پرورش زنبورعسل

به نام خدا پرورش زنبور عسل تهیه :حسین بخارائی مقدمه • • • • • زنب ورداری ی ا پ رورش زنبورعس ل یکی از ش اخه‌های مهم کشاورزی و دامپروری است. این فع الیت عالوه ب ر تولی د عسل ،در تولی د محص والت دیگ ری مانن د م وم ،ژل روی ال ،بره‌م وم و گ رده گ ل ن یز نقش دارد. زنبورعس ل از مهم‌ت رین حش رات گرده‌افش ان اس ت و در اف زایش عملک رد بس یاری از محص والت کش اورزی نقش اساسی دارد. پرورش زنبورعس ل می‌توان د ب ه عن وان ی ک ش غل خ انگی، روستایی یا صنعتی مورد توجه قرار گیرد. این حرفه به سرمایه اولیه نسبتًا محدود ،دانش فنی و مدیریت دقیق نیاز دارد. اهمیت زنبورداری • تولی د عس ل ط بیعی و س ایر فرآورده‌ه ای ارزشمند • کم ک ب ه گرده‌افش انی گیاه ان و اف زایش عملکرد باغ‌ها و مزارع • ایج اد اش تغال و درآم دزایی در من اطق شهری و روستایی • استفاده از زمین کم برای شروع فعالیت • امک ان توس عه کس ب‌وکار ب ا اف زایش تع داد کندوها • نقش مهم در حفظ تنوع زیستی و تعادل تاریخچه زنبورداری • زنبورداری از قدیمی‌ترین فعالیت‌های انسان در استفاده از حشرات مفید است. • انس ان‌های اولی ه عس ل را از النه‌ه ای ط بیعی زنب ور جمع‌آوری می‌کردند. • با گذش ت زم ان ،کن دوهای ابت دایی از گ ل ،چ وب، سفال و تنه درخت ساخته شدند. • ام روزه زنب ورداری ب ه ص ورت علمی و صنعتی انج ام می‌شود و از کندوهای استاندارد استفاده می‌گردد. • در ایران نیز زنبورداری سابقه طوالنی دارد و به‌ویژه در مناطق کوهستانی و معتدل رواج زیادی داشته است. تعریف زنبورداری • زنب ورداری ب ه مجموع ه فعالیت‌ه ایی گفت ه می‌ش ود ک ه ب رای نگه داری ،تکث یر و م دیریت کلنی‌ه ای زنبورعس ل ب ه منظ ور تولی د عس ل و س ایر محص والت انج ام می‌گ یرد. هدف زنب ورداری فقط تولید عسل نیس ت ،بلکه شامل موارد زیر نیز می‌شود: .1تولید ملکه و بچه‌کندو .2تولید موم ،ژل رویال و بره‌موم .3اس تفاده از زنب ور ب رای گرده‌افش انی محصوالت کشاورزی جایگاه زنبورعسل در طبیعت • زنبورعس ل از مهم‌ت رین حش رات گرده‌افش ان در طبیعت است. • بس یاری از گیاه ان زراعی و ب اغی ب رای تولی د میوه و بذر ،به گرده‌افشانی وابسته‌اند. • زنبوره ا ب ا انتق ال گ رده از گ ل ن ر ب ه گ ل م اده، ب اعث تش کیل می وه و اف زایش ب اردهی می‌شوند. • حض ور زنب ور در ط بیعت ،بخش ی از زنج یره پایداری محیط زیست و کشاورزی است. انواع زنبور در کندو • • • • • • • • • • • • • در هر کندوی زنبورعسل معموًال سه نوع زنبور وجود دارد: )1ملکه تنها ماده کامل و بارور کلنی وظیفه اصلی :تخم‌گذاری مرکز انسجام و نظم کلنی )2زنبورهای کارگر ماده‌های عقیم بیشترین جمعیت کندو را تشکیل می‌دهند مسئول تمام کارهای داخل و خارج کندو هستند )3زنبورهای نر وظیفه اصلی آن‌ها جفت‌گیری با ملکه است در کارهای کندو