پرورش شتر

به نام خدا پرورش شتر تهیه :حسین بخارائی فهرست مطالب .1 .2 .3 .4 .5 .6 .7 .8مدیریت زایش و کره‌شتر مقدمه و اهمیت شترداری شناسایی و ویژگی‌های شتر .9بیماری‌ها و بهداشت .10محصوالت شتر نژادها و پراکنش .11اقتصاد و سودآوری سیستم‌های پرورش .12چالش‌ها و راهکارها جایگاه و شرایط نگهداری .13جمع‌بندی تغذیه و آب‌دهی تولیدمثل و اصالح نژاد مقدمه • شتر یکی از مهم‌تAرین دام‌هAای منAاطق خشAک و نیمه‌خشAک جهAان اسAت .این حیAوان بAه دلیAل مقAاومت بAاال در برابAر کم‌آبی، گرمAا و فقAر مرتAع ،نقش مهمی در امAنیت غAذایی و معیشAت جوامAع بیابAانی دارد .شAتر بAرای تولی د ش یر ،گوش ت، پش م/ک رک ،حمل‌ونق ل ،مس ابقه و ح تی گردش گری یشAود .بAا افAزایش خشکسAالی و محAدودیت منAابع آب، اسAتفاده م ‌ توجه به پرورش شتر در سال‌های اخیر بیشتر شده است. بازگشت اهمیت اقتصادی و اجتماعی پرورش شتر • مناسب برای مناطق کم‌آب و گرم • توان استفاده از گیاهان شور و فقیر مرتعی • تولید شیر با ارزش غذایی باال • منبAع گوشAت در منAاطق خشAک تAأمین پشAم، پوست و کود • اشتغال‌زایی برای دامداران مناطق کویری • کمک به معیشت عشایر و روستاییان وضعیت جهانی شترداری • شتر عمAAدتًا در آفریق ا ،خاورمیان ه ،آس یای مرک زی و جن وب آس یا پAرورش می‌یابAد .دو گونAه اصلی وجود دارد: .1شتر یک‌کوهان ه ( :)Dromedaryرایج در منAاطق گرم و بیابانی .2شتر دوکوهان ه ( :)BactrianمناسAAب منAAاطق سردتر و آسیای مرکزی • طبAق داده‌هAای ،FAOجمعیت شAتر در جهAان ده‌هAا یشAود و شAیر شAتر به‌عنAوان یAک میلیAون رأس بAرآورد م ‌ محصول رو‌به‌رشد اهمیت یافته است. طبقه‌بندی و گونه‌های شتر • راستهArtiodactyla : • خانوادهCamelidae : • جنسCamelus : • گونه‌ها: = Camelus dromedarius .1شتر یک‌کوهانه = Camelus bactrianus .2شتر دوکوهانه • توضیح: .1شتر یک‌کوهانه در ایران و خاورمیانه رایج‌تر است. .2شتر دوکوهانAه بیشAتر در مغولسAتان ،چین و نAواحی سAرد دیAده می‌شود. بازگشت ویژگی‌های زیستی و سازگاری شتر • تحمل باالی گرما و خشکی • توان تحمAل کم‌آبی طAوالنی‌تر نسAبت بAه بسAیاری از دام‌ها • استفاده بهتر از علوفه خشن و گیاهان بیابانی • توان پیمودن مسافت‌های طوالنی • مقاومت نسبی در برابر شرایط سخت اقلیمی • ذخیره انرژی در کوهان به صورت چربی ویژگی‌های ظاهری و فیزیولوژیک • بدن بلند ،پاهای کشیده و مناسب • حرکت در شن • کف پای پهن برای حرکت در بیابان • مژه‌هAای بلنAد و سAوراخ بیAنی قابAل بسAته شAدن برای مقابله با گرد و غبار • کوهان به‌عنوان محل ذخیره چربی • توان تنظیم دمای بدن و کاهش تعریق نژادهای مهم شتر • می‌توان شترها را از نظر کاربرد به چند گروه تقسیم کرد: .1شترهای شیری .2شترهای گوشتی .3شترهای بارکش/سواری .4شترهای مسابقه‌ای • در ای ران و منطق ه معمAAوًال شAAترهای یک‌کوهانAه غAالب هسAتند و بسAته بAه منطقAه، بازگشت تیپ‌های محلی متفاوتی وجود دارد. پراکنش شتر در ایران و جهان • در ایAران ،شAترداری بیشAتر در اسAتان‌های خشAک و نیمه‌خشAک رواج دارد .در جهAان ،کشAورهای شAاخ آفریقAا ،شAبه‌جزیره عربسAتان ،پاکسAتان، هنAد و بخش‌هAایی از آسAیای مرکAزی از مراکAز اصAلی شAترداری‌اند .