پرورش کبک

به نام خدا پرورش کبک تهیه :حسین بخارائی مقدمه • پرورش کبک یکی از شاخه‌های مهم صنعت پرورش طیور است که در سال‌های اخیر به دلیل افزایش تقاضا برای گوش ت س الم ،کم‌چ رب و ب اکیفیت ،م ورد توج ه سرمایه‌گذاران و دامپروران قرار گرفته است .کبک عالوه بر داشتن گوش تی با ارزش غذایی باال ،تخم‌هایی مغ ذی تولید می‌کند که در صنایع غذایی و تکثیر نیز کاربرد دارند. • یکی از مزیت‌های مهم پرورش کبک ،امکان راه‌اندازی آن در مقیاس‌های کوچک ،متوسط و صنعتی است .این پرنده نسبت به بسیاری از طیور دیگر مقاومت بیشتری در برابر ش رایط محیطی دارد و در ص ورت م دیریت ص حیح، می‌تواند بازده اقتصادی مطلوبی داشته باشد. تاریخچه پرورش کبک • کب ک از گذش ته‌های دور در من اطق کوهس تانی آس یا، اروپا و خاورمیانه زندگی می‌کرده است .در ایران نیز این پرنده از دیرباز در رشته‌کوه‌های البرز ،زاگرس و سایر مناطق مرتفع یافت می‌شود. • در گذشته بیشتر شکار کبک برای تأمین گوشت انجام می‌ش د ،ام ا ب ا ک اهش جمعیت کبک‌ه ای وحش ی و اف زایش تقاض ای ب ازار ،پ رورش ص نعتی آن توس عه یافت .امروزه در بسیاری از کشورها از جمله ایران، ترکی ه ،فرانس ه ،اس پانیا و چین ،واح دهای ص نعتی پرورش کبک فعالیت می‌کنند. ویژگی‌های زیستی کبک • کب ک پرن ده‌ای زمی نی اس ت ک ه بیش تر زم ان خ ود را روی زمین سپری می‌کند و توانایی دویدن بسیار باالیی دارد .پرواز آن معموًال کوت اه و سریع است و بیشتر برای فرار از ش کارچیان استفاده می‌شود. • ویژگی‌های زیستی کبک عبارت‌اند از: .1طول بدن حدود ۳۰تا ۳۵سانتی‌متر .2وزن بین ۴۰۰تا ۷۰۰گرم .3طول عمر ۵تا ۷سال (در شرایط مناسب) .4بلوغ جنسی در سن ۶تا ۸ماهگی .5رفتار اجتماعی و زندگی گروهی .6فعالیت بیشتر در ساعات اولیه صبح و عصر نژادها و گونه‌های کبک • گونه‌های مختلفی از کبک در جهان وجود دارد که هر کدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. • .۱کبک معمولی :رایج‌ترین گونه برای پرورش در ایران. • .۲کب ک چی ل :بیش تر در من اطق سردس یر زن دگی می‌کند و جثه نسبتًا کوچکی دارد. • .۳کبک دری :جثه بزرگ‌تر و مقاومت باال در مناطق کوهستانی. • .۴کب ک ع ربی :در من اطق گ رم و خش ک زن دگی می‌کند. • انتخ اب ن ژاد مناس ب ب ر اس اس ش رایط آب‌وه وایی، هدف پرورش و بازار فروش انجام می‌شود. ارزش غذایی گوشت کبک • گوش ت کب ک یکی از س الم‌ترین ان واع گوش ت س فید محس وب می‌شود و به دلیل ترکیب مناسب مواد مغذی ،در رژیم غذایی بسیاری از افراد توصیه می‌شود. • ویژگی‌های تغذیه‌ای: .1پروتئین باال (حدود ۲۳تا ۲۵درصد) .2چربی پایین .3کلسترول کمتر نسبت به گوشت قرمز .4سرشار از آهن ،فسفر و روی .5دارای ویتامین‌های گروه ،Bبه‌ویژه B6و