نقشی ندارند معموًال در فصل‌های سرد از کندو حذف می‌شوند ملکه و نقش آن • ملکه بزرگ‌ترین زنبور کندو است. • عم ر ملک ه از س ایر زنبوره ا بیش تر اس ت و ممکن است چند سال زنده بماند. • مهم‌ت رین وظیف ه ملک ه ،تخم‌گذاری منظم و مداوم است. • ملک ه ب ا ترش ح فرمون‌ه ا م وجب حف ظ نظم اجتماعی و هماهنگی کلنی می‌شود. • ضعف ی ا پ یری ملک ه ب اعث ک اهش جمعیت و افت عملکرد کندو خواهد شد. زنبور کارگر و وظایف آن • زنبوره ای ک ارگر بس ته ب ه س ن خ ود وظ ایف مختلفی دارند: .1تمیز کردن سلول‌ها .2تغذیه الروها و ملکه .3ترشح موم و ساخت شان .4تهویه و تنظیم دمای کندو .5نگهبانی از ورودی کندو .6جمع‌آوری شهد ،گرده ،آب و بره‌موم .7تبدیل شهد به عسل و ذخیره‌سازی آن زنبور نر و وظیفه آن • زنب ور ن ر از تخم‌ه ای بارورنش ده ب ه وج ود می‌آید. • بدن آن درشت‌تر از کارگر و فاقد نیش است. • مهم‌ت رین وظیف ه زنب ور ن ر ،جفت‌گ یری ب ا ملکه است. • نره ا در جمع‌آوری غ ذا ی ا س اخت کن دو نقش ی ندارند. • در پایان فصل شهد ،اگر منابع غ ذایی کم شود، کارگرها نرها را از کندو بیرون می‌کنند. چرخه زندگی زنبورعسل • زنبورعسل دارای چهار مرحله رشد است: .1تخم .2الرو .3شفیره .4زنبور بالغ • مدت رشد تقریبی: .1ملکه :حدود 16روز .2کارگر :حدود 21روز .3نر :حدود 24روز • این تف اوت زم انی ب ه دلی ل تف اوت در ن وع تغذی ه و س اختار زیس تی آن‌هاست. محصوالت زنبورعسل • مهم‌ترین محصوالت زنبورعسل عبارت‌اند از: .1عسل .2موم .3ژل رویال .4بره‌موم .5گرده گل .6زهر زنبورعسل (در برخی فعالیت‌های تخصصی) • هر ی ک از این محص والت ارزش اقتص ادی و درم انی ویژه‌ای دارند. عسل و ویژگی‌های آن • عس ل مهم‌ت رین محص ول زنب ورداری اس ت .زنبوره ا ش هد گل‌ه ا را جمع‌آوری ک رده و پس از تغی یرات آن زیمی و ک اهش رط وبت ،آن را ب ه عس ل تب دیل می‌کنن د .ترکیب ات اصلی عسل: • قندهای ساده مانند فروکتوز و گلوکز .1آب .2آنزیم‌ها .3مواد معدنی .4ویتامین‌ها و ترکیبات معطر • کیفیت عس ل ب ه ع واملی مانن د ن وع گی اه ،ش رایط آب‌وهوایی ،مدیریت کندو و نحوه برداشت بس تگی دارد. سایر فرآورده‌های زنبورعسل • موم: .1توسط زنبورهای کارگر ترشح می‌شود. .2برای س اخت ش ان و س لول‌های ذخ یره عس ل و پ رورش ن وزادان اس تفاده می‌شود. • ژل رویال: .1ماده‌ای مغذی که برای تغذیه ملکه و الروهای جوان تولید می‌شود. .2ارزش اقتصادی باالیی دارد. • بره‌موم: .1ماده‌ای رزینی که زنبورها از گیاهان جمع‌آوری می‌کنند. .2برای ضدعفونی و پوشاندن شکاف‌های کندو کاربرد دارد. • گرده گل: .1منبع مهم پروتئین برای زنبورها .2در تغذیه الروها و رشد کلنی اهمیت دارد شرایط الزم برای شروع زنبورداری • برای ش روع پ رورش زنبورعس ل ،م وارد زی ر ضروری است: .1عالقه و آموزش اولیه .2انتخاب مکان مناسب برای زنبورستان .3تهیه کندو و تجهیزات الزم .4خرید کلنی سالم و قوی .5آشنایی با فصل‌ها و رفتار زنبورها .6توانایی مدیریت بیماری‌ها و تغذیه .7رعایت نکات ایمنی و بهداشتی انتخاب محل مناسب زنبورستان • محل استقرار کندوها باید دارای ویژگی‌های زیر باشد: .1دسترس ی مناس ب ب ه گ ل و گی اه و من ابع ش هد و گرده .2فاصله مناسب از آلودگی‌های صنعتی و سموم .3دور بودن از رفت‌وآمد زیاد انسان و دام .4برخورداری از آب کافی و تمیز .5داشتن تهویه مناسب و نور کافی .6مح افظت در براب ر ب اد ش دید ،رط وبت زی اد و گرم ای شدید .7امکان دسترسی زنبوردار برای بازدید و حمل‌ونقل تجهیزات مورد نیاز زنبورداری • • • • • • • • • • کندو و قاب‌های آن لباس مخصوص زنبورداری نقاب و دستکش اهرم کندو دودی برس زنبورداری ظرف تغذیه اکستراکتور یا دستگاه استخراج عسل چاقوی پولک‌تراش تله و ابزار کنترل آفات در صورت نیاز کندو و اجزای آن • کندو محل زندگی کلنی زنبورعسل است و باید شرایط مناسب برای رشد و فعالیت آن‌ها را فراهم کند. • اجزای مهم کندو: .1 کف کندو .2 بدنه کندو .3 قاب‌ها .4 شان مومی .5 درب کندو .6 طبق عسل .7 تخته پرواز .8شبکه مانع ملکه (در برخی مدیریت‌ها) • کن دوهای م درن معم وًال ط وری ط راحی می‌ش وند ک ه بازدی د ،برداش ت عس ل و مدیریت کلنی را آسان کنند. تهیه کلنی و استقرار کندو • برای شروع زنبورداری می‌توان: .1یک کلنی آماده و قوی خریداری کرد .2یا از یک زنبوردار حرفه‌ای بچه‌کندو تهیه نمود • ویژگی‌های یک کلنی خوب: .1 .2 .3 .4 .5 .6 ملکه سالم و فعال جمعیت مناسب زنبور کارگر وجود تخم ،الرو و شفیره نبود عالئم بیماری ذخیره مناسب عسل و گرده رفتار نسبتًا آرام و منظم تغذیه زنبورعسل • • • • • • • • • • • • زنبورها به دو منبع غذایی اصلی نیاز دارند: )1مواد قندی: شهد گل‌ها عسل ذخیره‌شده شربت شکر در مواقع کمبود )2مواد پروتئینی: گرده گل جایگزین‌های پروتئینی در شرایط خاص نکات مهم تغذیه: تغذیه مصنوعی باید اصولی و در زمان مناسب انجام شود. تغذی ه کمکی معموًال در زمان کمبود شهد ،زمستان‌گذرانی یا تقویت کلنی انجام می‌شود. آب سالم نیز یکی از نیازهای اساسی کلنی است. مدیریت کندو در فصل بهار • به ار مهم‌ت رین فص ل رش د کل نی اس ت .اق دامات اص لی در این فصل: .1بررسی سالمت ملکه .2کنترل جمعیت و وضعیت تخم‌گذاری .3تأمین غذای کافی در صورت کمبود .4افزودن قاب یا طبق در صورت افزایش جمعیت .5پیشگیری از بچه‌دهی ناخواسته .6کنترل بیماری‌ها و آفات .7آماده‌سازی کلنی برای استفاده از شهد بهاره مدیریت کندو در تابستان • در تابس تان فع الیت زنبوره ا ب رای جمع‌آوری ش هد زی اد اس ت. اقدامات مهم: .1تأمین آب کافی .2ایجاد سایه مناسب در مناطق گرم .3جلوگیری از غارت کندوها .4کنترل تهویه داخل کندو .5افزودن فضای کافی برای ذخیره عسل .6برداشت عسل در