شAتر در منAاطق بیابAانی و کم‌بارش مزیت نسبی باالیی دارد. پراکنش شتر در ایران و جهان • در ایAAران ،بیشAAتر شAAترها از نAAوع یک‌کوهان ه ( )Dromedaryهستند. • پراکنش اصAAلی آن‌هAAا در من اطق خش ک و نیمه‌خش ک مرک زی ،جن وبی و جنوب‌ش رقی کشور است. • اسAتان‌هایی ماننAد سیستان و بلوچستان ،کرمان، ی زد و اس تان‌های خراس ان از مهم‌تAرین نAواحی شترداری ایران به‌شمار می‌آیند. • شتر دوکوهانه ( )Bactrianدر ایAران جمعیت بسAیار محAدودتری دارد و کAانون اصAلی آن در ش مال‌غرب کشور ،به‌ویژه اردبیل گزارش شده است. پراکنش شتر در ایران و جهان • یشAترین جمعیت شAتر جهAان در آفریق ا و بخش‌ه ایی از خاورمیان ه و آس یا قAرار دارد. • کشAورهای چ اد ،س ومالی ،س ودان ،کنی ا، اتی وپی ،نیج ر و موریت انی از مراکAز مهم شترداری آفریقا هستند. • در آسAیا و خاورمیانAه نAیز کشAورهایی ماننAد عربس تان س عودی ،ای ران ،پاکس تان، هند ،امارات و مغولستان اهمیت دارند. • شتر یک‌کوهانAه بیشAتر در من اطق گ رم و نقشه جهان/ایران با مناطق شترداری انواع سیستم‌های پرورش شتر .1سیستم سنتی و کوچ‌رو: • مبتنی بر چرا در مراتع طبیعی • هزینه خوراک کمتر • کنترل کمتر روی تولید و بهداشت .2سیستم نیمه‌متمرکز: • ترکیب چرا و تغذیه دستی • مدیریت بهتر تولید و تولیدمثل .3سیستم صنعتی/متمرکز: • جایگAاه مشAخص ،خAوراک برنامه‌ریزی‌شAده ،رکوردگAAیری و مراقبت دامپزشکی • مناسب تولید شیر و اصالح نژاد بازگشت مزایا و معایب هر سیستم سیستم مزایا معایب سنتی هزینه کمتر ،استفاده از مرتع کنترل پایین ،تولید کمتر نیمه‌متمرکز تعادل بین هزینه و مدیریت نیاز به برنامه‌ریزی بیشتر صنعتی بازده و کنترل باال سرمایه‌گذاری اولیه زیاد اصول طراحی جایگاه شتر • جایگAاه بایAد خشک ،دارای زهکشی مناسب و تهویه کافی باشد. • فضAای کAافی بAرای اسAتراحت ،آبشAخور و آخAور الزم است. • سایه‌بان برای کاهش تنش گرمایی مهم است. • کف جایگاه نباید لغزنده یا گل‌آلود باشد. • محAل قرنطینAه بAرای دام بیمAار یAا تAازه‌وارد در نظر گرفته شود. بازگشت شرایط محیطی مناسب • شتر بAه گرمAا مقAاوم اسAت امAا گرمای شدید همراه با کمبود آب و سوءتغذیه عملکAرد را کاهش می‌دهد. • دسترسی به آب تمیز ضروری است. • محیAAط آلAAوده و مرطAAوب می‌توانAAد خطAAر بیماری‌های انگلی و عفونی را باال ببرد. • بهداشAت بسAتر و محAل خAواب در سAالمت پسAتان و پاها مؤثر است. اصول تغذیه شتر • نیAاز غAذایی شAتر بAه س ن ،وزن ،آبس تنی، ش یردهی ،فع الیت و ش رایط محیطی بسAتگی دارد .شAتر از علوفAه خشAن و گیاهAان بیابAانی بهAتر از بسAیاری از دام‌هAا اسAتفاده می‌کند .