B12 .6به همین دلی ل ،گوش ت کب ک ب رای کودک ان ،س المندان، ورزشکاران و افرادی که رژیم غذایی کم‌چرب دارند ،گزینه‌ای مناسب است. ساختمان و تجهیزات سالن • یک سالن استاندارد پرورش کبک باید شرایط مناسبی برای رشد ،سالمت و تولیدمثل پرندگان فراهم کند. • تجهیزات اصلی عبارت‌اند از: .1 سیستم تهویه برای تأمین هوای تازه .2 سیستم گرمایشی برای جوجه‌ها .3 سیستم سرمایشی در مناطق گرم .4 دان‌خوری و آب‌خوری استاندارد .5 نورپردازی قابل تنظیم .6 بستر مناسب مانند پوشال یا خاک‌اره .7 • اس تفاده از تجه یزات مناس ب ب اعث ک اهش تلف ات و اف زایش به ره‌وری می‌شود. دستگاه جوجه‌کشی در واحدهای تکثیر شرایط محیطی مناسب • برای دستیابی به بهترین عملکرد ،باید شرایط محیطی به‌طور مداوم کنترل شود. • دما: .1 جوجه‌ها ۳۵ :درجه در هفته اول و کاهش تدریجی .2 پرندگان بالغ ۲۰ :تا ۲۵درجه • رطوبت: • حدود ۵۰تا ۶۰درصد • نور: .1 جوجه‌ها :نور تقریبًا مداوم در روزهای اول .2 بالغ‌ها ۱۴ :تا ۱۶ساعت نور در دوره تخم‌گذاری • تهویه: .1 خروج گازهای مضر مانند آمونیاک .2 تأمین اکسیژن کافی .3 کاهش رطوبت اضافی تغذیه در مراحل مختلف رشد • نیاز غذایی کبک در هر مرحله متفاوت است. • جوجه‌ها: .1 پروتئین باال ( ۲۶تا ۲۸درصد) .2 انرژی کافی .3 ویتامین‌های A، Dو E • دوره رشد: .1 کاهش تدریجی پروتئین .2 افزایش انرژی جیره • دوره تخم‌گذاری: .1 افزایش کلسیم برای تشکیل پوسته تخم .2 استفاده از مکمل‌های معدنی .3 تأمین فسفر و ویتامین D • تغذیه مناسب باعث رشد بهتر ،افزایش تولید تخم و کاهش بیماری‌ها می‌شود. مدیریت بهداشت • رع ایت اص ول بهداش تی مهم‌ت رین عام ل م وفقیت در پ رورش کب ک است. • اقدامات بهداشتی شامل: .1ضدعفونی سالن قبل از ورود جوجه‌ها .2شست‌وشوی روزانه آب‌خوری‌ها .3جمع‌آوری کود و فضوالت .4کنترل جوندگان و حشرات .5استفاده از لباس و کفش مخصوص سالن .6جلوگیری از ورود افراد متفرقه • این اق دامات احتم ال ش یوع بیم اری را به‌ط ور قاب ل ت وجهی ک اهش می‌دهد. تولیدمثل و تخم‌گذاری • کبک‌ها معموًال در سن ۶تا ۸ماهگی به بلوغ جنسی می‌رسند .با شروع فصل بهار ،فعالیت تولیدمثلی آن‌ها افزایش می‌یابد و ماده‌ها تخم‌گذاری را آغاز می‌کنند. در واحدهای صنعتی ،با استفاده از نور مصنوعی و تغذیه مناسب می‌توان فصل تولید را تا حدودی کنترل و طوالنی‌تر کرد. • هر کبک ماده در شرایط مناسب می‌تواند ساالنه ۴۰تا ۶۰تخم تولید کند و در برخی گله‌های اصالح‌شده ،این تعداد حتی به ۸۰تا ۱۰۰تخم نیز می‌رسد .وزن هر تخم ح دود ۱۸ت ا ۲۲گ رم اس ت و تخم‌ه ا عالوه ب ر مص رف خ وراکی ،ب رای جوجه‌کشی نیز استفاده می‌شوند. • عوامل مؤثر بر تولید تخم: .1تغذیه متعادل .2سن پرنده .3نور کافی (حدود ۱۴تا ۱۶ساعت در روز) .4دمای مناسب سالن .5کاهش استرس و سروصدا .6سالمت گله جوجه‌کشی • در واحدهای صنعتی ،بیشتر جوجه‌ها با استفاده از دستگاه جوجه‌کشی تولید می‌شوند .