زمان مناسب .7مراقبت از ضعف کلنی در گرمای شدید مدیریت کندو در پاییز • پاییز فصل آماده‌سازی برای زمستان است: .1ارزیابی قدرت کلنی .2بررسی وجود ملکه سالم .3تأمین ذخیره غذایی کافی .4درمان و کنترل بیماری‌ها و انگل‌ها .5کاهش فضای اضافی کندو برای حفظ گرما .6ادغام کلنی‌های بسیار ضعیف در صورت نیاز .7کاهش ورودی کن دو ب رای جلوگ یری از ورود آف ات و سرما مدیریت کندو در زمستان • در زمستان هدف اصلی ،زنده نگه داشتن کلنی و حفظ انرژی آن است: .1جلوگیری از اتالف گرما .2کاهش باز و بسته کردن کندو .3تأمین غذای کافی برای دوره سرما .4محافظت کندو در برابر باد و بارندگی .5بررس ی غیرمس تقیم وض عیت کن دو ب دون ایج اد استرس .6جلوگیری از رطوبت بیش از حد داخل کندو بیماری‌ها و آفات مهم زنبورعسل • مهم‌ترین تهدیدهای کلنی عبارت‌اند از: • الف) بیماری‌ها: .1لوک آمریکایی .2لوک اروپایی .3نوزما .4بیماری‌های ویروسی .5گچ‌بره و برخی بیماری‌های قارچی • ب) آفات و انگل‌ها: .1کنه واروآ .2بید موم .3مورچه ،زنبورهای مهاجم و برخی شکارچیان .4موش و پرندگان در بعضی مناطق • رعایت بهداشت زنبورستان و بازدید منظم ،کلید پیشگیری از این مشکالت است. جدول بیماری های زنبورعسل بیماری /آفت عامل عالئم مهم کنترل لوک آمریکایی باکتری الرو چسبناک ،بوی بد ،درپوش فرورفته حذف قاب آلوده، ضدعفونی لوک اروپایی باکتری مرگ الرو قبل از بسته شدن حجره تقویت کلنی، بهداشت نوزما انگل میکروسپوریدی ضعف ،کاهش جمعیت ،افت تولید عسل تهویه ،تغذیه ،کاهش رطوبت واروآ کنه ضعف زنبور، بدشکلی بال ،کاهش جمعیت پایش و کنترل منظم کنه گچ‌بره قارچ الروهای سفید و گچی کاهش رطوبت، حذف آلودگی ساک‌برود ویروس الرو کیسه‌ای ،ضعف نوزادان تقویت کلنی، بهداشت بید موم آفت تخریب شان‌ها و قاب‌ها نگهداری درست قاب‌ها ،کلنی قوی کنه واروآ و اهمیت آن • واروآ یکی از مهم‌ترین انگل‌های زنبورعسل در جهان اس ت .این کن ه از ب دن زنب ور و ن وزادان تغذی ه ک رده و موجب ضعف کلنی می‌شود .وجود واروآ باعث: .1کاهش قدرت زنبورها .2انتقال برخی ویروس‌ها .3افت تولید عسل .4تلفات زمستانه • کن ترل واروآ بای د به‌ص ورت منظم ،علمی و در زمان مناسب انجام شود. کنه واروا اصول پیشگیری و کنترل بیماری‌ها • • • • • • • • • خرید کلنی از منابع معتبر ضدعفونی و تمیز نگه داشتن تجهیزات بازدید منظم کندوها تعویض به‌موقع ملکه‌های ضعیف جلوگیری از ورود قاب‌ها و وسایل آلوده تغذیه مناسب و تقویت کلنی‌های ضعیف کنترل کنه‌ها و آفات حذف یا قرنطینه کلنی‌های بیمار رعایت اصول امنیت زیستی زنبورستان برای جلوگیری از انتشار بیماری بین کلنی‌ها بچه‌دهی و تکثیر کلنی • بچه‌دهی یکی از روش‌ه ای ط بیعی تکث یر کل نی اس ت .در ش رایطی مانن د ت راکم جمعیت، کمب ود فض ا ی ا پ یری ملک ه ،کل نی ممکن اس ت بچ ه بده د .