جیره باید شامل موارد زیر باشد: .1علوفه (یونجه ،کاه ،علوفه مرتعی) .2منابع انرژی (جو ،ذرت ،سبوس) .3منابع پروتئینی بازگشت .4مواد معدنی و ویتامین‌ها خوراک‌های مناسب برای شتر • علوفه خشک :یونجه ،کاه ،بقایای گیاهی • علوفه سبز در صورت دسترسی • کنسانتره در دام‌های شیری یا پرواری • مکمAAل معAAدنی به‌خصAAوص نمAAک و عناصAAر کم‌مصرف • اسAتفاده از گیاهAان بیابAانی مقAاوم بAه شAوری در مناطق کویری آب‌دهی در شتر • شتر تAوان تحمAل تشAنگی بAاالتری نسAبت بAه گAاو و گوسAفند دارد ،امAا این بAه معAنی بی‌نیAازی از آب نیست. • برای رشد ،تولید شیر و باروری مناسب باید آب کافی و تمیز فراهم شود. • دفعAات آب‌دهی بسAته بAه فصAل ،نAوع خAوراک و وضعیت دام تغییر می‌کند. • در فصAل گAرم و در دام شAیری ،نیAاز آبی به‌مراتب بیشتر است. تغذیه شتر شیری ،آبستن و پرواری .1شتر شیری • انرژی و پروتئین باالتر • دسترسی دائمی به آب • مکمل معدنی و ویتامینی .2شتر آبستن • توجه به کیفیت خوراک در ماه‌های آخر آبستنی • پیشگیری از الغری شدید .3شتر پرواری • جیره پرانرژی‌تر برای افزایش وزن • کنترل هزینه خوراک بلوغ جنسی و فصل تولیدمثل • شترها معمAوًال دیرتAر از بAرخی دام‌هAای دیگAر بAه بلوغ می‌رسند. • در منAابع کالسAیک ،بلAوغ جنسAی ماده‌هAا اغلب حAدود ۴تا ۵سالگی و بلAوغ کامAل نرهAا کمی دیرتر گزارش شده است. • تولیAدمثل در شAتر غالبًAا فص لی اسAت و تحت تAأثیر طAول روز ،دمAا ،وضAعیت تغذیAه و شAرایط محیطی قرار می‌گیرد. بازگشت جفت‌گیری و آبستنی در شتر • انتخAاب نAر سAالم و بAاکیفیت بAرای جفت‌گAیری بسیار مهم است. • شناسAAایی فحلی مAAاده و زمAAان مناسAAب جفت‌گیری ،درصد آبستنی را باال می‌برد. • طول آبسAتنی شAتر معمAوًال حAدود ۱۲تا ۱۳ماه است. • فاصAله زایش‌هAا در شAتر نسAبتًا طAوالنی اسAت؛ بنAابراین مAدیریت تولیAدمثل نقش مهمی در سودآوری دارد. مدیریت تولیدمثل و اصالح نژاد • انتخAاب دام‌هAای سAالم ،پربAازده و سAازگار بAا اقلیم • حذف دام‌هAAای کم‌بAAازده یAAا دارای مشAAکالت باروری • ثبت رکورد شیر ،زایش ،رشد و بیماری‌ها • انتخAاب نرهAای برتAر بAرای بهبAود نسAل در سیستم‌های پیشرفته‌تر • می‌تAوان از روش‌هAای نAوین تولیAدمثلی نAیز اسAتفاده کAرد ،هرچنAد در شAتر نسAبت بAه گAاو محدودتر است. مراقبت‌های قبل و بعد از زایش • قبل از زایش: .1تغذیه مناسب در اواخر آبستنی .2کاهش استرس .3آماده‌سازی محل زایش تمیز و آرام • بعد از زایش: .1اطمینان از تنفس طبیعی نوزاد .2ضدعفونی ناف .3دریافت آغوز در ساعات اولیه .4بررسی سالمت مادر و خروج جفت بازگشت مدیریت پرورش کره‌شتر • تغذیه آغوز در ساعات نخست حیاتی است. • رشAد اولیAه کره‌شAتر وابسAته بAه تغذیAه مناسAب و سالمت مادر است. • بایAد برنامAه واکسیناسAیون ،انگل‌زدایی و پAایش رشد انجام شود. • کره‌هAای نAر و مAاده بسAته بAه هAدف گلAه ،مAدیریت متفاوتی خواهند داشت. مراحل رشد و مدیریت کره‌شتر مرحله سنی ویژگی‌های رشد اقدامات مدیریتی مهم تولد تا 24ساعت اول حساس‌ترین مرحله؛ نیاز فوری به آغوز خشک کردن بدن ،ضدعفونی ناف ،اطمینان از تنفس و دریافت آغوز 1تا 7روزگی تطابق با محیط و شروع تغذیه کامل از شیر مراقبت از مادر و نوزاد ،پایش دمای بدن و ضعف احتمالی 1تا 3ماهگی رشد سریع اولیه تأمین شیر کافی ،آب تمیز، شروع آشنایی با خوراک کمکی 3تا 6ماهگی رشد استخوانی و عضالنی، وابستگی نسبی به شیر افزایش خوراک کمکی ،کنترل انگل‌ها ،مراقبت بهداشتی 6تا 9ماهگی آغاز کاهش وابستگی به شیر برنامه تدریجی شیرگیری ،جیره رشد مناسب، واکسیناسیون/پایش رشد 9تا 12ماهگی رشد بدنی و تقویت