برای دستیابی به درصد هچ (خروج جوجه از تخم) باال ،باید دما ،رطوبت و تهویه دستگاه به‌دقت کنترل شوند. • مراحل جوجه‌کشی: .1انتخاب تخم‌های سالم و تمیز .2نگهداری تخم‌ها قبل از جوجه‌کشی در دمای مناسب .3قرار دادن تخم‌ها در دستگاه .4چرخاندن منظم تخم‌ها تا چند روز پایانی .5انتقال به دستگاه هچر .6خروج جوجه‌ها و انتقال به سالن پرورش • شرایط مناسب دستگاه: .1دما :حدود ۳۷٫۵درجه سانتی‌گراد .2رطوبت ۵۵ :تا ۶۰درصد در بیشتر دوره و حدود ۶۵تا ۷۰درصد در روزهای پایانی .3مدت جوجه‌کشی ۲۳ :تا ۲۵روز پرورش جوجه کبک • جوجه‌های کبک در هفته‌های اول زندگی بسیار حساس هستند و به مراقبت ویژه نیاز دارند .بیشترین تلفات معموًال در همین دوره رخ می‌دهد ،بنابراین کنترل دما ،تغذیه و بهداشت اهمیت زیادی دارد. • مهم‌ترین نکات: .1تأمین گرمای کافی با مادر مصنوعی .2دسترسی دائمی به آب تازه .3استفاده از دان آغازین با پروتئین باال .4جلوگیری از ازدحام .5بستر خشک و تمیز .6کنترل روزانه سالمت جوجه‌ها .7با افزایش سن ،دمای محیط به‌تدریج کاهش یافته و جوجه‌ها به شرایط عادی سالن عادت می‌کنند. بیماری‌های رایج کبک • اگرچه کبک نسبت به برخی طیور مقاوم‌تر است ،اما در صورت رعایت نکردن اصول بهداشتی ممکن است به بیماری‌های مختلفی مبتال شود. • مهم‌ترین بیماری‌ها • کوکسیدیوز: .1 عامل :انگل‌های روده‌ای .2 عالئم :اسهال ،کاهش اشتها ،ضعف • نیوکاسل: .1 بیماری ویروسی بسیار واگیردار .2 عالئم :مشکالت تنفسی و عصبی ،کاهش تولید تخم • سالمونلوز: .1 عامل باکتریایی .2 عالئم :اسهال ،کاهش رشد ،تلفات جوجه‌ها • بیماری‌های تنفسی: • معموًال به علت تهویه نامناسب یا آلودگی سالن • انگل‌های داخلی و خارجی: • کاهش رشد و افت تولید پیشگیری و کنترل بیماری‌ها • در پرورش کبک ،پیشگیری بسیار کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر از درمان است. • اقدامات پیشگیرانه: .1 ضدعفونی کامل سالن قبل از ورود جوجه‌ها .2 شست‌وشوی مرتب تجهیزات .3 استفاده از آب و خوراک سالم .4 کنترل ورود افراد و وسایل نقلیه .5 مبارزه با جوندگان و حشرات .6 حذف سریع پرندگان بیمار .7 رعایت برنامه واکسیناسیون (در صورت توصیه دامپزشک) .8 قرنطینه پرندگان تازه خریداری‌شده .9 اجرای اصول امنیت زیستی ( )Biosecurityاز مهم‌ترین عوامل جلوگیری از شیوع بیماری در گله است. واکسیناسیون کبک • اگرچ ه کب ک نس بت ب ه ب رخی طی ور مق اومت بیش تری دارد ،ام ا در سیس تم‌های نیمه‌صنعتی و صنعتی ،واکسیناسیون برای پیشگیری از بیماری‌های واگیردار اهمیت زی ادی دارد .