وري صنايع در آمريکا و انگلستان را مقايسه نمود .او براي مقايسه بهره وري از چهار شاخص استفاده کرد . ( )1خروجي ناخالص به ازاي هر نيروي کار ()2خروجي خالص به ازاي هر نيروي کار ()3مقايسه خروجي فيزيکي (خالص و ناخالص )به ازاي هر نيروي کار ()4مقايسه فيزيکي مواد ورودي . 39 بهره وري در سطح بين المللي شلتون و چندلر شاخصهايي ارائه کردند که معموال براي مقايسه بهره وري در کشورها مورد استفاده قرار مي گيرد .اين شاخصها عبارتند از ()1هزينه ساعتي نيروي کار ()2خروجي به ازاي هر نفر ساعت ()3سهم هزينه نيروي کار در هزينه کل سازمان همکاريهاي اقتصادي اروپا (( OEECاز شاخصهاي توليدناخالص داخلي ()GDPسرانه و توليد ناخالص داخلي به ازاي نيروهاي شاغل براي مقايسه ميزان بهره وري در کشورهاي مختلف استفاده مي کند .از طريق بهره و ري د رسطح بين المللي مي توان پتانسيل بالقوه هر کشور را جهت ماکزيمم کردن بهره وري دنيا شناسايي نمود . 40 خروجيهاي ملي در شاخص هايي از قبيل در آمد ملي ()NIتوليد ناخالص ملي ()GNPتوليد خالص ملي ()NNPو توليد ناخالص داخلي ()GDPمنعکس مي شود . شاخص هاي بهره وري در سطح ملي به سه دسته تقسيم مي شوند : الف )شاخصهاي بهره وري کار : از اين شاخص بيش از ساير شاخص ها استفاده مي شود و منظور از افزايش آن ستانده بيشتر کاالها و خدمات به ازاءهر نفر ساعت است .معموال از دو نوع شاخص بهره وري کار با روابط زير استفاده مي شود : ارزش ثابت کاالها و خدمات توليد شده بر حسب واحد پول = بهره وري کار ): (1 نفر ساعت به کار گرفته شده براي اين توليدات خروجي (ستانده ) = بهره وري کار ): (2 نفر ساعت و زندار درشاخص ( )2ترکيب و کيفيت نفر ساعتهاي رشته هاي گوناگون با وزن دهي تعديل و همگن مي شوند. 41 ب)شاخص بهره وري سرمايه :اين شاخص طبق تعريف از رابطه زير بدست :مي آيد خروجي (ستانده ) = بهره وري سرمايه ورودي سرمايه ج)شاخص بهره وري کار وسرمايه :دو فرمول ارائه شده براي محاسبه اين شاخص عبارتند از : خروجي (ستانده ) سرمايه +کار ب هره وريک ار وسرمايه = ()1 توليد ناخالص داخلي (با کسر استهالک ) مجموع وزني سرمايه و کار 42 ب هره وريک ار و س رمايه = ( )2 بهره وري براي بخش هاي گوناگون صنعت با تقسيم توليد ناخالص داخلي واقعي هر بخش از صنعت به تعداد افراد شاغل در آن بخش به طريقي مشابه با شاخصهاي بهره وري در سطح اقتصاد ملي تعيين مي شود .توليد ناخالص داخلي()GDPعبارت از ارزش کاالها و خدمات توليد شده در يک دوره منهاي هزينه هاي مواد و ديگر هزينه هاي صرف شده براي توليد اين کاالها و خدمات مي باشد. 43 اين نوع بهره وري ،امکان مقايسه شرکتهاي مختلف توليدي د ررشته هاي مشابه صنعت و بازرگاني را فراهم مي آورد . در سطح اقتصاد ملي ،بهره وري را مي توان از طريق مقاديري مانند تن يا واحد کاال براي هر نفر ساعت به نحو موثر اندازه گيري کرد ،اما در جهان واقع عمل اندازه گيري بهر وري با استفاده از ارزشهاي پولي انجام مي شود تا به اين طريق از برخورد با مشکل اندازه گيري کاالها بر اساس وزن و تعداد جلوگيري شود .تفاوت ارزش بين فروش ها و خريدها که نشان دهنده ارزش افزوده يا توليد واقعي کاالها و خدمات مي باشد به عنوان يک عامل استاندارد اندازه گيري بهره وري در سطح بين شرکتها انتخاب مي شود. 44 ارزيابي بهره وري در سطح شرکتها و سازمانها از آن جهت حائز اهميت است که مجموعه اين شرکتهاتشکيل دهنده اقتصاد ملي هستند و البته بهره وري در اين سطح با فعاليت هاي روزمره افراد ارتباط نزديکتر و ملموس تري نيز پيدا مي کند . شرکتي که در ميانه راه برنامه بهبود بهره وري است در يکي از مراحل يا فازهاي زير به سر مي برد : • اندازه گيري بهره وري • ارزيابي بهره وري • برنامه ريزي بهره وري • بهبود بهره وري 45 46