ایمنی تغذیه متعادل ،کنترل بیماری‌ها، مدیریت استرس رشد نیمه‌بالغ و آماده‌سازی 12تا 24ماهگی حیاتی است. زندگی مولد/پرواری انتخاب دام آغوز در ساعات اولیه برای تفکیک دام‌ها بر اساس هدف پرورش ،ثبت رشد و وزن کره‌شAتر بایAد به‌تAدریج بAه خوراک خشک و کنسانتره رشد عAادت داده شAود. کنAترل انگل‌ها ،اسهال ،ضعف رشد و مشکالت تنفسی در این دوره اهمیت زیادی دارد. اصول بهداشت و پیشگیری در شترداری • پیشگیری همیشه ارزان‌تر از درمان است. • ضدعفونی جایگاه و تجهیزات • قرنطینه دام تازه‌وارد • واکسیناسیون بر اساس برنامه منطقه‌ای • کنترل انگل‌های داخلی و خارجی • معاینه دوره‌ای دام‌ها • تأمین آب و خوراک سالم بازگشت بیماری‌های مهم شتر • بیماری‌های انگلی داخلی و خارجی • بیماری‌های گوارشی ناشی از تغذیه نامناسب • بیماری‌های تنفسی • بیماری‌های پوستی • مشکالت تولیدمثلی و ناباروری • ورم پستان در شترهای شیری بیماری‌ها و مشکالت مهم شتر بیماری /مشکل آبله شتر ()Camel pox عالئم مهم راه‌های پیشگیری و کنترل واکسیناسیون در مناطق درگیر، تب ،ضایعات پوستی روی لب‌ها ،سر قرنطینه دام بیمار ،رعایت بهداشت و نواحی نرم بدن ،بی‌حالی جایگاه انگل‌های داخلی الغری ،اسهال ،ضعف ،کاهش رشد، افت تولید برنامه منظم انگل‌زدایی ،مدیریت چرا ،جلوگیری از آلودگی آب و خوراک انگل‌های خارجی /جرب خارش ،ریزش مو ،زخم پوستی، بی‌قراری سم‌پاشی/درمان ضدانگلی، ضدعفونی جایگاه ،جداسازی دام آلوده ورم پستان تورم و درد پستان ،کاهش شیر، تغییر رنگ یا قوام شیر رعایت بهداشت شیردوشی ،تمیز نگه داشتن بستر ،درمان سریع موارد مشکوک بیماری‌های گوارشی و نفخ بی‌اشتهایی ،دل‌درد ،کاهش نشخوار، اسهال یا یبوست تغییر تدریجی جیره ،جلوگیری از خوراک فاسد ،آب سالم بیماری‌های تنفسی سرفه ،ترشحات بینی ،تب ،تنفس سخت تهویه مناسب ،کاهش تراکم، قرنطینه دام جدید ،درمان زودهنگام لنگش و مشکالت پا کاهش حرکت ،درد ،تورم اندام بستر مناسب ،جلوگیری از رطوبت زیاد ،معاینه منظم پا سوءتغذیه و کمبود مواد معدنی کاهش رشد ،ضعف ،افت باروری، افت شیر تنظیم جیره ،استفاده از مکمل معدنی ،پایش وضعیت بدنی راهکارهای کنترل بیماری • رعایت بهداشت جایگاه • تغذیه متعادل • کاهش استرس • واکسیناسیون و انگل‌زدایی منظم • مراجعAه سAریع بAه دامپزشAک در صAورت کAاهش اشتها ،تب ،لنگش ،اسهال ،سرفه یا افت شیر • ثبت سوابق درمانی و بهداشتی جدول واکسیناسیون شتر گروه دام /سن بیماری /واکسن زمان پیشنهادی تکرار /یادآور هدف نکات مهم بسته به نوع واکسن پیشگیری از آبله و برنامه شروع از 3تا 4 آبله شتر بچه‌شتر 4–3 ماهگی در مناطق دامپزشکی ،معموًال شتر ،کاهش تلفات ()Camelpox ماهه و افت رشد ساالنه یا طبق درگیر دستور سازنده قبل از فصل شترهای جوان و جلوگیری از شیوع برای دام سالم تزریق شود؛ ًال در زمان تب ،استرس شدید معمو ساالنه پرخطر یا طبق آبله شتر بالغ در مناطق بیماری در گله یا بیماری فعال انجام نشود. برنامه منطقه آلوده فقط در مناطق دارای سابقه پیشگیری از تلفات بیماری یا مناطق توصیه‌شده پیش از فصل خطر ناگهانی و خطر ساالنه در مناطق بچه‌شتر /بالغ در توسط دامپزشکی منطقه سیاه‌زخم ()Anthrax یا طبق اعالم اجرا شود .