برنام ه واکسیناسیون ممکن اس ت با توجه به شرایط منطق ه و نظر دامپزشک تغییر کند. بیماری زمان واکسیناسیون روش مصرف نیوکاسل ۷تا ۱۰روزگی قطره چشمی یا آب آشامیدنی نیوکاسل (یادآور) ۳تا ۴هفتگی آب آشامیدنی برونشیت عفونی (در صورت نیاز) ۲تا ۳هفتگی اسپری یا آب آشامیدنی آبله طیور (در مناطق آلوده) • نکته :برنامه واکسیناسیون باید توسط دامپزشک و بر اساس وضعیت بیماری‌های منطقه تنظیم شود و نباید بدون مشورت از واکسن استفاده کرد. ۸تا ۱۲هفتگی تزریق در پرده بال درمان بیماری‌ها • اولین اقدام در هنگام مشاهده بیماری ،تشخیص صحیح علت بیماری است .درمان خودسرانه می‌تواند باعث مقاومت دارویی و افزایش تلفات شود. • اصول درمان: .1 جداسازی پرندگان بیمار .2 مراجعه به دامپزشک .3 ارسال نمونه به آزمایشگاه در صورت لزوم .4 استفاده از دارو طبق نسخه .5 رعایت دوره منع مصرف دارو قبل از عرضه گوشت یا تخم • داروهای مورد استفاده (بسته به تشخیص دامپزشک): .1 آنتی‌بیوتیک‌ها برای بیماری‌های باکتریایی .2 داروهای ضدکوکسیدیوز .3 داروهای ضدقارچ .4 مکمل‌های ویتامینی و الکترولیت‌ها برای کمک به بهبود کنترل انگل‌های داخلی و خارجی • انگل‌ها باعث کاهش رشد ،افت تولید ،کاهش وزن و ضعف سیستم ایمنی می‌شوند. انگل‌های داخلی انگل‌های خارجی • نمونه‌ها: .1 شپش .2 کنه جرب عالئم: • نمونه‌ها: .1 کرم گرد .2 کرم نواری .3 .3 کرم‌های روده‌ای • .1 ریزش پر .1 کاهش وزن .2 .2 خارش اسهال .3 بی‌حالی .3 کاهش تولید تخم .4 کاهش اشتها .4 بی‌قراری • روش کنترل: • • عالئم: پیشگیری: .1 ضدعفونی سالن .2 جلوگیری از آلودگی خوراک .3 تعویض مرتب بستر .4 انجام انگل‌زدایی دوره‌ای با نظر دامپزشک .1 سم‌پاشی سالن .2 ضدعفونی تجهیزات .3 تعویض بستر .4 درمان هم‌زمان تمام گله برنامه بهداشت و پیشگیری • بهترین راه مقابله با بیماری ،پیشگیری است. • برنامه روزانه: .1 بررسی سالمت گله .2 کنترل مصرف آب و دان .3 جمع‌آوری تلفات .4 شست‌وشوی آبخوری‌ها • برنامه هفتگی: .1 ضدعفونی تجهیزات .2 بررسی تهویه .3 کنترل وزن نمونه‌ای پرندگان • برنامه ماهانه: .1 ضدعفونی کامل سالن .2 بازبینی سیستم تهویه .3 بررسی وضعیت انگل‌ها .4 اجرای برنامه واکسیناسیون یا انگل‌زدایی در صورت نیاز مدیریت گله • مدیریت صحیح گله نقش اساسی در افزایش سودآوری دارد .