اگ ر بچه‌دهی کن ترل نش ود، می‌توان د ب اعث ک اهش تولی د عس ل ش ود. زنبوردار باید با مدیریت صحیح: .1فضای کندو را افزایش دهد .2ملکه را کنترل کند .3در ص ورت نی از تقس یم مص نوعی کل نی انج ام دهد برداشت عسل • برای برداشت اصولی عسل باید به نکات زیر توجه کرد: .1عس ل زم انی برداش ت ش ود ک ه بخش زی ادی از سلول‌ها پوشیده (موم‌گیری) شده باشند .2برداش ت در زم ان مناس ب فص ل و ب ا کم ترین تنش برای کلنی انجام شود .3قاب‌ه ای دارای ن وزاد نبای د ب ا قاب‌ه ای عس ل اش تباه شوند .4ابزار برداشت باید تمیز و بهداشتی باشد .5عس ل برداشت‌ش ده بای د از آل ودگی ،رط وبت و گرمای شدید محافظت شود استخراج و بسته‌بندی عسل • مراحل کلی: .1خارج کردن قاب‌های عسل از کندو .2برداشتن پولک‌های مومی .3قرار دادن قاب‌ها در دستگاه استخراج .4صاف کردن و ته‌نشینی عسل .5بسته‌بندی در ظروف مناسب و بهداشتی .6نگهداری در محیط خشک ،خنک و دور از نور مستقیم • نکت ه :کیفیت بس ته‌بندی در ف روش محص ول بس یار مهم است و ظاهر مناسب ،اعتماد مشتری را افزایش می‌دهد. عوامل مؤثر بر کیفیت عسل • نوع گیاه و منبع شهد • سالمت کلنی • زمان برداشت • میزان رطوبت عسل • نحوه استخراج و نگهداری • آلودگی‌های محیطی • استفاده نادرست از تغذیه مصنوعی • اختالط عسل‌های نامرغوب با عسل طبیعی مزایای اقتصادی زنبورداری • نی از ب ه فض ای کم نس بت ب ه بس یاری از مش اغل کشاورزی • امکان کسب درآمد از چند محصول مختلف • قابلیت ش روع در مقی اس کوچ ک و توس عه تدریجی • امکان فروش مستقیم عسل به مصرف‌کننده • امک ان تولی د محص والت ج انبی ب ا ارزش اف زوده باال • نقش م ؤثر در اف زایش تولی د محص والت کشاورزی از طریق گرده‌افشانی چالش‌های زنبورداری • بیماری‌ها و آفات به‌ویژه واروآ • تغییرات اقلیمی و خشکسالی • کمبود پوشش گیاهی و منابع شهد • مصرف سموم در کشاورزی • تلفات زمستانه و ضعف کلنی • نوسان قیمت تجهیزات و نهاده‌ها • تقلب در بازار عسل و کاهش اعتماد مصرف‌کننده • نیاز به دانش و تجربه مستمر ویژگی‌های یک زنبوردار موفق • صبر و دقت باال • عالقه به طبیعت و کار میدانی • توانایی مشاهده و تحلیل وضعیت کندو • یادگیری مستمر و به‌روز بودن • رعایت بهداشت و اصول ایمنی • مدیریت هزینه‌ها و بازار فروش • توان ایی تص میم‌گیری در ش رایط مختل ف آب‌وهوایی و فصلی جمع‌بندی • زنب ورداری یکی از فعالیت‌ه ای مهم و س ودمند در بخش کشاورزی است. • این حرف ه عالوه ب ر تولی د عس ل ،در گرده‌افشانی و حفظ محیط زیست نیز اهمیت فراوانی دارد. • موفقیت در پ رورش زنبورعس ل ب ه ش ناخت رفت ار زنبورها ،انتخاب محل مناسب ،تغذیه صحیح، کنترل بیماری‌ها و مدیریت فصلی کندو وابسته است. • با آم وزش مناس ب و رع ایت اص ول علمی ،زنب ورداری می‌توان د ب ه ی ک فع الیت اقتص ادی پای دار و سودآور تبدیل شود.