شتر می‌تواند در مشترک انسان و آلوده مناطق اندمیک زنجیره بیماری‌های مشترک دامپزشکی منطقه دام نقش داشته باشد. واکسیناسیون بروسلوز در ماده‌های جوان کاهش سقط، فقط بر اساس شتر باید کامًال تحت نظر بسته به نوع واکسن بروسلوز (تب قبل از ورود به دامپزشک و مطابق ناباروری و خطر برنامه رسمی منطقه سیاست و مالت) تولیدمثل / سیاست منطقه باشد؛ همه انسان به انتقال دامپزشکی جا برنامه واحد ندارد. گله‌های درگیر کاهش مرگ‌ومیر گله‌های شیری، برای گله‌های بسته ،تغذیه ناگهانی و کلستریدیال‌ها /معموًال از سن پایین معموًال ساالنه یا پرواری، متراکم و دام‌های پرتولید بیماری‌های طبق نظر دامپزشک طبق برنامه واکسن انتروتوکسمی نیمه‌صنعتی یا ارزش بیشتری دارد. کلستریدیایی متراکم گله‌های در برای شترهای چراکننده آزاد برنامه طبق گزش معرض و مناطق مرزی/روستایی پیشگیری از هاری در مناطق پرخطر هاری دامپزشکی منطقه سگ/روباه/حیات پرخطر مهم‌تر است. وحش این‌ها برای همه گله‌ها ثابت مناطق دارای کنترل بیماری‌های بسته به برنامه طبق دستور واکسن‌های نیستند و به وضعیت PPRیا تب دره اپیدمیولوژیک منطقه بستگی بومی منطقه منطقه دامپزشکی منطقه‌ای دارند. ریفت و… در اواخر آبستنی ،زمان بهتر است قبل از در برخی کشورها واکسن آبله شتر موجود است و برای گله‌های درگیر اهمیت زیادی دارد. جدول برنامه ضدانگل داخلی شتر گروه دام / وضعیت نوع انگل / هدف بچه‌شترهای گله‌های آلوده انگل‌های گوارشی داخلی داروهای رایج زمان دفعات معمول پیشنهادی (نمونه) آلبندازول، فنبندازول، بچه‌شترها حساس‌ترند؛ اولین نوبت حدود سپس بسته به در صورت اسهال، 2تا 3ماهگی وضعیت گله هر 2ایورمکتین، الغری ،موهای ژولیده، در صورت خطر تا 3ماه تا حدود لوامیزول (فقط ضعف رشد و کم‌خونی نکات مهم آلودگی 1سالگی با نظر دامپزشک) بررسی شوند. شتر بالغ در گله معمولی انگل‌های داخلی گوارشی بر اساس نیاز معموًال 1تا 2 نوبت در سال آلبندازول، در گله‌های فنبندازول، کم‌خطر؛ 2تا 4 نوبت در گله‌های ایورمکتین و… پرخطر بهتر است زمان‌بندی بر اساس فصل بارندگی ،چرا، سابقه آلودگی و نتایج آزمایش مدفوع تنظیم شود. قبل از فصل چرا /بعد از بارندگی پیش از ورود به چرا یا بعد از کاهش بار آلودگی افزایش آلودگی داخلی مرتع ضدانگل 1نوبت در زمان مناسب با نظر خطر دامپزشک در مراتع مرطوب یا متراکم ،احتمال آلودگی باالتر است. قبل از جفت‌گیری یا قبل از پرواربندی ماده‌ها بعد از زایش (در صورت آلودگی کاهش استرس انگلی و بهبود وضعیت بدنی 2تا 4هفته قبل از شروع دوره بر حسب نیاز ضدانگل مناسب برای دام‌های الغر، کم‌بازده یا دارای سابقه آلودگی مفیدتر است. پس از زایش و کنترل بار انگلی تثبیت وضعیت دام در صورت نیاز ضدانگل مناسب با نظر دامپزشک در دوره شیردهی، انتخاب دارو و زمان مصرف باید با نظر دامپزشک باشد. جدول برنامه ضدانگل خارجی شتر (کنه ،جرب ،شپش و …) نوع مشکل کنه زمان /شرایط اجرا دفعات پیشنهادی فصل گرم ،تراکم بر حسب شدت آلودگی؛ معموًال باال ،سابقه آلودگی ،ورود دام تکرار دوره‌ای الزم است جدید جرب ()Mange به‌محض مشاهده خارش ،ریزش مو ،ضخیم‌شدن پوست ،دلمه