مدیر واحد پرورش باید وضعیت پرندگان را به‌صورت روزانه بررسی کند. • مواردی که باید کنترل شوند: .1 میزان مصرف دان .2 میزان مصرف آب .3 رشد و وزن پرندگان .4 تولید تخم .5 تلفات روزانه .6 رفتار طبیعی یا غیرطبیعی گله .7 • ثبت این اطالعات به تصمیم‌گیری بهتر و شناسایی سریع مشکالت کمک می‌کند. کیفیت بستر مزایای پرورش کبک • پرورش کبک نسبت به بسیاری از فعالیت‌های دامپروری مزایای قابل توجهی دارد: .1نیاز به فضای کمتر .2سرمایه اولیه نسبتًا مناسب .3رشد سریع .4ارزش باالی گوشت .5بازار مناسب برای تخم و جوجه .6مقاومت بیشتر نسبت به برخی بیماری‌ها .7امکان راه‌اندازی در مقیاس خانگی یا صنعتی .8تنوع منابع درآمد (گوشت ،تخم ،جوجه و پرنده مولد) چالش‌ها و مشکالت • با وج ود مزای ا ،این ص نعت ب ا چالش‌ه ایی ن یز روبه‌رو است: .1افزایش قیمت خوراک دام و طیور .2نوسانات بازار فروش .3هزینه تجهیزات .4بیماری‌های واگیردار .5نیاز به مدیریت دقیق .6کمبود نیروی متخصص در برخی مناطق .7قطع برق و اختالل در دستگاه‌های جوجه‌کشی .8رقابت با سایر تولیدکنندگان • برن امه‌ریزی مناس ب و آم وزش م داوم می‌توان د بس یاری از این مشکالت را کاهش دهد. بازار فروش و سودآوری • درآم د واح دهای پ رورش کب ک تنه ا ب ه ف روش گوش ت مح دود نمی‌شود. • محصوالت قابل عرضه: .1گوشت کبک .2تخم خوراکی .3تخم نطفه‌دار .4جوجه یک‌روزه .5کبک مولد .6کود حاصل از فضوالت • مش تریان این محص والت ش امل رستوران‌ها ،فروشگاه‌های مواد غ ذایی ،واح دهای تکث یر ،ش کارگاه‌های مج از و مص رف‌کنندگان خانگی هستند. برنامه تغذیه در مراحل مختلف رشد • تغذی ه ص حیح ،مهم‌ت رین عام ل درک رش د، س المت و تولی دمثل کب ک اس ت .نی از غ ذایی کبک در هر مرحله از زندگی متفاوت بوده و بای د ج یره غ ذایی متناس ب ب ا س ن و ه دف پرورش تنظیم شود. • .۱دوره آغازین ( ۰تا ۶هفتگی) • در این دوره جوجه‌ها رشد سریعی دارند و به جیره‌ای با پروتئین باال نیاز دارند. • پروتئین خام ۲۶ :تا ۲۸درصد • ان رژی قاب ل متابولیس م :ح دود ۲۸۰۰ کیلوکالری در هر کیلوگرم خوراک • مواد تشکیل‌دهنده جیره: – ذرت – کنجاله سویا – پودر ماهی – روغن گیاهی – مکمل ویتامینی و معدنی • • • • • • • • .۲دوره رش د ( ۶ت ا ۲۰ هفتگی): پروتئین ۲۰ :تا ۲۲درصد افزایش انرژی جیره کاهش ت دریجی م واد پروتئینی .۳دوره مولد: پروتئین ۱۸ :تا ۲۰درصد اف زایش کلس یم ت ا ح دود ۳ درصد اف زودن فس فر و ویت امین D برای تشکیل پوسته تخم رفتارشناسی کبک • شناخت رفتار طبیعی کبک باعث مدیریت بهتر گله می‌شود. • ویژگی‌های رفتاری: .1زندگی گروهی .2قلمروطلبی در فصل تولیدمثل .3حساسیت به صداهای بلند .4فعالیت بیشتر در صبح و عصر .5عالقه به دویدن بیش از پرواز .6تمایل به استراحت در محیط‌های آرام .7اس ترس می‌توان د ب اعث ک اهش رش د ،ک اهش تخم‌گ ذاری و افزایش تلفات شود. اصول امنیت زیستی ()Biosecurity • ام نیت زیس تی مجموع ه اق داماتی اس ت ک ه از ورود عوام ل بیم اری‌زا ب ه مزرعه جلوگیری می‌کند. • اصول مهم: .1 نصب حوضچه ضدعفونی در ورودی .2 استفاده از لباس و کفش مخصوص .3 ضدعفونی خودروها .4 