معموًال چند نوبت درمانی نیاز دارد شپش و سایر انگل‌های پوستی در فصل سرد/بهار یا در دام‌های ضعیف و آلوده بر اساس نیاز مگس‌ها و حشرات مزاحم فصل گرم و اطراف آبشخور/فضوالت مدیریت مداوم روش‌های رایج ایورمکتین / فرآورده‌های ضدکنه / سم‌پاشی محیط و بدن (با نظر دامپزشک) ایورمکتین یا درمان‌های ضدجرب موضعی/سیستم ی هدف فقط درمان خود دام کافی نیست؛ کاهش کم‌خونی، جایگاه ،دیوار، تحریک پوستی، آخور ،طناب و انتقال عوامل پتو هم باید بیماری‌زا پاک‌سازی/ضدعف ونی شوند. کنترل بیماری پوستی و جلوگیری از سرایت در گله داروهای ضدانگل کاهش خارش، ریزش مو و افت خارجی + وضعیت بدنی بهداشت محیط دفع فضوالت، خشک‌کردن محیط ،تله/مواد دافع ،کنترل زیستی و نکات مهم کاهش استرس، کاهش انتقال برخی عوامل بیماری‌زا دام آلوده ایزوله شود؛ تمام دام‌های در تماس بررسی شوند. تراکم ،تغذیه نامناسب و جایگاه آلوده ریسک را باال می‌برد. کنترل حشرات بخشی از برنامه بهداشت گله است ،نه فقط جدول نمونه «تقویم ساالنه واکسن و ضدانگل» برای یک گله شتر هدف فصل /زمان کار پیشنهادی گروه هدف اواخر زمستان /اوایل بهار بازبینی وضعیت بدنی، معاینه دام‌ها ،بررسی مدفوع و سابقه بیماری کل گله تعیین نیاز واقعی به ضدانگل و واکسن اوایل بهار ضدانگل داخلی در صورت نیاز ،خصوصًا قبل از چرا بالغ‌ها و دام‌های ضعیف کاهش بار انگلی پیش از فصل چرا بهار تا اوایل تابستان کنترل کنه ،جرب و انگل‌های خارجی کل گله ،به‌ویژه دام‌های آلوده پیشگیری از آلودگی پوستی و انتقال بیماری تابستان /پیش از فصل‌های پرخطر منطقه واکسن‌های منطقه‌ای مثل آبله شتر ،سیاه‌زخم و… دام‌های واجد شرایط ایجاد ایمنی پیش از فصل شیوع اواخر تابستان /اوایل پاییز ضدانگل داخلی نوبت دوم در گله‌های آلوده یا پرخطر بالغ‌ها و جوان‌ها کاهش آلودگی پیش از زمستان پاییز ارزیابی ماده‌های آبستن، تنظیم واکسن/ضدانگل با احتیاط شترهای آبستن زمستان بازبینی بیماری‌های پوستی ،الغری ،مشکالت تنفسی و تولیدمثلی کل گله حفظ سالمت مادر و جنین آماده‌سازی برای فصل زایش برنامه واکسیناسیون و ضدانگل بچه شتر مورد واکسن آبله شتر سایر واکسن‌های منطقه‌ای ضدانگل داخلی کنترل انگل خارجی نکته مهم برنامه پیشنهادی از 4–3ماهگی در مناطق درگیر بر اساس توصیه دامپزشک منطقه از 3–2ماهگی در گله‌های آلوده یا در صورت عالئم بازدید منظم پوست ،گوش، گردن ،زیر دم و پاها بچه‌شترها به سوءتغذیه، اسهال ،کم‌آبی و انگل حساس‌ترند؛ پایش رشد برنامه واکسیناسیون و ضدانگل شتر بالغ مورد برنامه پیشنهادی واکسیناسیون پایه منطقه‌ای آبله شتر +سیاه‌زخم +سایر واکسن‌های الزم منطقه ضدانگل داخلی 2–1بار در سال در گله‌های کم‌خطر؛ بیشتر در گله‌های پرخطر ضدانگل خارجی کنترل دوره‌ای کنه ،جرب و شپش، خصوصًا در فصل گرم بازبینی ساالنه وضعیت بدنی ،تولید ،باروری ،پوست، پستان ،مدفوع برنامه واکسیناسیون و ضدانگل شترهای آبستن و شیری مورد واکسن‌ها ضدانگل داخلی ضدانگل خارجی نکته مهم برنامه پیشنهادی ترجیحًا قبل از جفت‌گیری یا با برنامه‌ریزی دامپزشک در دوره امن فقط در صورت نیاز و با انتخاب داروی مناسب برای آبستنی/شیردهی در صورت آلودگی ،با درمان ایمن برای مادر و محیط در اواخر آبستنی و اوایل پس از زایش ،دارو و واکسن باید محتاطانه و دامپزشکی باشد نکات احتیاطی واکسیناسیون نکته واکسن فقط برای دام سالم توضیح دام تب‌دار ،شدیدًا ضعیف یا تحت استرس شدید بهتر است ابتدا معاینه شود زنجیره سرد واکسن نگهداری و حمل واکسن باید مطابق دستور سازنده باشد ضدانگل کورکورانه ممنوع مصرف بی‌برنامه باعث مقاومت دارویی و اتالف هزینه می‌شود وزن دام مهم است دوز دارو باید بر اساس وزن تقریبی و شرایط دام تعیین شود قرنطینه دام جدید دام تازه‌خریداری‌شده باید پیش از ورود به گله بررسی ،ضدانگل و پایش شود بهداشت جایگاه خشک بودن بستر ،جمع‌آوری فضوالت ،آب تمیز و کاهش تراکم ،پایه کنترل بیماری است هماهنگی با دامپزشک در بروسلوز ،هاری ،شتر آبستن ،شتر شیری و شیوع بیماری‌های منطقه‌ای حتمًا الزم است برنامه کلی واکسیناسیون و ضدانگل شتر بخش واکسن‌های مهم شروع واکسن بچه‌شتر برنامه کلی آبله شتر ،سیاه‌زخم ،بروسلوز (منطقه‌ای)، کلستریدیال‌ها ،هاری (در مناطق پرخطر) معموًال از 4–3ماهگی برای آبله شتر در مناطق درگیر ضدانگل داخلی بر اساس نیاز ،عالئم ،فصل ،آزمایش مدفوع و وضعیت چرا ضدانگل خارجی کنترل دوره‌ای کنه ،جرب و شپش + ضدعفونی محیط شتر آبستن واکسن و دارو فقط با برنامه‌ریزی دقیق دامپزشکی اصل مدیریتی پیشگیری = واکسن مناسب +ضدانگل هدفمند +بهداشت جایگاه +قرنطینه دام جدید محصوالت اصلی شتر • شیر • گوشت • پشم و کرک • پوست • کود • خدمات حمل‌ونق ل ،س واری ،مس ابقه و گردشگری بازگشت شیر شتر و ارزش اقتصادی آن • شیر شAتر مهم‌تAرین محصAول شAتر در بسAیاری از مناطق خشک است. • این شAیر از نظAر تغAذیه‌ای ارزشAمند بAوده و در بAرخی مناطق به‌عنوان غذای اصلی مصرف می‌شود. • میزان تولیAد شAیر بسAته بAه نAژاد ،تغذیAه ،فصAل ،مAدیریت و سیستم پرورش متفاوت است. • در سیسAتم‌های معمAول ،عملکAرد شAیر بسAیار متغAیر اسAت و بAا بهبAود تغذیAه و مAدیریت می‌تAوان بAازده را افزایش داد. • FAOگAزارش می‌کنAد کAه تولیAد روزانAه و طAول دوره شAیردهی در شAترها بسAته بAه شAرایط پAرورش اختالف گوشت ،پشم و سایر فرآورده‌ها • گوشAت شAتر به‌ویAژه از نرهAای مAازاد و دام‌هAای حذفی تأمین می‌شود. • پشAم/کAرک شAتر در بAرخی منAاطق بAرای بAافت منسوجات استفاده می‌شود. • پوست شتر قابلیت فرآوری دارد. • کود شAتر نAیز در بعضAی منAاطق به‌عنAوان سAوخت یا کود آلی کاربرد دارد. هزینه‌های اصلی در پرورش شتر • خرید دام • ساخت جایگاه • خوراک و مکمل • آب و تجهیزات • هزینه‌های درمان و واکسیناسیون • نیروی کار • حمل‌ونقل و بازاریابی بازگشت منابع درآمد در شترداری • فروش شیر • فروش کره‌شتر • فروش دام پرواری/گوشتی • فروش پشم ،پوست و کود • درآمAد از سAواری ،مسAابقه یAا گردشAگری (در برخی مناطق) مزیت اقتصادی شتر نسبت به برخی دام‌ها در مناطق خشک • تحمل بیشتر به کم‌آبی • استفاده بهتر از مراتع فقیر • قابلیت بقا و تولید در اقلیم‌های سخت • کاهش ریسAک تلAف شAدن در خشکسAالی نسAبت به برخی دام‌های حساس‌تر • امکAان درآمAدزایی از چنAد محصAول به‌طAور هم‌زمان چالش‌های پرورش شتر • کمبود دانش فنی نوین • ضعف بAازار رسAمی بAرای شAیر و فرآورده‌هAای شتر • محدودیت خدمات دامپزشکی تخصصی • طوالنی بودن فاصله نسل و رشد • کمبود رکوردگیری و اصالح نژاد علمی • خشکسالی و افت مراتع • بازاریابی و ‌ونقل ل حم هزینه بازگشت راهکارهای توسعه شترداری • آموزش دامداران • اصالح تغذیه و مدیریت آب • رکوردگیری و انتخاب دام‌های برتر • توسعه صنایع فرآوری شیر شتر • حمایت دولتی و بیمه دام • گسترش خدمات دامپزشکی • بازاریابی بهتر و برندسازی محصوالت شتر نتیجه‌گیری • پرورش شAتر یکی از مناسAب‌ترین فعالیت‌هAای دامAداری در منAاطق خشAک و نیمه‌خشAک اسAت. این دام بAه دلیAل سAازگاری بAاال بAا گرمAا و کم‌آبی، تAوان اسAتفاده از علوفAه فقAیر ،تولیAد شAیر و گوشAت و ارزش اقتصAادی مناسAب ،می‌توانAد نقش مهمی در امAنیت غAذایی و اشAتغال ایفAا کنAد .بAا این حAال ،بAرای افAزایش بهAره‌وری شAترداری بایAد بAر مدیریت تغذیه ،بهداشت، اص الح ن ژاد ،کن ترل بیماری‌ه ا و توس عه بازگشت بازار محصوالت شتر تمرکز کرد. جیره پیشنهادی روزانه برای شتر در شرایط مختلف نوع شتر وزن تقریبی ()kg هدف پرورش علوفه خشک (کیلوگر م/روز) علوفه سبز یا مرتعی (کیلوگر م/روز) کنسانتر ه (کیلوگر م/روز) مکمل معدنی و نمک آب تقریبی شتر بالغ نگهداری 550–450 نگهداری 5تا 7 3تا 5 1تا 1.5 80–50 گرم بسته به فصل 20 تا 40لیتر شتر ماده آبستن 600–450 آبستنی 6تا 8 4تا 6 1.5تا 2 100–60 گرم 25تا 45 لیتر شتر شیری 600–450 تولید شیر 6تا 8 5تا 8 2تا 4 120–80 گرم 30تا 60 لیتر شتر پرواری 500–350 افزایش وزن 4تا 6 3تا 5 2.5تا 4 80–50 گرم 20تا 40 لیتر کره‌شتر بعد از شیرگیر ی 250–150 رشد 2تا 3 2تا 4 1تا 2 50–30 گرم 10تا 20 لیتر نمونه فرمول جیره برای شتر شیری ماده خوراکی مقدار تقریبی در روز یونجه یا علوفه باکیفیت 5–4کیلوگرم کاه/علوفه خشبی 3–2کیلوگرم جو یا ذرت خردشده 2–1.5کیلوگرم سبوس گندم 1–0.5کیلوگرم کنجاله (سویا/پنبه‌دانه/کلزا) 1–0.5کیلوگرم مکمل معدنی و نمک 120–80گرم آب تمیز آزاد یا حداقل 60–30لیتر در روز شتر از علوفه‌ه ای خش ن و گیاه ان بیاب انی بهAتر از بسAیاری از دام‌هAا اسAتفاده می‌کند. در شتر شیری و پرواری استفاده از کنسانتره اهمیت بیشتری دارد. نیاز آب شتر در فصل گرم ،شیردهی و خوراک خشک افزایش می‌یابد. منAابع FAOبAر نقش مAدیریت تغذیAه ،آب‌دهی و بهداشAت در بهبAود بAازده شAترداری تأکیAد می‌کنند. مقایسه شتر ،گاو و گوسفند در اقلیم خشک و نیمه‌خشک شاخص مقایسه شتر گاو گوسفند تحمل گرما بسیار باال متوسط تا پایین متوسط تحمل کم‌آبی بسیار باال پایین‌تر از شتر متوسط باال محدودتر نسبتًا خوب بسیار مناسب کم‌مناسب‌تر نسبتًا مناسب باال محدود متوسط کمتر از گاو زیاد متوسط نسبتًا اقتصادی باالتر متوسط قابل قبول و پایدارتر در اقلیم خشک وابسته‌تر به خوراک و آب کافی پایین‌تر دارد محدود ندارد بسیار باال محدود متوسط توان استفاده از گیاهان خشن و شور مناسب بودن برای بیابان و مراتع فقیر مسافت‌پیمایی در جستجوی خوراک ریسک افت شدید عملکرد در خشکسالی هزینه نگهداری در مرتع فقیر تولید شیر در شرایط سخت کاربرد حمل‌ونقل/سواری سازگاری با مناطق کویری ایران