جلوگیری از ورود پرندگان وحشی .5 کنترل جوندگان .6 قرنطینه پرندگان جدید .7 • رعایت امنیت زیستی باعث کاهش هزینه‌های درمان و افزایش بهره‌وری می‌شود. دفع صحیح الشه‌ها مدیریت نور • • • • • • • • • نور بر رشد ،بلوغ و تخم‌گذاری کبک تأثیر مستقیم دارد. برنامه پیشنهادی: جوجه‌ها: ۲۳تا ۲۴ساعت نور در چند روز اول دوره رشد: ۱۲تا ۱۴ساعت نور دوره تخم‌گذاری: ۱۴تا ۱۶ساعت نور شدت ن ور ن یز بای د متناس ب باش د؛ ن ور بیش از ح د می‌توان د موجب استرس و رفتارهای تهاجمی شود. تراکم استاندارد سالن • • تراکم مناسب باعث کاهش بیماری ،استرس و تلفات می‌شود. سن تراکم جوجه ۴۰تا ۵۰قطعه در متر مربع در حال رشد ۱۵تا ۲۰قطعه بالغ ۸تا ۱۰قطعه افزایش بیش از حد تراکم موجب: .1 کاهش رشد .2 نوک‌زنی .3 بیماری .4 کاهش تولید تخم تجهیزات مورد استفاده • مهم‌ترین تجهیزات: .1 دستگاه جوجه‌کشی .2 هچر .3 دان‌خوری اتوماتیک .4 آب‌خوری نیپل .5 هیتر .6 هواکش .7 مه‌پاش .8 ترموستات .9 رطوبت‌سنج .10ژنراتور برق اضطراری • استفاده از تجهیزات استاندارد ،کیفیت تولید را افزایش می‌دهد. مقایسه کبک با مرغ و بلدرچین ویژگی کبک مرغ بلدرچین ارزش گوشت زیاد متوسط زیاد قیمت فروش باال متوسط متوسط مقاومت زیاد متوسط متوسط فضای مورد نیاز کم زیاد بسیار کم قیمت تخم باال پایین متوسط • کب ک اگرچ ه تولی د تخم کم تری نس بت ب ه م رغ دارد ،اما ارزش اقتصادی هر تخم و گوشت آن بیشتر است. هزینه‌های راه‌اندازی • هزینه‌ها شامل: .1 خرید زمین یا سالن .2 ساخت قفس .3 دستگاه جوجه‌کشی .4 خرید جوجه یا مولد .5 دان .6 واکسن .7 تجهیزات گرمایشی .8 تجهیزات سرمایشی .9 برق و آب .10نیروی انسانی • بخش عمده هزینه‌های جاری معموًال مربوط به خوراک است. عوامل مؤثر بر سودآوری .1کیفیت جوجه .2کیفیت خوراک .3مدیریت صحیح .4کاهش تلفات .5بازار فروش .6قیمت دان .7کنترل بیماری‌ها .8استفاده از تجهیزات استاندارد .9تجربه پرورش‌دهنده • حتی ک اهش چن د درص دی تلف ات می‌توان د س ود نه ایی را به‌ط ور محسوسی افزایش دهد. آینده صنعت پرورش کبک • با افزایش تقاضا برای غذاهای سالم ،انتظار می‌رود صنعت پرورش کبک در سال‌های آینده رشد بیشتری داشته باشد. • زمینه‌های توسعه: .1صادرات گوشت .2صادرات تخم نطفه‌دار .3اصالح نژاد .4استفاده از سیستم‌های هوشمند مدیریت سالن .5تولید خوراک تخصصی .6افزایش بهره‌وری با فناوری‌های نوین نتیجه‌گیری نهایی • پرورش کبک یکی از شاخه‌های سودآور صنعت طیور است که در صورت رعایت اصول علمی می‌تواند بازده اقتصادی مناسبی داشته باشد. موفقیت در این حرفه به عواملی مانند انتخاب گل ه س الم ،تغذی ه متع ادل ،بهداش ت ،م دیریت ص حیح ،اس تفاده از تجه یزات اس تاندارد و بازاریابی مناسب وابسته است.